Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Lý thuyết

Bài 20. Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật

Có vi khuẩn sống trong suối nước nóng hay hang sâu không ánh sáng, nơi không loài cây nào tồn tại được. Chúng lấy năng lượng và carbon từ đâu, và làm sao người ta nhìn thấy, tách riêng được những sinh vật nhỏ đến vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm và đặc điểm chung của vi sinh vật, kể tên được các nhóm vi sinh vật.
  • Phân biệt được bốn kiểu dinh dưỡng theo nguồn năng lượng và nguồn carbon.
  • Trình bày được phương pháp quan sát và mục đích của soi tươi, nhuộm đơn, nhuộm Gram.
  • Trình bày được phương pháp phân lập, nuôi cấy vi sinh vật và khái niệm khuẩn lạc.

Vi sinh vật và sự đa dạng

Định nghĩa · Vi sinh vật

Vi sinh vật là những sinh vật có kích thước rất nhỏ, thường chỉ quan sát được bằng kính hiển vi.
Các nhóm vi sinh vật theo cấu tạo tế bào
NhómĐại diện
Nhân sơVi khuẩn, Archaea (vi khuẩn cổ)
Nhân thựcVi nấm (nấm men, nấm mốc), vi tảo, động vật nguyên sinh
  • Kích thước nhỏ, đa số có cấu tạo đơn bào nhân sơ hoặc nhân thực.
  • Tốc độ chuyển hoá vật chất và năng lượng nhanh, sinh trưởng và sinh sản nhanh.
  • Số lượng nhiều: riêng vi khuẩn đã chiếm một phần rất lớn sinh khối trên Trái Đất.
  • Phân bố rộng: gần như ở khắp nơi trên Trái Đất và trên cơ thể các sinh vật khác, kể cả nơi có điều kiện khắc nghiệt.

Các kiểu dinh dưỡng

Mọi sinh vật đều cần năng lượng và carbon. Dựa vào nguồn năng lượng và nguồn carbon sử dụng, vi sinh vật có bốn kiểu dinh dưỡng.

Bốn kiểu dinh dưỡng của vi sinh vật
Kiểu dinh dưỡngNguồn năng lượngNguồn carbonĐại diện
Quang tự dưỡngÁnh sángChất vô cơVi khuẩn lam, trùng roi, tảo
Hoá tự dưỡngChất vô cơChất vô cơMột số vi khuẩn và Archaea: vi khuẩn nitrate hoá, vi khuẩn oxy hoá hydrogen
Quang dị dưỡngÁnh sángChất hữu cơMột số vi khuẩn và Archaea: vi khuẩn không lưu huỳnh màu lục và màu tía
Hoá dị dưỡngChất hữu cơChất hữu cơNhiều vi khuẩn, nấm, động vật nguyên sinh

Ghi chú · Cách nhớ tên

"Quang" là năng lượng từ ánh sáng, "hoá" là năng lượng từ chất hoá học. "Tự" là tự tổng hợp chất hữu cơ từ carbon vô cơ như CO₂, "dị" là lấy carbon từ chất hữu cơ có sẵn.

Phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát dùng để nghiên cứu hình thái, kích thước và cấu tạo tế bào vi sinh vật: làm tiêu bản rồi soi dưới kính hiển vi quang học hoặc kính hiển vi điện tử.

Một số phương pháp làm tiêu bản vi sinh vật
Phương phápCách tiến hànhDùng để
Soi tươiLàm tiêu bản trên lam kính, đậy lamen, không nhuộm. Nhanh và đơn giảnQuan sát trạng thái sống, khả năng di động của vi khuẩn
Nhuộm đơnNhuộm một lần bằng một thuốc nhuộm như xanh methylene, tím kết tinh hoặc đỏ fuchsin để tăng độ tương phảnKiểm tra sự hiện diện, đánh giá sơ bộ hình dạng, cách sắp xếp và tính chất bắt màu
Nhuộm GramNhuộm lần lượt với tím kết tinh, iodine, ethyl alcohol 95% và fuchsinPhân biệt vi khuẩn Gram dương (Gr+) và Gram âm (Gr−)

Nhuộm Gram thử trên hai mẫu

Mẫu A: không màu
Mẫu B: không màu

Hai mẫu vi khuẩn đã được cố định trên lam kính. Chọn thuốc đầu tiên cần nhỏ lên.

Phương pháp phân lập và nuôi cấy

Phân lập và nuôi cấy trên môi trường thạch giúp thu nhận vi sinh vật ở dạng thuần khiết, không lẫn với các vi sinh vật khác.

  1. Pha loãng mẫu vật chứa vi khuẩn hoặc vi nấm trong nước đã tiệt trùng.
  2. Phết dung dịch này lên bề mặt thạch đặc trong đĩa petri.
  3. Nuôi cấy để mỗi tế bào phát triển thành một khuẩn lạc riêng rẽ.

Định nghĩa · Khuẩn lạc

Khuẩn lạc là tập hợp các tế bào được sinh ra từ một tế bào ban đầu trên môi trường thạch, có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Hình thái đặc trưng của khuẩn lạc giúp phân biệt và tách riêng từng loại vi sinh vật.
Hình thái khuẩn lạc
NhómĐặc điểm khuẩn lạc
Vi khuẩnThường nhầy ướt, bề mặt dẹt, nhiều màu (trắng sữa, vàng, đỏ, hồng, cam)
Nấm menThường khô, tròn đều, lồi ở tâm, màu trắng sữa
Nấm mốcLan rộng, dạng sợi dài và xốp, nhiều màu (trắng, vàng, đen, xanh)

Khám phá

Ma trận kiểu dinh dưỡng

Kéo mỗi vi sinh vật vào ô phù hợp, hoặc chạm thẻ rồi chạm ô. Hàng là nguồn năng lượng, cột là nguồn carbon. Xếp đúng, ô sẽ hiện tên kiểu dinh dưỡng.

Vi sinh vật chưa xếp (10)

Nguồn carbon (cột) và nguồn năng lượng (hàng)

Carbon: chất vô cơ

Carbon: chất hữu cơ

Năng lượng: ánh sáng

Năng lượng: chất hoá học

Chọn một vi sinh vật (hoặc kéo thẻ), rồi đặt vào ô đúng nguồn năng lượng và nguồn carbon.

Đúng 0/10.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một loại vi khuẩn sống trong hang động không có ánh sáng, chỉ cần amino acid methionine làm chất dinh dưỡng. Vi khuẩn này thuộc kiểu dinh dưỡng nào?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nhuộm Gram hai mẫu vi khuẩn, cuối cùng mẫu X có màu tím, mẫu Y có màu đỏ. Hãy kết luận về hai mẫu và giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao trước khi phết lên thạch đặc, người ta phải pha loãng mẫu vật trong nước đã tiệt trùng?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Nhóm nào sau đây đều là vi sinh vật nhân sơ?

Bài 2

Nối mỗi kiểu dinh dưỡng với nguồn năng lượng và nguồn carbon của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Vi khuẩn nitrate hoá thuộc kiểu dinh dưỡng nào?

Bài 4

Những vi sinh vật nào sau đây thuộc kiểu hoá dị dưỡng?

Bài 5

Một vi sinh vật sống nơi có ánh sáng, tự tổng hợp được chất hữu cơ từ CO₂. Nó thuộc kiểu dinh dưỡng nào?

Bài 6

Sắp xếp các thuốc dùng trong nhuộm Gram theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Ethyl alcohol 95%
  2. Vị trí 2: Fuchsin
  3. Vị trí 3: Tím kết tinh
  4. Vị trí 4: Iodine

Bài 7

Muốn quan sát khả năng di động của vi khuẩn còn sống, nên dùng cách nào?

Bài 8

Sau nhuộm Gram, vi khuẩn Gram âm có màu gì?

Bài 9

Tập hợp các tế bào sinh ra từ một tế bào ban đầu trên môi trường thạch, nhìn thấy được bằng mắt thường, được gọi là gì?

Bài 10

Nối mỗi nhóm vi sinh vật với hình thái khuẩn lạc thường gặp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Vi sinh vật có kích thước rất nhỏ, gồm nhóm nhân sơ (vi khuẩn, Archaea) và nhóm nhân thực (vi nấm, vi tảo, động vật nguyên sinh).
  • Bốn kiểu dinh dưỡng: quang tự dưỡng, hoá tự dưỡng, quang dị dưỡng, hoá dị dưỡng, phân biệt theo nguồn năng lượng và nguồn carbon.
  • Phương pháp quan sát gồm soi tươi, nhuộm đơn, nhuộm Gram; nhuộm Gram phân biệt Gram dương (tím) và Gram âm (đỏ).
  • Phân lập trên thạch đặc tạo khuẩn lạc riêng rẽ, nhờ đó thu được vi sinh vật thuần khiết.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ