Chương 5 · Lý thuyết
Bài 19. Công nghệ tế bào
Từ một mảnh mô lan quý, người ta tạo ra hàng nghìn cây giống hệt nhau trong ống nghiệm. Từ nhân của một tế bào tuyến vú, các nhà khoa học đã tạo ra cừu Dolly. Việt Nam cũng đã nhân bản được những con lợn Ỉ. Những thành tựu đó dựa trên nguyên lí nào?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm công nghệ tế bào và tính toàn năng của tế bào.
- Trình bày được nguyên lí và các kĩ thuật của công nghệ tế bào thực vật.
- Trình bày được nguyên lí của công nghệ tế bào động vật và các bước nhân bản vô tính.
- Phân biệt được tế bào gốc phôi với tế bào gốc trưởng thành.
- Kể được một số thành tựu và ứng dụng của công nghệ tế bào.
Khái niệm và nguyên lí
Định nghĩa · Công nghệ tế bào
Định lí · Tính toàn năng của tế bào
- Biệt hoá: quá trình tế bào chuyên hoá về cấu trúc và chức năng thành một loại tế bào nhất định.
- Phản biệt hoá: quá trình tế bào thực vật đã biệt hoá quay về trạng thái chưa chuyên hoá và phân chia trở lại, khi được nuôi trong môi trường có hormone thích hợp.
Công nghệ tế bào thực vật
Nguyên lí: nuôi tế bào hoặc mô thực vật trong điều kiện vô trùng, trên môi trường dinh dưỡng có hormone thực vật thích hợp, để chúng tái sinh thành cây. Có ba kĩ thuật chính:
| Kĩ thuật | Cách làm | Ứng dụng |
|---|---|---|
| Nuôi cấy mô tế bào | Nuôi mô chuyên hoá trong ống nghiệm có hormone để tạo mô sẹo, rồi kích thích mô sẹo tái sinh thành cây | Nhân nhanh giống quý hiếm, giống sinh trưởng chậm, giống sạch bệnh virus; tạo cây biến đổi gene |
| Lai tế bào sinh dưỡng | Loại bỏ thành tế bào tạo tế bào trần, dung hợp các tế bào trần thành tế bào lai, rồi nuôi thành cây lai | Tạo giống mang đặc điểm của hai loài mà lai thông thường không làm được |
| Nuôi cấy hạt phấn, noãn chưa thụ tinh | Tạo cây đơn bội, rồi lưỡng bội hoá thành cây lưỡng bội hoàn chỉnh | Tạo cây đồng hợp tử về tất cả các gene, có ích cho chọn giống |
Công nghệ tế bào động vật
Nguyên lí: nuôi các tế bào gốc trong môi trường thích hợp và tạo điều kiện để chúng phân chia, rồi biệt hoá thành các loại tế bào khác nhau. Tế bào gốc là tế bào có thể phân chia và biệt hoá thành các loại tế bào khác nhau.
| Loại | Nguồn gốc | Khả năng biệt hoá |
|---|---|---|
| Tế bào gốc phôi | Phôi sớm | Vạn năng: thành mọi loại tế bào của cơ thể trưởng thành |
| Tế bào gốc trưởng thành | Mô của cơ thể trưởng thành, ví dụ tuỷ xương | Đa tiềm năng: chỉ thành một số loại tế bào nhất định |
Bấm vào từng đích để xem tế bào này có biệt hoá được thành đích đó không. Thử hết để đọc kết luận.
- Nhân bản vô tính: tạo ra các cá thể giống hệt nhau về kiểu gene mà không qua sinh sản hữu tính. Nổi bật là cừu Dolly (1996). Công nghệ này còn giúp tăng số lượng cá thể của các loài có nguy cơ tuyệt chủng.
- Liệu pháp tế bào gốc: truyền tế bào gốc đã nuôi cấy vào cơ thể người bệnh để thay thế tế bào bệnh, với ít nguy cơ cơ thể thải loại tế bào ghép. Ưu tiên dùng tế bào gốc trưởng thành để tránh vấn đề đạo đức. Được kì vọng hỗ trợ điều trị Parkinson, tiểu đường type 1, tổn thương tim và thần kinh.
- Liệu pháp gene: thay gene bệnh bằng gene lành. Tế bào được nuôi trong ống nghiệm, chỉnh sửa gene, sàng lọc, nhân lên rồi truyền lại cho người bệnh. Cách này chỉ dùng được với bệnh do hỏng một gene nhất định và tế bào bệnh phải liên tục phân chia.
- Công nghệ tế bào còn mở ra hướng nghiên cứu thịt nhân tạo và sản xuất protein chữa bệnh.
Khám phá
Sắp xếp hai quy trình
Chọn một quy trình và dùng mũi tên đưa các bước về đúng thứ tự, rồi bấm "Kiểm tra". Mỗi bước phải có sản phẩm của bước trước, đó là chìa khoá để sắp xếp.
Sắp xếp các bước của quy trình: Nuôi cấy mô thực vật
- Vị trí 1: Tế bào phản biệt hoá, phân chia tạo mô sẹo
- Vị trí 2: Đưa cây con ra vườn ươm, trồng thành cây hoàn chỉnh
- Vị trí 3: Lấy mảnh mô từ cây mẹ mang đặc tính tốt, khử trùng
- Vị trí 4: Nuôi mô trong ống nghiệm có môi trường dinh dưỡng và hormone
- Vị trí 5: Chuyển mô sẹo sang môi trường có hormone kích thích tạo chồi, rễ
Dùng mũi tên để đưa các bước về đúng trình tự, rồi bấm "Kiểm tra".
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Tính toàn năng của tế bào là gì?
Bài 2
Khối tế bào chưa chuyên hoá tạo thành khi nuôi cấy mô thực vật trong môi trường có hormone được gọi là gì?
Bài 3
Nối mỗi kĩ thuật với kết quả của nó.
Bài 4
Sắp xếp các bước tạo cừu Dolly theo đúng thứ tự.
Bài 5
Một loài cây có 2n=24. Nuôi cấy hạt phấn tạo cây đơn bội, rồi lưỡng bội hoá. Cây thu được có bao nhiêu NST trong mỗi tế bào sinh dưỡng?
Bài 6
Lai tế bào sinh dưỡng giữa loài có 2n=14 và loài có 2n=26. Tế bào lai có bao nhiêu NST?
Bài 7
Nuôi cấy mô một giống lan, cứ mỗi lần cấy chuyển, một mẫu tạo ra 4 mẫu mới. Từ 1 mẫu ban đầu, sau 5 lần cấy chuyển có bao nhiêu mẫu?
Bài 8
Điểm khác nhau chính giữa tế bào gốc phôi và tế bào gốc trưởng thành là gì?
Bài 9
Những ứng dụng nào thuộc công nghệ tế bào?
Bài 10
Vì sao các cây con tạo từ nuôi cấy mô có kiểu gene giống cây mẹ?
Ghi nhớ
- Công nghệ tế bào nuôi cấy tế bào, mô trong môi trường nhân tạo; cơ sở là tính toàn năng và khả năng biệt hoá, phản biệt hoá của tế bào.
- Công nghệ tế bào thực vật gồm nuôi cấy mô, lai tế bào sinh dưỡng, nuôi cấy hạt phấn hoặc noãn chưa thụ tinh.
- Công nghệ tế bào động vật gồm nhân bản vô tính, liệu pháp tế bào gốc và liệu pháp gene; tế bào gốc phôi vạn năng, tế bào gốc trưởng thành đa tiềm năng.