Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 9. Vai trò của vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm môi trường

Nước thải chưa qua xử lí đổ vào một cái hồ khiến nước đục và bốc mùi, cá chết dần. Những sinh vật bé đến mức mắt thường không thấy lại có thể làm sạch cả hồ nước đó. Chúng làm được điều này bằng cách nào, và có chất nào chúng không "ăn" được không?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm ô nhiễm môi trường và các tiêu chí xác định một môi trường bị ô nhiễm.
  • Giải thích được vì sao vi sinh vật là giải pháp hiệu quả để xử lí ô nhiễm.
  • Trình bày được cách vi sinh vật xử lí kim loại nặng và phân giải chất thải hữu cơ.
  • Kể được một số ứng dụng thực tế của vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm.

Ô nhiễm môi trường

Định nghĩa · Ô nhiễm môi trường

Là sự biến đổi tính chất vật lí, hoá học, sinh học của thành phần môi trường, vượt mức cho phép và gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ con người, sinh vật và tự nhiên.

Tiêu chí xác định một môi trường bị ô nhiễm là: các tính chất vật lí, hoá học, sinh học của môi trường bị thay đổi, gây tác hại tức thời hoặc lâu dài tới sức khoẻ con người, các loài sinh vật và các điều kiện sống khác. Khi đánh giá, người ta còn xét nguồn gây ô nhiễm, khả năng lan truyền và đối tượng chịu tác động. Ví dụ, với đất nghi nhiễm kim loại nặng, cần đo hàm lượng kim loại xem có vượt giới hạn cho phép không, và mức độ ảnh hưởng đến sinh vật sống trên đất đó.

Vi sinh vật là giải pháp hiệu quả vì chúng sinh trưởng, trao đổi chất và sinh sản rất nhanh, lại nuôi cấy được để tạo lượng sinh khối lớn. Mỗi nhóm vi sinh vật có khả năng chuyển hoá những chất khác nhau, nên có thể chọn nhóm phù hợp với từng loại chất ô nhiễm.

Vi sinh vật xử lí kim loại nặng

Kim loại nặng vào môi trường chủ yếu từ nước thải công nghiệp chưa được xử lí đúng quy trình, rác thải sinh hoạt không được xử lí đúng cách và lượng thuốc trừ sâu dư thừa trong nông nghiệp.

Một số vi sinh vật có khả năng hấp thụ, lưu giữ và thay đổi trạng thái điện tích của kim loại nhờ liên kết kim loại trong tế bào. Chúng chuyển ion kim loại thành dạng ít độc hoặc kết tủa, hoặc tích tụ, đóng gói ion kim loại trong màng nhầy ở ngoài tế bào. Nhờ đó, hàm lượng kim loại nặng trong môi trường giảm xuống. Ví dụ điển hình: vi khuẩn Bacillus cereus, Enterobacter cloacae và nấm Penicillium chrysogenum.

Lưu ý · Kim loại không bị "phân huỷ"

Kim loại là nguyên tố nên không thể bị phân giải thành chất khác. Vi sinh vật chỉ chuyển nó sang dạng ít độc hoặc giữ nó lại, nên muốn loại kim loại khỏi môi trường thì phải thu sinh khối và cặn kết tủa để xử lí riêng.

Vi sinh vật phân giải chất thải hữu cơ

Chất thải hữu cơ đến từ rác sinh hoạt, chế biến thực phẩm, trồng trọt, chăn nuôi và nước thải của nhiều ngành sản xuất. Phần lớn là sinh khối thực vật, giàu cellulose và pectin; ngoài ra còn có protein phức tạp và chất béo.

Vi sinh vật tiết enzyme ra môi trường để thuỷ phân các chất có phân tử lớn. Chẳng hạn, cellulase thuỷ phân polysaccharide trong rơm rạ thành đường đơn. Sản phẩm chính của quá trình phân giải là đường đơn, amino acid, acid béo,... Chúng vừa là nguyên liệu, vừa cung cấp năng lượng cho vi sinh vật qua hô hấp và lên men, nhờ đó vi sinh vật sinh trưởng, còn chất thải được chuyển hoá thành chất đơn giản.

Một số ứng dụng của vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm
Đối tượngVi sinh vật, sản phẩmKết quả
Mùi hôi chuồng trạiChế phẩm Sagi Bio, chứa Bacillus và xạ khuẩn StreptomycesGiảm mùi, phân giải chất thải
Nước thải y tếNhóm vi khuẩn BetaproteobacteriaGiảm chất ô nhiễm trong nước thải
Rơm rạVi sinh vật phân giải cellulosePhân bón hữu cơ
Chất thải chăn nuôi, sinh khối thực vậtVi sinh vật kị khíKhí sinh học (biogas)

So với đốt rơm rạ, ủ rơm rạ bằng vi sinh vật không tạo khói và bụi mịn gây ô nhiễm không khí, lại cho sản phẩm hữu ích như phân bón hữu cơ, tuy cần nhiều thời gian hơn.

Dự án

Dự án nhỏ: Nhật kí chất thải của gia đình

Mục tiêu: biết gia đình em thải ra những gì và phần nào có thể nhờ vi sinh vật xử lí. Làm cá nhân hoặc theo nhóm 2 bạn, trong 1 tuần. Chuẩn bị: cân nhà bếp, sổ ghi chép, găng tay, túi đựng riêng cho từng loại rác.

  1. Mỗi ngày, đeo găng tay, phân rác trong nhà thành: rác hữu cơ dễ phân giải (vỏ rau, thức ăn thừa); rác khó phân huỷ (nhựa, kim loại, thuỷ tinh); rác nguy hại (pin, thuốc hết hạn).
  2. Cân từng loại rồi ghi vào bảng. Không mở hay tự xử lí rác nguy hại.
  3. Cuối tuần, tính tỉ lệ phần trăm của mỗi loại và vẽ biểu đồ.
  4. Đề xuất cách xử lí rác hữu cơ bằng vi sinh vật phù hợp với gia đình em.

Báo cáo: bảng số liệu 7 ngày, biểu đồ tỉ lệ các loại rác, một đoạn ngắn nêu đề xuất và lí do. Rửa tay sạch sau mỗi lần phân loại rác.

Khám phá

Hồ ô nhiễm

Thêm vi sinh vật, bật hoặc tắt sục khí, rồi cho thời gian trôi và xem đồ thị. Sau đó đổi sang kim loại nặng: kim loại có mất đi không, hay chỉ chuyển sang nơi khác?

Chất gây ô nhiễm trong hồ
Ngày 0
  • Chất hữu cơ
  • Vi sinh vật

Hồ vừa nhận nước thải giàu chất hữu cơ. Hãy thử cho thời gian trôi, rồi thêm vi sinh vật và bật sục khí để so sánh.

Mức cho phép10000ngày 14% còn trong nước
Oxygen hoà tan 4 mg/L

Các số liệu là mô hình minh hoạ, tính theo phần trăm lượng chất ô nhiễm ban đầu, không phải số đo của một hồ thật.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Sau khi xử lí bằng vi sinh vật, lượng ion kim loại nặng trong một mẫu nước giảm từ 5 mg/L xuống 0,5 mg/L. Tính hiệu suất loại ion kim loại khỏi nước. Có thể kết luận vi sinh vật đã phân huỷ 4,5 mg kim loại trong mỗi lít nước không?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một xã có hai phương án xử lí rơm rạ sau mùa gặt: đốt ngay tại ruộng, hoặc ủ với chế phẩm vi sinh vật. Hãy so sánh và chọn phương án phù hợp về lâu dài.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Căn cứ vào tiêu chí nào để xác định một môi trường bị ô nhiễm?

Bài 2

Vì sao vi sinh vật là giải pháp hiệu quả để xử lí ô nhiễm môi trường?

Bài 3

Những nguyên nhân nào gây ô nhiễm kim loại nặng?

Bài 4

Vi sinh vật xử lí kim loại nặng bằng cách nào?

Bài 5

Nối mỗi đối tượng cần xử lí với cách dùng vi sinh vật phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Sắp xếp quá trình vi sinh vật sử dụng cellulose trong rơm rạ.

  1. Vị trí 1: Đường đơn được dùng cho hô hấp và lên men
  2. Vị trí 2: Vi sinh vật hấp thụ đường đơn
  3. Vị trí 3: Cellulose bị thuỷ phân thành đường đơn
  4. Vị trí 4: Vi sinh vật tiết cellulase ra môi trường

Bài 7

Một mẫu nước thải có lượng chất hữu cơ tương ứng 200 mg/L. Sau xử lí bằng vi sinh vật còn 30 mg/L. Hiệu suất xử lí bằng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 8

Nồng độ ion kim loại nặng trong một mẫu nước giảm từ 1,2 mg/L xuống 0,3 mg/L nhờ vi sinh vật. Hiệu suất loại ion khỏi nước bằng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 9

Thêm thật nhiều vi sinh vật hiếu khí vào một hồ giàu chất hữu cơ mà không sục khí. Điều gì dễ xảy ra nhất?

Ghi nhớ

  • Môi trường bị ô nhiễm khi các tính chất vật lí, hoá học, sinh học bị thay đổi, gây tác hại tức thời hoặc lâu dài cho con người và sinh vật.
  • Vi sinh vật sinh trưởng, trao đổi chất và sinh sản nhanh, nên là giải pháp xử lí ô nhiễm hiệu quả.
  • Với kim loại nặng, vi sinh vật hấp thụ, lưu giữ, chuyển sang dạng ít độc; kim loại không bị phân huỷ.
  • Với chất hữu cơ, vi sinh vật tiết enzyme thuỷ phân chất lớn thành chất đơn giản rồi dùng cho hô hấp, lên men.