Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 13. Khái quát về chuyển hoá vật chất và năng lượng

Chạy một quãng đường dài, cơ thể em cần rất nhiều năng lượng lấy từ thức ăn. Nhưng tế bào cơ không dùng thẳng được năng lượng trong tinh bột hay chất béo. Năng lượng đó phải được chuyển thành dạng nào để dùng ngay, và điều gì giúp các phản ứng ấy xảy ra đủ nhanh ở nhiệt độ cơ thể?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được động năng và thế năng; kể được các dạng năng lượng trong tế bào.
  • Mô tả được cấu tạo và chức năng của ATP.
  • Nêu được khái niệm chuyển hoá vật chất, chuyển hoá năng lượng, đồng hoá và dị hoá.
  • Trình bày được cấu trúc, cơ chế tác động và vai trò của enzyme.
  • Giải thích được ảnh hưởng của nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất, nồng độ enzyme và chất điều hoà đến hoạt tính của enzyme.

Các dạng năng lượng trong tế bào

Năng lượng là khả năng sinh công, tức là khả năng làm cho vật chất chuyển động. Năng lượng được chia thành hai nhóm: động năng là năng lượng đang sinh công, thế năng là năng lượng dự trữ, sẵn sàng sinh công.

NhómTrong tế bào
Động năngNhiệt năng, cơ năng (co cơ, vận động của tiêm mao), điện năng
Thế năngHoá năng trong các liên kết hoá học; chênh lệch nồng độ chất và chênh lệch điện thế giữa hai phía màng

Ghi chú · Dạng năng lượng chủ yếu

Hoá năng là dạng năng lượng chính được tế bào tích luỹ và sử dụng cho các hoạt động sống. Nhiệt năng phần lớn toả ra môi trường, tế bào không dùng lại được để sinh công.

ATP: đồng tiền năng lượng của tế bào

ATP (adenosine triphosphate) gồm ba thành phần: base adenine, đường ribose và ba gốc phosphate. Bấm vào từng số trên hình để xem tên và vai trò.

Chế độ
1234

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Các gốc phosphate cùng mang điện tích âm, nằm cạnh nhau nên đẩy nhau. Vì thế hai liên kết giữa chúng là liên kết cao năng, rất dễ bị phá vỡ để giải phóng năng lượng. Khi gốc phosphate ngoài cùng tách ra, ATP chuyển thành ADP:

ATP+H₂O⟶ADP+P i+năng lượng

ATP được tái tạo liên tục từ ADP và P i nhờ năng lượng của quá trình phân giải các chất. ATP được tạo ra rồi dùng gần như ngay, nên nó được ví như đồng tiền năng lượng chứ không phải kho dự trữ lâu dài.

  • Tổng hợp các chất cần thiết cho tế bào.
  • Vận chuyển chủ động các chất qua màng.
  • Sinh công cơ học, như co cơ và vận động của tế bào.

Chuyển hoá vật chất và chuyển hoá năng lượng

Định nghĩa · Khái niệm

Chuyển hoá vật chất là tập hợp các phản ứng hoá học biến đổi chất này thành chất khác trong tế bào. Chuyển hoá năng lượng là sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác, ví dụ từ hoá năng trong glucose thành hoá năng trong ATP và nhiệt.
Tiêu chíĐồng hoáDị hoá
Bản chấtTổng hợp chất phức tạp từ chất đơn giảnPhân giải chất phức tạp thành chất đơn giản
Năng lượngTiêu thụ (lấy từ ATP)Giải phóng (một phần tích vào ATP)
Ví dụTổng hợp protein từ amino acidPhân giải glucose trong hô hấp tế bào

Hai quá trình này luôn đi cùng nhau: phá vỡ hay tạo mới một liên kết hoá học đều kèm theo giải phóng hay tích luỹ năng lượng. Vì vậy chuyển hoá vật chất luôn đi kèm chuyển hoá năng lượng. Mỗi lần chuyển đổi đều có một phần năng lượng mất đi dưới dạng nhiệt.

Enzyme: cấu trúc và cơ chế tác động

Định nghĩa · Enzyme

Enzyme là chất xúc tác sinh học được tổng hợp trong tế bào sống. Enzyme làm tăng tốc độ phản ứng ở điều kiện bình thường của cơ thể và không bị biến đổi sau phản ứng.

Đa số enzyme là protein. Một số enzyme chỉ gồm protein; số khác có thêm cofactor là ion kim loại hoặc phân tử hữu cơ (như dẫn xuất của vitamin). Chất chịu tác động của enzyme gọi là cơ chất. Mỗi enzyme có một trung tâm hoạt động với cấu hình không gian phù hợp với cơ chất của nó, nên enzyme có tính đặc hiệu: amylase thuỷ phân tinh bột nhưng không thuỷ phân protein.

Đưa cơ chất nào đến amylase?
Enzyme amylaseCơ chất: tinh bột
Số lượt enzyme đã xúc tác: 0

Enzyme và cơ chất còn ở riêng. Trung tâm hoạt động của enzyme đang trống.

Enzyme tác động qua ba giai đoạn: tạo phức hợp enzyme – cơ chất; biến đổi cơ chất thành sản phẩm; giải phóng sản phẩm và enzyme trở lại trạng thái ban đầu.

Vai trò của enzyme

Muốn phản ứng xảy ra, cơ chất phải nhận được một lượng năng lượng ban đầu để bước vào trạng thái phản ứng. Lượng đó là năng lượng hoạt hoá. Enzyme làm giảm năng lượng hoạt hoá, nhờ đó phản ứng xảy ra nhanh ở nhiệt độ của cơ thể. Thiếu enzyme, các phản ứng trong tế bào diễn ra quá chậm, không duy trì được sự sống.

Phản ứng
Năng lượngTiến trình phản ứngEₐ = 60Cơ chấtSản phẩm
10 đơn vị

Không có enzyme, năng lượng hoạt hoá là 60 đơn vị. Cơ chất mới nhận 10 đơn vị, chưa đủ nên chưa phản ứng.

Đường nét đứt là phản ứng ở trường hợp còn lại. Hiệu năng lượng giữa cơ chất và sản phẩm luôn là 30 đơn vị: enzyme chỉ hạ "đỉnh", không đổi kết quả của phản ứng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính enzyme

Yếu tốẢnh hưởng
Nhiệt độMỗi enzyme có một nhiệt độ thích hợp, ở đó hoạt tính cao nhất. Nhiệt độ thấp làm enzyme hoạt động yếu; quá cao làm enzyme biến tính, mất hoạt tính.
Độ pHMỗi enzyme có khoảng pH thích hợp: pepsin ở dạ dày hoạt động trong môi trường acid, amylase nước bọt trong môi trường gần trung tính.
Nồng độ cơ chấtVới lượng enzyme xác định, tăng cơ chất làm tăng hoạt tính đến một mức thì không tăng nữa, vì mọi trung tâm hoạt động đã được dùng hết.
Nồng độ enzymeVới lượng cơ chất xác định, tăng enzyme làm tăng tốc độ phản ứng đến một mức thì không tăng nữa, vì cơ chất không đủ.
Chất hoạt hoá, chất ức chếChất hoạt hoá làm tăng hoạt tính; chất ức chế làm giảm hoặc làm mất hoạt tính của enzyme.

Ghi chú · Tế bào điều hoà chuyển hoá bằng enzyme

Tế bào điều chỉnh tốc độ chuyển hoá bằng cách tổng hợp enzyme, dùng chất hoạt hoá và chất ức chế. Ức chế ngược là kiểu điều hoà mà sản phẩm cuối cùng của một chuỗi phản ứng, khi đã đủ, quay lại ức chế enzyme ở đầu chuỗi. Enzyme còn được xếp vào đúng những vị trí có điều kiện thích hợp, như trong bào quan hay trên màng.

Khám phá

Hoạt tính enzyme theo điều kiện

Chọn yếu tố muốn đổi, rồi kéo thanh trượt và xem điểm chạy trên đồ thị. Số liệu là mô hình để so sánh, không phải kết quả đo. Làm lần lượt các việc trong danh sách bên dưới.

Enzyme
Đổi yếu tố nào?
Hoạt tính (%)Nhiệt độ (°C)1000080
25 °C

Hoạt tính: 22%. Nhiệt độ 25 °C, pH 7, cơ chất 50%, enzyme 50%.

Enzyme đang hoạt động. Kéo thanh trượt để tìm điều kiện thích hợp nhất.

  • ○ Tìm nhiệt độ và pH thích hợp nhất.
  • ○ Làm enzyme biến tính bằng nhiệt độ cao hoặc pH quá lệch.
  • ○ Làm lạnh enzyme rồi ủ ấm lại: hoạt tính trở về.
  • ○ Tăng nồng độ cơ chất lên rất cao: hoạt tính chững lại.
  • ○ Đổi sang pepsin và tìm môi trường nó hoạt động được.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một phản ứng cần năng lượng hoạt hoá 75 kJ/mol khi không có enzyme và 30 kJ/mol khi có enzyme. Năng lượng hoạt hoá giảm bao nhiêu và tỉ lệ giảm là bao nhiêu phần trăm?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai ống có amylase và tinh bột: ống A đặt trong nước đá, ống B đun sôi rồi để nguội. Sau đó đưa cả hai về 37 °C. Ống nào tinh bột bị phân giải? Vì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Chuỗi phản ứng A→B→C→D, mỗi bước có một enzyme riêng. Nếu chất D tích luỹ quá nhiều thì tế bào điều hoà thế nào theo kiểu ức chế ngược?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Dạng năng lượng nào được tế bào tích luỹ và dùng chủ yếu cho các hoạt động sống?

Bài 2

Những thành phần nào có trong một phân tử ATP?

Bài 3

Một phân tử ATP có bao nhiêu liên kết cao năng?

Bài 4

Vì sao ATP được gọi là "đồng tiền" năng lượng của tế bào?

Bài 5

Nối mỗi quá trình với mô tả đúng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Sắp xếp các giai đoạn tác động của enzyme theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Sản phẩm tách khỏi enzyme, enzyme trở lại ban đầu
  2. Vị trí 2: Cơ chất liên kết vào trung tâm hoạt động
  3. Vị trí 3: Cơ chất biến đổi thành sản phẩm

Bài 7

Enzyme làm tăng tốc độ phản ứng bằng cách nào?

Bài 8

Một phản ứng có năng lượng hoạt hoá 80 kJ/mol khi không có enzyme. Có enzyme, năng lượng hoạt hoá chỉ bằng 25% giá trị đó. Enzyme làm năng lượng hoạt hoá giảm bao nhiêu kJ/mol?

Đơn vị:kJ/mol

Bài 9

Vì sao khi sốt rất cao và kéo dài, cơ thể có thể nguy hiểm đến tính mạng?

Bài 10

Sản phẩm cuối của một chuỗi phản ứng quay lại ức chế enzyme ở đầu chuỗi. Kiểu điều hoà này gọi là gì?

Bài 11

Với lượng enzyme xác định, tăng dần nồng độ cơ chất thì đồ thị tốc độ phản ứng thay đổi thế nào?

Ghi nhớ

  • Năng lượng trong tế bào có động năng và thế năng; hoá năng là dạng được tích luỹ và dùng chủ yếu.
  • ATP gồm adenine, ribose và ba gốc phosphate, có hai liên kết cao năng, là đồng tiền năng lượng.
  • Chuyển hoá vật chất gồm đồng hoá và dị hoá, luôn đi kèm chuyển hoá năng lượng.
  • Enzyme là chất xúc tác sinh học, có tính đặc hiệu, tác động qua ba giai đoạn và làm giảm năng lượng hoạt hoá.
  • Hoạt tính enzyme phụ thuộc vào nhiệt độ, pH, nồng độ cơ chất, nồng độ enzyme, chất hoạt hoá và chất ức chế.
  • Tế bào điều hoà chuyển hoá qua enzyme, trong đó có ức chế ngược.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ