Chương 5 · Luyện tập
Bài 18. Thực hành: Làm và quan sát tiêu bản quá trình nguyên phân và giảm phân
Mọi điều em vừa học về nguyên phân và giảm phân đều có thể tự kiểm chứng: chỉ cần một củ hành, thuốc nhuộm và kính hiển vi là em đã thấy được NST của tế bào đang phân chia. Bài này giúp em làm tiêu bản và nhận ra từng kì dưới kính.
Em sẽ học được
- Thực hiện được các bước làm tiêu bản NST để quan sát nguyên phân và giảm phân.
- Quan sát, nhận biết và vẽ được tế bào ở các kì của nguyên phân và giảm phân.
- Giải thích được mục đích của các bước cố định, nhuộm và dàn mỏng tế bào.
- Rèn được kĩ năng sử dụng kính hiển vi và viết báo cáo thực hành.
Chuẩn bị
Đầu rễ hành có nhiều tế bào đang nguyên phân. Ống sinh tinh của châu chấu đực có nhiều tế bào đang giảm phân. Vì NST không màu, ta phải nhuộm chúng để nhìn thấy dưới kính hiển vi.
| Nội dung | Nguyên phân | Giảm phân |
|---|---|---|
| Mẫu vật | Đầu rễ hành | Ống sinh tinh của châu chấu đực |
| Hoá chất | Dung dịch cố định Carnoy, thuốc nhuộm acetocarmine 2%, nước cất | Dung dịch KCl nhược trương, Carnoy, acetocarmine 2%, acetic acid đặc |
| Dụng cụ | Kính hiển vi, panh, ống nghiệm, dao lam, lam kính, lamen, giấy thấm, đèn cồn, bút chì hoặc chuôi kim mổ | Kính hiển vi, kim mổ, panh, đĩa Petri, lam kính, lamen, giấy thấm |
Lưu ý · An toàn
Làm tiêu bản nguyên phân ở rễ hành
- Cố định: cắt các đầu rễ hành dài khoảng 5 mm, ngâm trong dung dịch Carnoy ít nhất 24 giờ.
- Nhuộm: chuyển đầu rễ vào ống nghiệm có acetocarmine 2%, đun nóng nhẹ khoảng 5 đến 8 phút, không đun sôi.
- Làm tiêu bản: đặt rễ lên lam kính, cắt lấy đoạn khoảng 3 mm tính từ chóp rễ, nhỏ một giọt nước cất rồi đậy lamen. Đặt giấy thấm lên trên, gõ nhẹ và ép nhẹ để dàn mỏng tế bào.
- Quan sát: ở vật kính 10× tìm vùng có nhiều tế bào đang phân chia, rồi chuyển sang vật kính 40× để nhận dạng các kì.
Làm tiêu bản giảm phân ở châu chấu
- Mổ: cắt cánh châu chấu đực, mổ bụng từ phía lưng, lấy ống sinh tinh cho vào dung dịch KCl nhược trương và gạt bỏ mỡ bám quanh ống.
- Cố định: ngâm ống sinh tinh trong dung dịch Carnoy khoảng 24 giờ.
- Làm tiêu bản: đặt một đoạn ống lên lam kính, nhỏ acetocarmine 2% và acetic acid đặc, đậy lamen rồi dàn mỏng tế bào.
- Quan sát: làm tương tự như với rễ hành, nhận biết và vẽ các kì của giảm phân.
Ghi chú · Vì sao làm như vậy?
Nhận biết các kì dưới kính hiển vi
| Kì | Dấu hiệu dưới kính |
|---|---|
| Kì trung gian | Nhân nguyên vẹn, bắt màu đều, có hạch nhân, chưa thấy NST rõ |
| Kì đầu | NST là các sợi mảnh rối vào nhau ở vùng nhân |
| Kì giữa | NST đậm, xếp thành một băng ở giữa tế bào |
| Kì sau | Hai nhóm NST hình chữ V đi về hai đầu tế bào |
| Kì cuối | Hai khối NST ở hai đầu tế bào, giữa có vách ngăn |
| Kì | Dấu hiệu dưới kính |
|---|---|
| Kì đầu I | Tế bào lớn, các NST kép bắt đôi thành cặp |
| Kì giữa I | Tế bào lớn, NST xếp thành hai hàng |
| Kì sau I | Hai nhóm NST kép to, dày đi về hai cực |
| Kì cuối I | Tế bào lớn thắt eo, hai khối NST ở hai đầu |
| Kì giữa II | Tế bào nhỏ hơn hẳn, NST xếp thành một hàng |
| Kì sau II | Tế bào nhỏ, hai nhóm NST mảnh đi về hai cực |
| Kì cuối II | Tế bào nhỏ thắt eo, hai khối NST ở hai đầu |
Kì đầu II diễn ra nhanh nên khó gặp trên tiêu bản; trò chơi dưới đây không có kì này, nhưng em vẫn có thể gặp nó trên tiêu bản thật.
Dự án
Báo cáo thực hành
Nhóm viết báo cáo gồm: mục đích, mẫu vật và cách làm, hình vẽ tế bào ở các kì quan sát được (ghi rõ độ phóng đại và tên kì), số tế bào đếm được ở mỗi kì và nhận xét.
- Vẽ đủ bốn kì của nguyên phân và các kì của giảm phân quan sát được.
- Trả lời: mục đích của bước nhuộm là gì? Vì sao đun nóng nhẹ mà không đun sôi? Vì sao phải ngâm ống sinh tinh trong KCl nhược trương và loại bỏ mỡ?
- Đếm khoảng 100 tế bào ở một vùng rễ và tính tỉ lệ phần trăm tế bào ở mỗi kì. Kì nào gặp nhiều nhất? Vì sao?
Khám phá
Nhận diện kì phân bào trong vi trường
Chạm vào một tế bào, rồi chọn tên kì. Tiêu bản rễ hành và tiêu bản châu chấu ở đây được vẽ mô phỏng theo màu thuốc nhuộm. Nhận diện hết vi trường để xem thống kê, rồi đổi sang vi trường khác.
Chạm vào một tế bào đầu rễ hành trong vi trường, rồi chọn kì của nó.
Đã nhận diện 0/12 tế bào sau 0 lần trả lời. Tế bào được vẽ mô phỏng, không phải ảnh chụp.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước làm tiêu bản nguyên phân ở rễ hành theo đúng thứ tự.
Bài 2
Vì sao lại lấy đầu rễ hành để quan sát nguyên phân?
Bài 3
Mục đích của bước nhuộm mẫu vật là gì?
Bài 4
Vì sao khi nhuộm rễ hành chỉ đun nóng nhẹ, không đun sôi?
Bài 5
Vì sao phải ngâm ống sinh tinh trong dung dịch KCl nhược trương?
Bài 6
Nối mỗi dấu hiệu dưới kính với kì của nguyên phân.
Bài 7
Trên tiêu bản châu chấu, một tế bào lớn có NST xếp thành hai hàng song song ở giữa. Tế bào đang ở kì nào?
Bài 8
Làm thế nào để phân biệt kì sau I với kì sau II trên tiêu bản?
Bài 9
Quan sát ở thị kính 10× và vật kính 40× thì độ phóng đại của ảnh là bao nhiêu lần?
Bài 10
Một nhóm đếm 200 tế bào rễ hành, thấy 170 tế bào ở kì trung gian. Tỉ lệ tế bào ở kì trung gian là bao nhiêu phần trăm?
Bài 11
Khi đếm tế bào như trên, phần lớn tế bào ở kì trung gian và rất ít ở kì sau. Kết luận nào hợp lí nhất?
Bài 12
Sắp xếp các bước làm tiêu bản giảm phân ở châu chấu theo đúng thứ tự.
Ghi nhớ
- Làm tiêu bản NST gồm các bước cố định, nhuộm, dàn mỏng tế bào và quan sát từ vật kính nhỏ đến vật kính lớn.
- Đầu rễ hành dùng để quan sát nguyên phân, ống sinh tinh của châu chấu đực dùng để quan sát giảm phân.
- Kì giữa I xếp hai hàng, kì giữa II xếp một hàng; tế bào ở giảm phân II nhỏ hơn giảm phân I.
- Kì kéo dài lâu hơn thì gặp nhiều tế bào hơn: kì trung gian nhiều nhất, kì sau ít nhất.