Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 16. Chu kì tế bào và nguyên phân

Mỗi ngày, cơ thể em tạo ra hàng tỉ tế bào mới để thay thế tế bào già và làm lành vết thương. Điều gì khiến tế bào phân chia đúng lúc và đúng cách? Khi việc kiểm soát ấy hỏng, chuyện gì sẽ xảy ra?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm chu kì tế bào và trình bày được đặc điểm các pha của kì trung gian.
  • Giải thích được vai trò của các điểm kiểm soát chu kì tế bào.
  • Mô tả được diễn biến các kì của nguyên phân và sự phân chia tế bào chất.
  • Trình bày được ý nghĩa của nguyên phân.
  • Giải thích được cơ chế phát sinh ung thư, nêu được một số tác nhân và biện pháp phòng tránh.

Chu kì tế bào

Định nghĩa · Chu kì tế bào

Chu kì tế bào là khoảng thời gian từ khi một tế bào được sinh ra đến khi tế bào đó phân chia thành hai tế bào con. Chu kì tế bào của sinh vật nhân thực gồm hai giai đoạn: kì trung gian và quá trình nguyên phân (pha M).
Ba pha của kì trung gian
PhaDiễn biến chính
G₁Tế bào lớn lên, tổng hợp các chất và bào quan.
SDNA nhân đôi, NST chuyển sang dạng kép gồm hai nhiễm sắc tử chị em dính nhau ở tâm động. Ở tế bào động vật, trung tử cũng nhân đôi.
G₂Tế bào tiếp tục lớn lên, tổng hợp protein cần cho sự hình thành thoi phân bào.

Thời gian một chu kì khác nhau giữa các loại tế bào, ngay cả trong cùng một cơ thể: tế bào ở lớp đáy của da phân chia liên tục, còn đa số tế bào thần kinh trưởng thành gần như không phân chia.

Các điểm kiểm soát chu kì tế bào

Chu kì tế bào được điều khiển bởi một hệ thống kiểm soát. Tại các điểm kiểm soát, tế bào chỉ đi tiếp khi đã đạt đủ điều kiện; nếu chưa đạt, chu kì dừng lại. Có ba điểm kiểm soát chính:

  • Điểm G₁/S: quyết định tế bào có nhân đôi DNA để đi vào phân bào hay không.
  • Điểm G₂/M: kiểm tra DNA đã nhân đôi xong và các sai sót đã được sửa chữa hay chưa.
  • Điểm kiểm soát thoi phân bào (ở kì giữa): kiểm tra tất cả các NST đã gắn với thoi phân bào hay chưa.

Nguyên phân

Nguyên phân xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai của sinh vật nhân thực. Quá trình gồm phân chia nhân (bốn kì) và phân chia tế bào chất. Trong hình dưới, tế bào có 2n=4, một chiếc của mỗi cặp NST tương đồng tô xanh và chiếc kia tô đỏ.

Loại tế bào
Số tế bào
1
NST mỗi tế bào
4 kép
Nhiễm sắc tử mỗi tế bào
8
Tâm động mỗi tế bào
4

Kì trung gian. DNA đã nhân đôi ở pha S: mỗi NST thành NST kép gồm hai nhiễm sắc tử chị em dính nhau ở tâm động, còn ở dạng sợi mảnh trong nhân.

Diễn biến của phân chia nhân
KìDiễn biếnNST trong tế bào
Kì đầuNST kép co xoắn, thoi phân bào hình thành, màng nhân và hạch nhân tiêu biến.2n kép
Kì giữaNST kép co xoắn cực đại, xếp một hàng trên mặt phẳng xích đạo; thoi phân bào gắn vào tâm động.2n kép
Kì sauHai nhiễm sắc tử chị em tách nhau thành hai NST đơn và đi về hai cực. Đây là kì ngắn nhất.4n đơn
Kì cuốiNST dãn xoắn, hai nhân mới hình thành, thoi phân bào tiêu biến.2n đơn ở mỗi nhân mới

Phân chia tế bào chất diễn ra sau khi phân chia nhân hoàn tất: tế bào động vật thắt eo ở vùng giữa, còn tế bào thực vật có thành cứng nên hình thành vách ngăn ở giữa tế bào.

Định lí · Kết quả của nguyên phân

Từ một tế bào mẹ 2n tạo ra hai tế bào con có bộ NST 2n giống hệt nhau và giống tế bào mẹ. Sau k lần nguyên phân liên tiếp, một tế bào tạo ra 2 mũ k tế bào con.

Ý nghĩa của nguyên phân:

  • Ổn định bộ NST của loài qua các thế hệ tế bào.
  • Ở sinh vật đơn bào nhân thực, nguyên phân là hình thức sinh sản.
  • Ở sinh vật đa bào, nguyên phân giúp cơ thể lớn lên, thay thế tế bào già hoặc tổn thương và tái sinh bộ phận.
  • Nguyên phân là cơ chế của sinh sản vô tính ở nhiều loài, được ứng dụng trong giâm, chiết, ghép cây và nuôi cấy mô.

Bệnh ung thư

Định nghĩa · Cơ chế phát sinh ung thư

Khi tín hiệu kích thích phân bào quá nhiều hoặc tín hiệu kìm hãm quá ít, tế bào phân chia mất kiểm soát và tạo thành khối u. U lành tính ở yên một chỗ. U ác tính (ung thư) có tế bào di chuyển đến nơi khác trong cơ thể và tạo thành các khối u mới.

Phần lớn ung thư do đột biến gene xảy ra trong tế bào cơ thể nên không di truyền cho đời sau; chỉ khoảng hơn 10% trường hợp liên quan đến gene đột biến nhận từ bố mẹ.

Tác nhân gây đột biến và cách đối phó với ung thư
Nội dungVí dụ
Tác nhân bên ngoàiKhói thuốc lá, độc tố nấm mốc, tia tử ngoại, chất phóng xạ, một số hoá chất
Tác nhân bên trongMột số virus gây nhiễm mạn tính, gốc tự do, sản phẩm chuyển hoá độc hại
Phòng tránhHạn chế tiếp xúc tác nhân gây ung thư, tập thể dục, khám sức khoẻ định kì, điều trị dứt điểm viêm nhiễm mạn tính
Điều trịPhẫu thuật, xạ trị, hoá trị, liệu pháp tế bào gốc, liệu pháp miễn dịch

Khám phá

Vòng chu kì và ba điểm kiểm soát

Bấm "Chạy chu kì" và theo dõi tế bào đi quanh vòng. Thử tắt từng điều kiện: tế bào dừng ở đâu? Bật lại để tế bào đi tiếp. Sau đó làm hỏng hệ thống kiểm soát rồi chạy lại: số tế bào thay đổi ra sao? (Độ dài các cung trên vòng chỉ để minh hoạ, không theo tỉ lệ thời gian.)

G1SG2MKì trung gianG1, S, G21231 tế bào

Chọn điều kiện rồi bấm "Chạy chu kì" để xem tế bào đi qua các điểm kiểm soát.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở ruồi giấm, 2n=8. Một tế bào đang nguyên phân. Tính số NST và trạng thái của chúng, số nhiễm sắc tử, số tâm động trong tế bào ở kì giữa và kì sau.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một tế bào có 2n=24 nguyên phân liên tiếp 4 lần. Tính số tế bào con và tổng số NST trong các tế bào con đó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một tế bào có DNA bị sai hỏng ở pha S nhưng gene giúp dừng chu kì tại điểm G₂/M đã bị đột biến. Hãy dự đoán điều gì có thể xảy ra.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

DNA nhân đôi ở giai đoạn nào của chu kì tế bào?

Bài 2

Nối mỗi giai đoạn với sự kiện đặc trưng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Sắp xếp các sự kiện của nguyên phân theo đúng trình tự.

  1. Vị trí 1: NST dãn xoắn, hai nhân mới hình thành
  2. Vị trí 2: NST co xoắn cực đại, xếp một hàng ở mặt phẳng xích đạo
  3. Vị trí 3: Thoi phân bào hình thành, màng nhân tiêu biến
  4. Vị trí 4: Nhiễm sắc tử chị em tách nhau, đi về hai cực
  5. Vị trí 5: Tế bào chất phân chia, tạo hai tế bào con

Bài 4

Ở người, 2n=46. Trong một tế bào đang ở kì giữa của nguyên phân có bao nhiêu nhiễm sắc tử?

Bài 5

Ở ruồi giấm, 2n=8. Trong một tế bào đang ở kì sau của nguyên phân có bao nhiêu NST đơn?

Bài 6

Có 5 tế bào cùng nguyên phân liên tiếp 3 lần. Tạo ra tất cả bao nhiêu tế bào con?

Đơn vị:tế bào

Bài 7

Một tế bào có 2n=24 nguyên phân liên tiếp 3 lần. Môi trường đã cung cấp nguyên liệu tương đương bao nhiêu NST đơn?

Bài 8

Điểm kiểm soát nào kiểm tra việc tất cả các NST đã gắn với thoi phân bào?

Bài 9

Điều gì phân biệt khối u ác tính với khối u lành tính?

Bài 10

Những biện pháp nào giúp giảm nguy cơ mắc ung thư?

Ghi nhớ

  • Chu kì tế bào gồm kì trung gian (G₁, S, G₂) và nguyên phân; DNA nhân đôi ở pha S.
  • Ba điểm kiểm soát G₁/S, G₂/M và thoi phân bào chỉ cho tế bào đi tiếp khi đủ điều kiện.
  • Nguyên phân gồm kì đầu, kì giữa, kì sau, kì cuối và phân chia tế bào chất, tạo hai tế bào con 2n giống hệt tế bào mẹ.
  • Tế bào phân chia mất kiểm soát tạo khối u; u ác tính lan sang nơi khác gây bệnh ung thư.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ