Chương 6 · Lý thuyết
Bài 20. Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật
Có vi khuẩn sống trong suối nước nóng hay hang sâu không ánh sáng, nơi không loài cây nào tồn tại được. Chúng lấy năng lượng và carbon từ đâu, và làm sao người ta nhìn thấy, tách riêng được những sinh vật nhỏ đến vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm và đặc điểm chung của vi sinh vật, kể tên được các nhóm vi sinh vật.
- Phân biệt được bốn kiểu dinh dưỡng theo nguồn năng lượng và nguồn carbon.
- Trình bày được phương pháp quan sát và mục đích của soi tươi, nhuộm đơn, nhuộm Gram.
- Trình bày được phương pháp phân lập, nuôi cấy vi sinh vật và khái niệm khuẩn lạc.
Vi sinh vật và sự đa dạng
Định nghĩa · Vi sinh vật
| Nhóm | Đại diện |
|---|---|
| Nhân sơ | Vi khuẩn, Archaea (vi khuẩn cổ) |
| Nhân thực | Vi nấm (nấm men, nấm mốc), vi tảo, động vật nguyên sinh |
- Kích thước nhỏ, đa số có cấu tạo đơn bào nhân sơ hoặc nhân thực.
- Tốc độ chuyển hoá vật chất và năng lượng nhanh, sinh trưởng và sinh sản nhanh.
- Số lượng nhiều: riêng vi khuẩn đã chiếm một phần rất lớn sinh khối trên Trái Đất.
- Phân bố rộng: gần như ở khắp nơi trên Trái Đất và trên cơ thể các sinh vật khác, kể cả nơi có điều kiện khắc nghiệt.
Các kiểu dinh dưỡng
Mọi sinh vật đều cần năng lượng và carbon. Dựa vào nguồn năng lượng và nguồn carbon sử dụng, vi sinh vật có bốn kiểu dinh dưỡng.
| Kiểu dinh dưỡng | Nguồn năng lượng | Nguồn carbon | Đại diện |
|---|---|---|---|
| Quang tự dưỡng | Ánh sáng | Chất vô cơ | Vi khuẩn lam, trùng roi, tảo |
| Hoá tự dưỡng | Chất vô cơ | Chất vô cơ | Một số vi khuẩn và Archaea: vi khuẩn nitrate hoá, vi khuẩn oxy hoá hydrogen |
| Quang dị dưỡng | Ánh sáng | Chất hữu cơ | Một số vi khuẩn và Archaea: vi khuẩn không lưu huỳnh màu lục và màu tía |
| Hoá dị dưỡng | Chất hữu cơ | Chất hữu cơ | Nhiều vi khuẩn, nấm, động vật nguyên sinh |
Ghi chú · Cách nhớ tên
Phương pháp quan sát
Phương pháp quan sát dùng để nghiên cứu hình thái, kích thước và cấu tạo tế bào vi sinh vật: làm tiêu bản rồi soi dưới kính hiển vi quang học hoặc kính hiển vi điện tử.
| Phương pháp | Cách tiến hành | Dùng để |
|---|---|---|
| Soi tươi | Làm tiêu bản trên lam kính, đậy lamen, không nhuộm. Nhanh và đơn giản | Quan sát trạng thái sống, khả năng di động của vi khuẩn |
| Nhuộm đơn | Nhuộm một lần bằng một thuốc nhuộm như xanh methylene, tím kết tinh hoặc đỏ fuchsin để tăng độ tương phản | Kiểm tra sự hiện diện, đánh giá sơ bộ hình dạng, cách sắp xếp và tính chất bắt màu |
| Nhuộm Gram | Nhuộm lần lượt với tím kết tinh, iodine, ethyl alcohol 95% và fuchsin | Phân biệt vi khuẩn Gram dương (Gr+) và Gram âm (Gr−) |
Nhuộm Gram thử trên hai mẫu
Hai mẫu vi khuẩn đã được cố định trên lam kính. Chọn thuốc đầu tiên cần nhỏ lên.
Phương pháp phân lập và nuôi cấy
Phân lập và nuôi cấy trên môi trường thạch giúp thu nhận vi sinh vật ở dạng thuần khiết, không lẫn với các vi sinh vật khác.
- Pha loãng mẫu vật chứa vi khuẩn hoặc vi nấm trong nước đã tiệt trùng.
- Phết dung dịch này lên bề mặt thạch đặc trong đĩa petri.
- Nuôi cấy để mỗi tế bào phát triển thành một khuẩn lạc riêng rẽ.
Định nghĩa · Khuẩn lạc
| Nhóm | Đặc điểm khuẩn lạc |
|---|---|
| Vi khuẩn | Thường nhầy ướt, bề mặt dẹt, nhiều màu (trắng sữa, vàng, đỏ, hồng, cam) |
| Nấm men | Thường khô, tròn đều, lồi ở tâm, màu trắng sữa |
| Nấm mốc | Lan rộng, dạng sợi dài và xốp, nhiều màu (trắng, vàng, đen, xanh) |
Khám phá
Ma trận kiểu dinh dưỡng
Kéo mỗi vi sinh vật vào ô phù hợp, hoặc chạm thẻ rồi chạm ô. Hàng là nguồn năng lượng, cột là nguồn carbon. Xếp đúng, ô sẽ hiện tên kiểu dinh dưỡng.
Vi sinh vật chưa xếp (10)
Nguồn carbon (cột) và nguồn năng lượng (hàng)
Carbon: chất vô cơ
Carbon: chất hữu cơ
Năng lượng: ánh sáng
Năng lượng: chất hoá học
Chọn một vi sinh vật (hoặc kéo thẻ), rồi đặt vào ô đúng nguồn năng lượng và nguồn carbon.
Đúng 0/10.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nhóm nào sau đây đều là vi sinh vật nhân sơ?
Bài 2
Nối mỗi kiểu dinh dưỡng với nguồn năng lượng và nguồn carbon của nó.
Bài 3
Vi khuẩn nitrate hoá thuộc kiểu dinh dưỡng nào?
Bài 4
Những vi sinh vật nào sau đây thuộc kiểu hoá dị dưỡng?
Bài 5
Một vi sinh vật sống nơi có ánh sáng, tự tổng hợp được chất hữu cơ từ CO₂. Nó thuộc kiểu dinh dưỡng nào?
Bài 6
Sắp xếp các thuốc dùng trong nhuộm Gram theo đúng thứ tự.
Bài 7
Muốn quan sát khả năng di động của vi khuẩn còn sống, nên dùng cách nào?
Bài 8
Sau nhuộm Gram, vi khuẩn Gram âm có màu gì?
Bài 9
Tập hợp các tế bào sinh ra từ một tế bào ban đầu trên môi trường thạch, nhìn thấy được bằng mắt thường, được gọi là gì?
Bài 10
Nối mỗi nhóm vi sinh vật với hình thái khuẩn lạc thường gặp.
Ghi nhớ
- Vi sinh vật có kích thước rất nhỏ, gồm nhóm nhân sơ (vi khuẩn, Archaea) và nhóm nhân thực (vi nấm, vi tảo, động vật nguyên sinh).
- Bốn kiểu dinh dưỡng: quang tự dưỡng, hoá tự dưỡng, quang dị dưỡng, hoá dị dưỡng, phân biệt theo nguồn năng lượng và nguồn carbon.
- Phương pháp quan sát gồm soi tươi, nhuộm đơn, nhuộm Gram; nhuộm Gram phân biệt Gram dương (tím) và Gram âm (đỏ).
- Phân lập trên thạch đặc tạo khuẩn lạc riêng rẽ, nhờ đó thu được vi sinh vật thuần khiết.