Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 10. Vi sinh vật trong phân giải các hợp chất làm ô nhiễm môi trường

Cùng là chất thải hữu cơ, nhưng ở bể sục khí thì thành CO₂ và nước, ở hầm kín lại sinh ra khí đốt, còn rơm rạ có thể trở thành nhiên liệu ethanol. Điều gì quyết định số phận của chất thải? Và vì sao một túi nhựa nằm trong đất hàng chục năm vẫn còn nguyên?

Em sẽ học được

  • Trình bày được nguyên lí phân giải hiếu khí, phân giải kị khí và lên men trong xử lí chất thải.
  • Nêu được các nhóm vi sinh vật và sản phẩm của từng con đường.
  • Giải thích được vì sao các chất lạ (xenobiotic) khó bị phân giải và gây hại.
  • Trình bày được các bước nghiên cứu vi sinh vật phân giải chất lạ.

Phân giải các hợp chất hữu cơ

Trước hết, các chất có phân tử lớn được enzyme do vi sinh vật tiết ra thuỷ phân thành đơn phân. Sau đó, tuỳ điều kiện môi trường, các đơn phân đi theo một trong các con đường dưới đây.

Ba con đường phân giải chất hữu cơ gây ô nhiễm
Con đườngĐiều kiệnSản phẩmỨng dụng
Phân giải hiếu khíCó oxygen, thông khí liên tụcCO₂, H₂O, sinh khốiĐất, nước nhiễm hydrocarbon; nước thải chế biến sữa, sản xuất giấy, dệt vải; ao hồ nuôi cá
Phân giải kị khíKhông có oxygenCH₄, CO₂, H₂ORác hữu cơ, phế thải nông nghiệp, nước thải chăn nuôi giàu lipid, protein, polysaccharide; khí sinh học
Lên menCó đường đơn do thuỷ phân tạo ra, không cần oxygenEthanol, CO₂Ethanol sinh học từ chất thải hữu cơ

Trong phân giải kị khí, hai nhóm phối hợp với nhau: vi khuẩn kị khí phân giải lipid, protein, polysaccharide thành các đơn phân (acid béo, amino acid, đường đơn), rồi tiếp tục thành acetate, H₂ và CO₂; nhóm Archaea chuyển các sản phẩm đó thành methane, CO₂ và nước. Quá trình này còn tạo ra mùn giúp đất thêm màu mỡ.

Sản xuất ethanol từ chất thải hữu cơ có hai bước chính. Ở bước thuỷ phân, cellulase của vi sinh vật cắt cellulose thành đường đơn C₅, C₆. Ở bước lên men, vi sinh vật chuyển đường đơn thành ethanol và CO₂:

C₆H₁₂O₆⟶2 C₂H₅OH+2 CO₂

Ghi chú · Nước lưu thông ít ô nhiễm hơn

Nước chảy hoặc được phun lên liên tục nhận thêm oxygen, nên vi sinh vật hiếu khí phân giải chất hữu cơ hiệu quả hơn. Đó là lí do các ao nuôi cá thường có máy phun nước.

Phân giải các chất lạ khó phân huỷ

Định nghĩa · Xenobiotic (chất lạ)

Là các hợp chất nhân tạo do con người thải vào môi trường mà sinh vật khó phân giải, ví dụ một số loại thuốc trừ sâu, hydrocarbon thơm dạng vòng (PAH), nhựa phenolic và một số hoạt chất trong thuốc chữa bệnh, mỹ phẩm.

Các chất này chứa độc tố, gây hại cho sức khoẻ, có thể đi vào chuỗi và lưới thức ăn. Rất ít vi sinh vật có enzyme phù hợp để chuyển hoá chúng, vì trong tự nhiên chúng mới xuất hiện gần đây. Người ta vì vậy phải chủ động đi tìm những chủng có khả năng đó.

  1. Phân lập chủng sống được trong môi trường có chất lạ, rồi giải trình tự hệ gene của chủng đó.
  2. Xác định những gene được biểu hiện và những protein được tổng hợp.
  3. Xác định các protein đó tham gia vào quá trình chuyển hoá nào.
Chất lạ cần nghiên cứu

Chất lạ: thuốc trừ sâu, tồn dư trong đất, nước và đi vào chuỗi thức ăn. Hãy cấy bốn chủng vào bốn bình môi trường có chất này là nguồn carbon duy nhất.

Lưu ý · Rác nhựa

Nhựa dùng một lần khó phân huỷ, làm biến đổi tính chất của đất; đốt không đúng cách gây ô nhiễm không khí; rác nhựa còn làm chết nhiều động vật biển. Vi sinh vật không giải quyết hết được, nên vẫn phải hạn chế dùng đồ nhựa, thu gom và phân loại rác.

Dự án

Dự án nhỏ: Thử nghiệm chôn vật liệu trong đất

Mục tiêu: so sánh tốc độ phân giải của các vật liệu trong đất và giải thích bằng enzyme của vi sinh vật. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, trong 4 tuần. Chuẩn bị: 4 thùng hoặc chậu có lỗ thoát nước, đất vườn, găng tay, cân; vỏ rau, giấy vụn, rơm rạ, mẩu túi nhựa cùng khối lượng.

  1. Phơi khô từng vật liệu rồi cân, chôn riêng trong một thùng đất ở cùng độ sâu; đánh dấu vị trí.
  2. Đặt các thùng cùng một chỗ, tưới cùng một lượng nước để đất luôn ẩm.
  3. Sau 4 tuần, đeo găng tay đào lên, rửa nhẹ, phơi khô như trước khi chôn rồi cân lại, để phần mất đi không phải chỉ là nước. Ghi hình ảnh trước và sau.
  4. Tính phần trăm khối lượng đã mất của mỗi vật liệu.

Báo cáo: bảng khối lượng, ảnh chụp và lời giải thích. Dự đoán: vỏ rau mất nhanh nhất, giấy và rơm rạ chậm hơn vì giàu cellulose, còn túi nhựa gần như không đổi. Rửa tay sau khi làm và không đưa tay lên mặt khi đang tiếp xúc với đất ủ.

Khám phá

Sơ đồ các con đường phân giải

Ở chế độ "Tìm hiểu", chạm vào từng nhóm vi sinh vật để xem điều kiện, hoạt động, sản phẩm và ứng dụng. Ở chế độ "Thử sức", hãy xếp từng tình huống thực tế vào đúng con đường.

Cách dùng sơ đồ

Polysaccharide, protein, lipid trong chất thải

Có oxygen

→ CO₂, H₂O

Không có oxygen

→ CH₄, CO₂, H₂O

Từ đường đơn, không cần oxygen

→ Ethanol, CO₂

Vi sinh vật hiếu khí

Điều kiện:
Cần oxygen, thường phải sục khí liên tục.
Hoạt động:
Hô hấp hiếu khí, oxi hoá hoàn toàn chất hữu cơ.
Sản phẩm:
CO₂, H₂O và sinh khối.
Ứng dụng:
Xử lí nước thải chế biến sữa, sản xuất giấy, dệt vải; làm sạch ao hồ nuôi cá có thông khí.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Lên men 360 kg glucose để tạo ethanol, biết hiệu suất của quá trình là 80%. Tính khối lượng ethanol thu được. Cho phân tử khối: glucose =180, ethanol =46.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nhà máy có nước thải giàu chất hữu cơ, muốn vừa làm sạch nước vừa thu thêm năng lượng để dùng lại. Nên ưu tiên con đường phân giải nào? Có cần sục khí không?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Nối mỗi con đường phân giải với sản phẩm chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Trong phân giải kị khí, nhóm nào trực tiếp tạo ra methane?

Bài 3

Sắp xếp các bước tạo ethanol từ rơm rạ.

  1. Vị trí 1: Thu ethanol và CO₂
  2. Vị trí 2: Vi sinh vật lên men đường đơn
  3. Vị trí 3: Tạo ra các đường đơn C₅, C₆
  4. Vị trí 4: Cellulase cắt cellulose trong rơm rạ

Bài 4

Những chất nào là chất lạ (xenobiotic) khó phân giải?

Bài 5

Sắp xếp các bước nghiên cứu vi sinh vật phân giải chất lạ.

  1. Vị trí 1: Xác định protein tham gia vào quá trình chuyển hoá nào
  2. Vị trí 2: Xác định gene được biểu hiện và protein được tổng hợp
  3. Vị trí 3: Giải trình tự hệ gene của chủng đó
  4. Vị trí 4: Phân lập chủng sống được trong môi trường có chất lạ

Bài 6

Vì sao cần phân loại rác hữu cơ và rác vô cơ trước khi xử lí bằng vi sinh vật?

Bài 7

Lên men hoàn toàn 90 kg glucose thì thu được tối đa bao nhiêu kg ethanol? Cho phân tử khối: glucose =180, ethanol =46.

Đơn vị:kg

Bài 8

Một ao nuôi cá bị đục và có mùi hôi. Biện pháp nào phù hợp nhất để giúp vi sinh vật làm sạch ao?

Ghi nhớ

  • Ba nguyên lí phân giải: hiếu khí tạo CO₂, H₂O; kị khí tạo CH₄, CO₂; lên men tạo ethanol, CO₂.
  • Trong phân giải kị khí, vi khuẩn kị khí phân giải trước, Archaea tạo methane sau.
  • Chất lạ như thuốc trừ sâu, PAH, nhựa phenolic rất khó phân giải, độc và có thể đi vào chuỗi thức ăn.
  • Để tìm vi sinh vật phân giải chất lạ: phân lập chủng, giải trình tự hệ gene, xác định gene biểu hiện và vai trò của protein.