Chương 5 · Lý thuyết
Bài 17. Giảm phân
Hai anh em ruột có cùng bố mẹ nhưng không giống hệt nhau. Mỗi đứa trẻ lại mang một nửa bộ NST từ bố và một nửa từ mẹ, nên bộ NST của người không tăng gấp đôi qua mỗi thế hệ. Một quá trình phân bào đặc biệt giải thích cả hai điều đó.
Em sẽ học được
- Mô tả được diễn biến các kì của giảm phân I và giảm phân II.
- Trình bày được hiện tượng tiếp hợp và trao đổi chéo.
- Phân biệt được giảm phân với nguyên phân.
- Tính được số tổ hợp NST trong giao tử khi biết số cặp NST tương đồng.
- Giải thích được ý nghĩa của giảm phân đối với sinh sản hữu tính, tiến hoá và chọn giống.
- Nêu được một số yếu tố ảnh hưởng đến giảm phân.
Khái quát về giảm phân
Định nghĩa · Giảm phân
Trong mô phỏng ở phần Khám phá, tế bào có 2n=4 với một cặp NST dài và một cặp NST ngắn. Trong mỗi cặp tương đồng, một chiếc từ bố tô xanh và một chiếc từ mẹ tô đỏ.
Giảm phân I
| Kì | Diễn biến | NST trong tế bào |
|---|---|---|
| Kì đầu I | NST kép bắt đôi theo từng cặp tương đồng (tiếp hợp) và co xoắn dần; có thể xảy ra trao đổi chéo; thoi phân bào hình thành, màng nhân và hạch nhân tiêu biến. | 2n kép |
| Kì giữa I | Các cặp NST kép tương đồng xếp thành hai hàng trên mặt phẳng xích đạo; mỗi NST kép gắn với sợi thoi từ một cực. | 2n kép |
| Kì sau I | Hai NST kép của mỗi cặp tương đồng tách nhau và đi về hai cực. | 2n kép |
| Kì cuối I | Hai nhân mới hình thành, tế bào chất phân chia. | n kép ở mỗi tế bào con |
Ghi chú · Trao đổi chéo
Giảm phân II
Sau giảm phân I, tế bào đi vào giảm phân II mà không có nhân đôi DNA. Giảm phân II diễn ra tương tự nguyên phân, chỉ khác là các tế bào đều có bộ NST n kép.
| Kì | Diễn biến | NST trong tế bào |
|---|---|---|
| Kì đầu II | NST kép co xoắn lại, thoi phân bào hình thành. | n kép |
| Kì giữa II | NST kép xếp một hàng trên mặt phẳng xích đạo. | n kép |
| Kì sau II | Hai nhiễm sắc tử của mỗi NST kép tách nhau thành NST đơn, đi về hai cực. | 2n đơn |
| Kì cuối II | Nhân mới hình thành, tế bào chất phân chia. | n đơn ở mỗi tế bào con |
Ở động vật, từ một tế bào sinh tinh tạo ra bốn tinh trùng; từ một tế bào sinh trứng chỉ tạo ra một trứng và ba thể cực. Ở thực vật, các tế bào đơn bội tiếp tục nguyên phân để tạo hạt phấn và túi phôi.
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ý nghĩa của giảm phân
- Giảm phân tạo giao tử n. Qua thụ tinh, giao tử kết hợp tạo hợp tử 2n, rồi nguyên phân giúp hợp tử phát triển thành cơ thể. Ba quá trình này phối hợp duy trì bộ NST đặc trưng của loài qua các thế hệ sinh sản hữu tính.
- Trao đổi chéo cùng với sự phân li và tổ hợp ngẫu nhiên của các NST tạo ra nhiều loại giao tử khác nhau. Qua thụ tinh, chúng tạo nên biến dị tổ hợp, nguồn nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.
Định lí · Đếm tổ hợp NST trong giao tử
Đã gặp 0 trong 2 mũ 2 =4 tổ hợp. Mỗi cặp NST phân li độc lập nên mỗi giao tử nhận chiếc xanh hoặc chiếc đỏ của từng cặp.
Các yếu tố ảnh hưởng đến giảm phân
- Di truyền: mỗi loài có một độ tuổi trưởng thành nhất định. Đến tuổi đó, tế bào sinh dục bắt đầu giảm phân và cơ thể có khả năng sinh sản.
- Hormone sinh dục: có vai trò quan trọng trong giảm phân. Người ta có thể tiêm hormone sinh dục cho vật nuôi để kích thích sinh sản theo nhu cầu.
- Môi trường: nhiều loài cây chỉ ra hoa khi gặp thời tiết và chế độ ánh sáng thích hợp.
- Tuổi: ở người, phụ nữ càng lớn tuổi, đặc biệt từ 35 tuổi trở lên, thì giảm phân càng dễ bị rối loạn và tỉ lệ giao tử bất thường càng tăng.
Lưu ý · Khi giảm phân có sai sót
Khám phá
Theo dõi giảm phân
Bấm từng kì hoặc "Tự chạy" để theo dõi giảm phân và đọc số NST ở từng giai đoạn. Tắt bật trao đổi chéo và đổi cách xếp cặp NST ngắn ở kì giữa I: bốn tế bào con ở cuối thay đổi ra sao?
- Số tế bào
- 1
- NST mỗi tế bào
- 4 kép
- Nhiễm sắc tử mỗi tế bào
- 8
- Tâm động mỗi tế bào
- 4
Kì trung gian. Trước khi giảm phân, DNA nhân đôi một lần: mỗi NST thành NST kép. Tế bào có 2n=4 NST kép, gồm hai cặp tương đồng: một chiếc xanh, một chiếc đỏ.
Trao đổi chéo tạo ra NST mang tổ hợp mới, nên một tế bào cho 4 loại tế bào con.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Trao đổi chéo xảy ra ở kì nào của giảm phân?
Bài 2
Điểm nào giúp phân biệt kì giữa I với kì giữa của nguyên phân?
Bài 3
Sắp xếp các sự kiện của giảm phân theo đúng trình tự.
Bài 4
Có 3 tế bào sinh tinh giảm phân bình thường. Tạo ra tất cả bao nhiêu tinh trùng?
Bài 5
Có 5 tế bào sinh trứng giảm phân bình thường. Tạo ra tất cả bao nhiêu trứng?
Bài 6
Ở người, 2n=46. Mỗi tế bào con tạo ra ngay sau giảm phân I có bao nhiêu NST kép?
Bài 7
Ở ruồi giấm, 2n=8. Một tế bào ở kì sau II có bao nhiêu NST đơn?
Bài 8
Một loài có 2n=8, các cặp NST tương đồng khác nhau, không có trao đổi chéo. Cơ thể có thể tạo tối đa bao nhiêu loại giao tử về tổ hợp NST?
Bài 9
Một tế bào sinh tinh có hai cặp NST khác nhau, không xảy ra trao đổi chéo. Tế bào này tạo ra mấy loại tinh trùng?
Bài 10
Những sự kiện nào tạo ra sự đa dạng của giao tử?
Bài 11
Vì sao giảm phân, thụ tinh và nguyên phân cùng duy trì được bộ NST của loài sinh sản hữu tính?
Bài 12
Vì sao nguy cơ sinh con mắc hội chứng Down tăng khi người mẹ lớn tuổi?
Ghi nhớ
- Giảm phân có hai lần phân bào liên tiếp nhưng DNA chỉ nhân đôi một lần, từ một tế bào 2n tạo bốn tế bào con n.
- Giảm phân I tách các NST kép của cặp tương đồng; giảm phân II tách các nhiễm sắc tử.
- Trao đổi chéo ở kì đầu I và phân li, tổ hợp ngẫu nhiên của NST tạo nhiều loại giao tử; với n cặp NST có 2 mũ n tổ hợp.
- Giảm phân, thụ tinh và nguyên phân cùng duy trì bộ NST đặc trưng của loài.
- Giảm phân chịu ảnh hưởng của di truyền, hormone sinh dục, môi trường và tuổi.