Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 3. Công nghệ tế bào động vật và thành tựu
Năm 1996, ở Scotland, một con cừu ra đời mà không cần tinh trùng: cừu Dolly mang hệ gene trong nhân của một tế bào tuyến vú. Để có được Dolly, các nhà khoa học đã phải làm với 277 trứng chuyển nhân. Quy trình đó diễn ra thế nào, và vì sao lại khó đến vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được các điều kiện, triển vọng của nuôi cấy tế bào động vật.
- Trình bày được nguyên lí và các bước của nhân bản vô tính động vật.
- Giải thích được vì sao cá thể nhân bản giống cá thể cho nhân và vì sao tỉ lệ thành công còn thấp.
- Nêu được nguyên tắc và thành tựu của liệu pháp tế bào gốc, liệu pháp gene và các vấn đề đạo đức liên quan.
Nuôi cấy tế bào động vật
Tế bào động vật có thể được nuôi trong môi trường nhân tạo khi có đủ điều kiện: vô trùng, đủ chất dinh dưỡng và các nhân tố sinh trưởng, nhiệt độ và pH ổn định gần giống trong cơ thể. Phần lớn tế bào động vật đã chuyên hoá rất khó giải biệt hoá, nên không dễ tái sinh thành cơ thể mới như tế bào thực vật.
- Sản xuất các phân tử phức tạp và kháng thể dùng để phòng bệnh, điều trị, chẩn đoán.
- Tạo mô, cơ quan thay thế và mô hình tế bào để nghiên cứu bệnh.
- Tạo thịt nhân tạo từ tế bào nuôi cấy.
Nhân bản vô tính động vật
Định nghĩa · Nhân bản vô tính
- Lấy tế bào từ một mô của con vật cần nhân bản, nuôi cấy để đưa nhân về trạng thái giải biệt hoá, rồi tách lấy nhân.
- Lấy trứng từ con vật cho trứng và loại bỏ nhân.
- Dung hợp để đưa nhân vào trứng đã mất nhân.
- Nuôi trứng chuyển nhân trong môi trường nhân tạo thành phôi sớm.
- Cấy phôi vào tử cung con cái mang thai hộ.
| Giai đoạn | Số lượng | So với số trứng chuyển nhân |
|---|---|---|
| Trứng chuyển nhân tạo được | 277 | 100% |
| Phôi đem cấy vào cừu mang thai hộ | 29 | khoảng 10,5% |
| Cừu con sống | 1 | khoảng 0,36% |
Ghi chú · Vì sao tỉ lệ thành công thấp?
Từ sau Dolly, nhiều loài đã được nhân bản như chuột, bò, lợn. Tại Việt Nam, năm 2021 Viện Chăn nuôi đã nhân bản được lợn Ỉ. Công nghệ này được kì vọng sẽ giúp nhân nhanh nguồn gene quý, về lâu dài có thể tạo nội tạng từ động vật chuyển gene người để thay thế cho người bệnh.
Một số thành tựu khác
Định nghĩa · Liệu pháp tế bào gốc
| Nguồn | Lấy từ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tự thân | Chính người bệnh | Không gây đào thải |
| Đồng loại | Người hiến phù hợp | Có nguy cơ đào thải, cần thuốc ức chế miễn dịch; tế bào ghép còn có thể tấn công tế bào ung thư sót lại |
Định nghĩa · Liệu pháp gene
- Liệu pháp tế bào soma: sửa gene ở tế bào cơ thể, gene đã sửa không truyền cho đời sau.
- Liệu pháp tế bào mầm sinh dục: sửa gene có thể truyền cho đời sau, nên gây tranh cãi lớn về đạo đức.
- Một số thử nghiệm ở người: sửa gene hỏng trong tế bào tuỷ xương của người bệnh suy giảm miễn dịch; đưa gene CFTR bình thường vào tế bào phổi bằng vector virus để chữa xơ nang; dùng tế bào CAR-T chữa ung thư máu cấp dòng lympho.
- Rủi ro: gene có thể gắn sai vị trí và làm bất hoạt gene khác; tác dụng phụ lâu dài chưa được đánh giá đầy đủ. Các công cụ như CRISPR/Cas9 đang giúp sửa gene chính xác hơn.
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Lưu ý · Vấn đề đạo đức
Dự án
Dự án nhỏ: Hồ sơ một con vật nhân bản
Mục tiêu: lập hồ sơ một trường hợp nhân bản vô tính có thật để thấy cả thành công lẫn giới hạn. Làm theo nhóm 2 đến 3 bạn trong 1 tuần.
- Chọn một trường hợp: cừu Dolly, lợn Ỉ ở Việt Nam, bò hoặc một loài quý hiếm.
- Tìm trong nguồn đáng tin: năm, nơi thực hiện, nguồn tế bào cho nhân, nguồn trứng, con vật mang thai hộ.
- Vẽ sơ đồ quy trình có tên từng con vật góp phần. Nếu tìm được số liệu, hãy tính tỉ lệ thành công.
- Nêu mục đích của việc nhân bản đó, một lợi ích và một hạn chế; ghi rõ nguồn thông tin.
Báo cáo: một trang hồ sơ hoặc vài trang trình chiếu, trình bày trước lớp trong 3 phút và trả lời một câu hỏi phản biện từ nhóm bạn.
Khám phá
Làm lại thí nghiệm cừu Dolly
Kéo từng thẻ vào bàn thí nghiệm, hoặc chạm vào thẻ. Bước nào chưa đủ nguyên liệu sẽ bị từ chối. Khi cừu con ra đời, hãy dự đoán màu mặt của nó, rồi đổi màu cừu cho nhân và dự đoán lại.
Thí nghiệm thật dùng cừu cho nhân mặt trắng. Đổi màu để kiểm tra dự đoán của em.
Kéo một thẻ vào bàn thí nghiệm, hoặc chạm vào thẻ, để làm bước đó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nguyên lí của nhân bản vô tính động vật là gì?
Bài 2
Sắp xếp các bước nhân bản vô tính theo thứ tự trong bài (lấy nhân trước, lấy trứng sau).
Bài 3
Nhân lấy từ cừu mặt đen, trứng lấy từ cừu mặt trắng, phôi cấy vào cừu mặt trắng khác. Cừu con có mặt màu gì?
Bài 4
Từ 277 trứng chuyển nhân, có 29 phôi được cấy. Tỉ lệ này bằng bao nhiêu phần trăm? (làm tròn đến một chữ số thập phân)
Bài 5
Một thí nghiệm nhân bản có 200 phôi được cấy, tạo 5 con vật con sống. Tỉ lệ thành công tính trên số phôi được cấy bằng bao nhiêu phần trăm?
Bài 6
Nguyên nhân chủ yếu khiến tỉ lệ nhân bản vô tính thành công còn thấp là gì?
Bài 7
Nối mỗi liệu pháp với đặc điểm đúng.
Bài 8
Người bệnh ung thư máu được truyền tế bào gốc của chính mình. So với lấy từ người hiến, cách này có ưu điểm gì?
Bài 9
Sắp xếp các bước cơ bản của liệu pháp gene.
Bài 10
Động vật có vú đầu tiên được nhân bản từ tế bào của cơ thể trưởng thành, ra đời năm 1996, là con vật nào?
Ghi nhớ
- Tế bào động vật nuôi cấy cần vô trùng, đủ dinh dưỡng, nhân tố sinh trưởng; dùng để sản xuất protein, kháng thể, thịt nhân tạo.
- Nhân bản vô tính: chuyển nhân tế bào sinh dưỡng vào trứng đã loại nhân, nuôi thành phôi sớm và cấy vào cá thể mang thai hộ.
- Cá thể nhân bản giống cá thể cho nhân; tỉ lệ thành công thấp vì tái lập trình hệ gene chưa hoàn chỉnh.
- Thành tựu gồm nhân bản động vật, liệu pháp tế bào gốc, liệu pháp gene; đi kèm các vấn đề đạo đức cần cân nhắc.