Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 11. Công nghệ ứng dụng vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm môi trường
Mỗi ngày, một thành phố thải ra hàng nghìn tấn rác và rất nhiều nước thải. Trong các trạm xử lí và các đống ủ, chính vi sinh vật làm phần lớn công việc. Làm thế nào để tạo điều kiện cho chúng làm việc nhanh nhất, và có thể thu được gì từ chất thải?
Em sẽ học được
- Giải thích được nguyên lí xử lí đất ô nhiễm bằng vi sinh vật.
- Trình bày được cách kết hợp phương pháp vật lí, hoá học với xử lí hiếu khí và kị khí trong xử lí nước thải.
- Nêu được thành phần, cách tạo và lợi ích của khí sinh học.
- Trình bày được nguyên lí ủ phân hữu cơ và các yếu tố cần kiểm soát.
Xử lí ô nhiễm môi trường đất
Đất ô nhiễm chứa nhiều hoá chất độc hại, nên không thể chỉ đổi mục đích sử dụng (làm bãi đỗ xe, sân bóng) mà bỏ qua việc xử lí: chất độc vẫn còn đó, có thể ngấm xuống nước ngầm và lan rộng. Người ta dùng vi khuẩn, vi nấm hoặc Archaea có khả năng phân giải các chất này để làm sạch đất.
Đất ô nhiễm các chất như dầu mỏ thường có lượng carbon cao hơn nhiều so với nitrogen và phosphorus. Vi sinh vật cần đủ các nguyên tố đó để sinh trưởng, nên phải bổ sung N, P (bón phân đạm, phân lân) và làm đất thông thoáng để có O₂. Nói chung, tuỳ loại đất ô nhiễm, người ta bổ sung các nguồn N, C, P, O₂,... để vi sinh vật tăng số lượng tế bào, nhờ đó quá trình phân giải diễn ra nhanh hơn.
| Chất ô nhiễm | Vi sinh vật |
|---|---|
| Dầu tràn | Colwellia, Cycloclasticus, Alcanivorax, nhóm Oceanospirillales, họ Methylococcaceae |
| Tàn dư thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ | Pseudomonas stutzeri, Bacillus subtilis, Streptomyces coelicolor, Candida tropicalis |
Xử lí nước thải
Nước bị ô nhiễm chủ yếu do nước thải công nghiệp, sinh hoạt và y tế xả thẳng ra sông, suối, biển khi chưa qua xử lí. Xử lí bằng vi sinh vật cần kết hợp với phương pháp vật lí (lọc qua lưới chắn rác, lắng) và phương pháp hoá học (trung hoà nước thải chứa acid vô cơ hoặc kiềm). Các nhóm vi sinh vật khác nhau oxi hoá chất hữu cơ thành CO₂, H₂O hoặc chuyển chúng thành khí sinh học.
Một trạm xử lí nước thải đậm đặc có thu khí sinh học thường đi theo thứ tự: lọc và lắng đầu để loại cặn; bể kị khí giảm phần lớn chất hữu cơ và cho khí sinh học; bể hiếu khí có sục khí xử lí phần còn lại; bể lắng cuối giữ bùn chứa vi sinh vật lại để nước ra trong.
Định nghĩa · BOD
Ghi chú · Cố định vi sinh vật
Công nghệ khí sinh học
Định nghĩa · Khí sinh học (biogas)
Tham gia tạo khí có vi sinh vật lên men acetic và vi sinh vật sinh methane, sống được trong điều kiện kị khí, như các chi Methanobacterium, Methanococcus. Nguyên liệu thường là chất thải chăn nuôi và sinh khối thực vật, được ủ trong hầm hoặc bể kín.
- Khí dùng để đun nấu trực tiếp, nén, hoá lỏng hoặc phát điện.
- Phần bã và nước sau xử lí dùng làm phân bón.
- Giải quyết ô nhiễm do chất thải rắn và nước thải chăn nuôi, tăng giá trị sản xuất nông nghiệp.
Xử lí chất thải rắn
Trước hết phải phân loại rác sinh hoạt: tách chất hữu cơ dễ phân giải khỏi chất vô cơ khó phân huỷ, kim loại, nhựa, thuỷ tinh. Phần hữu cơ có thể cho khí sinh học, phân bón hữu cơ và thức ăn ủ cho động vật.
Khi ủ phân hiếu khí, nhiệt do hô hấp của vi sinh vật tích lại trong đống ủ, nên nhiệt độ có thể lên trên 60 °C. Lúc này vi sinh vật ưa nhiệt, chịu nhiệt vẫn sinh trưởng tốt, còn phần lớn mầm bệnh bị tiêu diệt. Khi chất dễ phân giải đã hết, đống ủ nguội dần và phân chín.
Ngày 0: 30 °C, giai đoạn ưa ấm, đã đảo 0 lần.
Đống ủ vừa được xếp, đang bằng nhiệt độ không khí. Hãy cho thời gian trôi và theo dõi nhiệt độ.
Đường cong nhiệt độ là mô hình minh hoạ. Đống ủ thật còn phụ thuộc vào nguyên liệu và kích thước.
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Dễ thực hiện; giảm khối lượng rác hữu cơ, hạn chế ô nhiễm; chuyển chất thải thành phân bón hữu ích; tạo các chất trung gian có hoạt tính sinh học | Thời gian xử lí kéo dài; quần thể vi sinh vật biến đổi phức tạp, ảnh hưởng lớn đến chất lượng sản phẩm; phải theo dõi thường xuyên và điều chỉnh nhiệt độ, độ ẩm, pH, thông khí |
Dự án
Dự án nhỏ: Ủ phân từ rác nhà bếp
Mục tiêu: tạo một mẻ phân hữu cơ và theo dõi diễn biến nhiệt độ. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, trong khoảng 6 đến 8 tuần. Chuẩn bị: thùng có lỗ thông khí, vỏ rau, lá khô, đất vườn, nhiệt kế, găng tay. Không cho thịt, cá, dầu mỡ, vì dễ có mùi và thu hút côn trùng.
- Xếp xen kẽ các lớp vỏ rau và lá khô, rắc một ít đất vườn để có sẵn vi sinh vật.
- Giữ độ ẩm vừa phải: bóp một nắm thấy ẩm tay nhưng không chảy nước.
- Mỗi ngày đo nhiệt độ ở giữa thùng, ghi vào bảng. Đảo đều mỗi tuần một lần.
- Dừng khi vật liệu sẫm màu, tơi xốp, có mùi đất và nhiệt độ gần bằng nhiệt độ không khí.
- Vẽ đồ thị nhiệt độ theo thời gian, chỉ ra các giai đoạn và thử bón cho một chậu cây.
Báo cáo: đồ thị nhiệt độ, ảnh chụp các tuần, nhận xét về màu và mùi. Thùng nhỏ có thể không đạt 60 °C; hãy giải thích vì sao bằng sự toả nhiệt của đống ủ. Đeo găng tay và rửa tay sau mỗi lần đảo.
Khám phá
Trạm xử lí nước thải
Bật hoặc tắt từng bể, chỉnh sục khí và tốc độ dòng chảy để đưa BOD đầu ra xuống dưới ngưỡng với ít điện nhất. Sau đó đổi sang nước thải chế biến thực phẩm: vì sao lúc này phải có bể kị khí?
Nước thải vào: BOD 250 mg/L
-
Giữ rác và cho cặn lơ lửng lắng xuống, nên các bể sau không bị quá tải.
ra 175 mg/L -
Vi khuẩn kị khí và Archaea chuyển chất hữu cơ thành methane, CO₂: chịu được chất thải đậm đặc, lại thu được khí sinh học.
ra 175 mg/L -
Vi sinh vật hiếu khí oxi hoá chất hữu cơ còn lại thành CO₂, H₂O và tạo thêm sinh khối (bùn).
ra 87,5 mg/L -
Bùn chứa vi sinh vật lắng xuống và được giữ lại, nên nước đầu ra trong và không cuốn theo sinh khối.
ra 87,5 mg/L
- BOD đầu ra (ngưỡng 50 mg/L)
- 87,5 mg/L
- Phần BOD chuyển thành khí sinh học
- 0 mg/L
Chưa đạt: BOD đầu ra 87,5 mg/L, vượt 50 mg/L. Hãy tăng sục khí, hoặc bật thêm bể kị khí để giảm tải cho bể hiếu khí.
BOD cho biết lượng oxygen vi sinh vật cần để phân giải chất hữu cơ trong nước: càng lớn thì nước càng ô nhiễm. Các tỉ lệ xử lí và ngưỡng ở đây là mô hình minh hoạ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Vì sao không thể chỉ chuyển vùng đất ô nhiễm thành bãi đỗ xe hay sân bóng mà không xử lí?
Bài 2
Vì sao xử lí đất ô nhiễm dầu bằng vi sinh vật thường phải bón thêm N, P và làm thoáng đất?
Bài 3
Sắp xếp các bể của một trạm xử lí nước thải có thu khí sinh học.
Bài 4
Xử lí nước ô nhiễm bằng vi sinh vật thường kết hợp với những phương pháp nào?
Bài 5
Những thành phần nào có trong khí sinh học?
Bài 6
Một hầm biogas tạo ra 50 m mũ 3 khí sinh học mỗi ngày, trong đó methane chiếm 70%. Mỗi ngày có bao nhiêu m mũ 3 methane?
Bài 7
Nước thải có BOD 400 mg/L, sau xử lí còn 40 mg/L. Hiệu suất xử lí bằng bao nhiêu phần trăm?
Bài 8
Vì sao trong quá trình ủ phân, nhiệt độ đống ủ có thể lên trên 60 °C?
Bài 9
Một đống ủ đang nóng thì nguội đi sau vài ngày và bốc mùi hôi, dù còn nhiều rác chưa phân giải. Nên làm gì trước tiên?
Bài 10
Nối mỗi chất thải với công nghệ phù hợp.
Ghi nhớ
- Đất ô nhiễm được xử lí bằng vi sinh vật, thường phải bổ sung N, P và làm thoáng đất.
- Xử lí nước thải kết hợp vi sinh vật (hiếu khí, kị khí) với phương pháp vật lí (lọc, lắng) và hoá học (trung hoà); cố định vi sinh vật giúp kiểm soát sục khí và dòng chảy.
- Khí sinh học tạo ra trong điều kiện kị khí, gồm khoảng 58-75% CH₄ và 25-42% CO₂.
- Ủ phân hiếu khí cần phân loại rác, độ ẩm vừa phải, thông khí; nhiệt độ có thể vượt 60 °C do hô hấp của vi sinh vật.