Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 10. Vi sinh vật trong phân giải các hợp chất làm ô nhiễm môi trường
Cùng là chất thải hữu cơ, nhưng ở bể sục khí thì thành CO₂ và nước, ở hầm kín lại sinh ra khí đốt, còn rơm rạ có thể trở thành nhiên liệu ethanol. Điều gì quyết định số phận của chất thải? Và vì sao một túi nhựa nằm trong đất hàng chục năm vẫn còn nguyên?
Em sẽ học được
- Trình bày được nguyên lí phân giải hiếu khí, phân giải kị khí và lên men trong xử lí chất thải.
- Nêu được các nhóm vi sinh vật và sản phẩm của từng con đường.
- Giải thích được vì sao các chất lạ (xenobiotic) khó bị phân giải và gây hại.
- Trình bày được các bước nghiên cứu vi sinh vật phân giải chất lạ.
Phân giải các hợp chất hữu cơ
Trước hết, các chất có phân tử lớn được enzyme do vi sinh vật tiết ra thuỷ phân thành đơn phân. Sau đó, tuỳ điều kiện môi trường, các đơn phân đi theo một trong các con đường dưới đây.
| Con đường | Điều kiện | Sản phẩm | Ứng dụng |
|---|---|---|---|
| Phân giải hiếu khí | Có oxygen, thông khí liên tục | CO₂, H₂O, sinh khối | Đất, nước nhiễm hydrocarbon; nước thải chế biến sữa, sản xuất giấy, dệt vải; ao hồ nuôi cá |
| Phân giải kị khí | Không có oxygen | CH₄, CO₂, H₂O | Rác hữu cơ, phế thải nông nghiệp, nước thải chăn nuôi giàu lipid, protein, polysaccharide; khí sinh học |
| Lên men | Có đường đơn do thuỷ phân tạo ra, không cần oxygen | Ethanol, CO₂ | Ethanol sinh học từ chất thải hữu cơ |
Trong phân giải kị khí, hai nhóm phối hợp với nhau: vi khuẩn kị khí phân giải lipid, protein, polysaccharide thành các đơn phân (acid béo, amino acid, đường đơn), rồi tiếp tục thành acetate, H₂ và CO₂; nhóm Archaea chuyển các sản phẩm đó thành methane, CO₂ và nước. Quá trình này còn tạo ra mùn giúp đất thêm màu mỡ.
Sản xuất ethanol từ chất thải hữu cơ có hai bước chính. Ở bước thuỷ phân, cellulase của vi sinh vật cắt cellulose thành đường đơn C₅, C₆. Ở bước lên men, vi sinh vật chuyển đường đơn thành ethanol và CO₂:
Ghi chú · Nước lưu thông ít ô nhiễm hơn
Phân giải các chất lạ khó phân huỷ
Định nghĩa · Xenobiotic (chất lạ)
Các chất này chứa độc tố, gây hại cho sức khoẻ, có thể đi vào chuỗi và lưới thức ăn. Rất ít vi sinh vật có enzyme phù hợp để chuyển hoá chúng, vì trong tự nhiên chúng mới xuất hiện gần đây. Người ta vì vậy phải chủ động đi tìm những chủng có khả năng đó.
- Phân lập chủng sống được trong môi trường có chất lạ, rồi giải trình tự hệ gene của chủng đó.
- Xác định những gene được biểu hiện và những protein được tổng hợp.
- Xác định các protein đó tham gia vào quá trình chuyển hoá nào.
Chất lạ: thuốc trừ sâu, tồn dư trong đất, nước và đi vào chuỗi thức ăn. Hãy cấy bốn chủng vào bốn bình môi trường có chất này là nguồn carbon duy nhất.
Lưu ý · Rác nhựa
Dự án
Dự án nhỏ: Thử nghiệm chôn vật liệu trong đất
Mục tiêu: so sánh tốc độ phân giải của các vật liệu trong đất và giải thích bằng enzyme của vi sinh vật. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, trong 4 tuần. Chuẩn bị: 4 thùng hoặc chậu có lỗ thoát nước, đất vườn, găng tay, cân; vỏ rau, giấy vụn, rơm rạ, mẩu túi nhựa cùng khối lượng.
- Phơi khô từng vật liệu rồi cân, chôn riêng trong một thùng đất ở cùng độ sâu; đánh dấu vị trí.
- Đặt các thùng cùng một chỗ, tưới cùng một lượng nước để đất luôn ẩm.
- Sau 4 tuần, đeo găng tay đào lên, rửa nhẹ, phơi khô như trước khi chôn rồi cân lại, để phần mất đi không phải chỉ là nước. Ghi hình ảnh trước và sau.
- Tính phần trăm khối lượng đã mất của mỗi vật liệu.
Báo cáo: bảng khối lượng, ảnh chụp và lời giải thích. Dự đoán: vỏ rau mất nhanh nhất, giấy và rơm rạ chậm hơn vì giàu cellulose, còn túi nhựa gần như không đổi. Rửa tay sau khi làm và không đưa tay lên mặt khi đang tiếp xúc với đất ủ.
Khám phá
Sơ đồ các con đường phân giải
Ở chế độ "Tìm hiểu", chạm vào từng nhóm vi sinh vật để xem điều kiện, hoạt động, sản phẩm và ứng dụng. Ở chế độ "Thử sức", hãy xếp từng tình huống thực tế vào đúng con đường.
Polysaccharide, protein, lipid trong chất thải
Có oxygen
→ CO₂, H₂O
Không có oxygen
→ CH₄, CO₂, H₂O
Từ đường đơn, không cần oxygen
→ Ethanol, CO₂
Vi sinh vật hiếu khí
- Điều kiện:
- Cần oxygen, thường phải sục khí liên tục.
- Hoạt động:
- Hô hấp hiếu khí, oxi hoá hoàn toàn chất hữu cơ.
- Sản phẩm:
- CO₂, H₂O và sinh khối.
- Ứng dụng:
- Xử lí nước thải chế biến sữa, sản xuất giấy, dệt vải; làm sạch ao hồ nuôi cá có thông khí.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Nối mỗi con đường phân giải với sản phẩm chính của nó.
Bài 2
Trong phân giải kị khí, nhóm nào trực tiếp tạo ra methane?
Bài 3
Sắp xếp các bước tạo ethanol từ rơm rạ.
Bài 4
Những chất nào là chất lạ (xenobiotic) khó phân giải?
Bài 5
Sắp xếp các bước nghiên cứu vi sinh vật phân giải chất lạ.
Bài 6
Vì sao cần phân loại rác hữu cơ và rác vô cơ trước khi xử lí bằng vi sinh vật?
Bài 7
Lên men hoàn toàn 90 kg glucose thì thu được tối đa bao nhiêu kg ethanol? Cho phân tử khối: glucose =180, ethanol =46.
Bài 8
Một ao nuôi cá bị đục và có mùi hôi. Biện pháp nào phù hợp nhất để giúp vi sinh vật làm sạch ao?
Ghi nhớ
- Ba nguyên lí phân giải: hiếu khí tạo CO₂, H₂O; kị khí tạo CH₄, CO₂; lên men tạo ethanol, CO₂.
- Trong phân giải kị khí, vi khuẩn kị khí phân giải trước, Archaea tạo methane sau.
- Chất lạ như thuốc trừ sâu, PAH, nhựa phenolic rất khó phân giải, độc và có thể đi vào chuỗi thức ăn.
- Để tìm vi sinh vật phân giải chất lạ: phân lập chủng, giải trình tự hệ gene, xác định gene biểu hiện và vai trò của protein.