Chương 4 · Lý thuyết
Bài 14. Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào
Vì sao tập nặng khi thiếu oxygen thì cơ bị mỏi, vì sao bột mì ủ men lại nở, và lá cây làm thế nào "bắt" được ánh sáng Mặt Trời vào đường? Tất cả đều là những con đường biến đổi chất và năng lượng trong tế bào.
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào.
- Trình bày được các giai đoạn của hô hấp tế bào: nơi diễn ra, đầu vào, đầu ra và số ATP.
- Phân biệt được hô hấp tế bào với lên men; nêu được lên men rượu và lên men lactic.
- Trình bày được hai pha của quang hợp; phân biệt được quang hợp, hoá tổng hợp và quang khử.
- Giải thích được mối quan hệ giữa phân giải và tổng hợp.
Phân giải các chất và giải phóng năng lượng
Định nghĩa · Phân giải
Ví dụ: tinh bột phân giải thành glucose, protein thành amino acid, lipid thành glycerol và acid béo. Tuỳ có hay không có oxygen, glucose đi theo con đường phân giải hiếu khí (hô hấp tế bào) hoặc phân giải kị khí (lên men).
Hô hấp tế bào
Hô hấp tế bào phân giải hoàn toàn glucose thành CO₂ và H₂O khi có O₂, tích luỹ khoảng 36 đến 38 ATP từ một phân tử glucose:
| Giai đoạn | Nơi diễn ra | Sản phẩm chính | ATP |
|---|---|---|---|
| Đường phân | Tế bào chất | 2 pyruvate, 2 NADH | 2 |
| Chu trình Krebs (cùng bước tạo acetyl-CoA trước đó) | Chất nền ti thể | 6 CO₂, 8 NADH, 2 FADH₂ | 2 |
| Chuỗi truyền electron | Màng trong ti thể | H₂O | 32 đến 34 |
Ghi chú · Cách đếm ATP
Đường phân không cần O₂. Có O₂, pyruvate đi vào ti thể, chuyển thành acetyl-CoA rồi vào chu trình Krebs. O₂ chỉ dùng trực tiếp ở cuối chuỗi truyền electron: nó nhận electron và tạo nước.
Lên men
Khi không có O₂, nhiều tế bào phân giải glucose không hoàn toàn bằng lên men. Lên men gồm đường phân và giai đoạn lên men, trong đó electron từ NADH chuyển cho phân tử hữu cơ. Giai đoạn này không tạo thêm ATP, nên cả quá trình chỉ tích luỹ 2 ATP từ một glucose, nhưng nó trả lại NAD⁺ để đường phân chạy tiếp.
| Tiêu chí | Lên men rượu | Lên men lactic |
|---|---|---|
| Sinh vật | Nấm men | Vi khuẩn lactic; tế bào cơ người khi thiếu O₂ |
| Sản phẩm | Ethanol và CO₂ | Lactate (lactic acid) |
| Ứng dụng | Làm bánh mì, sản xuất rượu, bia | Muối dưa, làm sữa chua |
Ghi chú · Vì sao đau mỏi cơ?
Tổng hợp các chất và quang hợp
Định nghĩa · Tổng hợp
Quang hợp là quá trình cây xanh, tảo và vi khuẩn lam dùng năng lượng ánh sáng để tổng hợp carbohydrate từ CO₂ và H₂O, giải phóng O₂. Ở cây xanh, quang hợp diễn ra trong lục lạp.
| Tiêu chí | Pha sáng | Pha tối (chu trình Calvin) |
|---|---|---|
| Nơi diễn ra | Màng thylakoid | Chất nền lục lạp |
| Đầu vào | Ánh sáng, H₂O, ADP, P i, NADP⁺ | CO₂, ATP, NADPH |
| Đầu ra | O₂, ATP, NADPH | Carbohydrate, ADP, P i, NADP⁺ |
| Vai trò | Chuyển quang năng thành hoá năng | Cố định CO₂ thành chất hữu cơ |
Lưu ý · Dễ nhầm
Hoá tổng hợp và quang khử
Một số vi khuẩn cũng tự tổng hợp chất hữu cơ từ CO₂ theo cách khác. Hoá tổng hợp dùng năng lượng từ phản ứng oxy hoá chất vô cơ, như vi khuẩn nitrate hoá. Quang khử dùng ánh sáng nhưng thay H₂O bằng H₂S, S, H₂ hay một số chất hữu cơ nên không giải phóng O₂, như vi khuẩn lưu huỳnh màu tía, màu lục.
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Mối quan hệ giữa phân giải và tổng hợp
Phân giải và tổng hợp trái ngược nhau nhưng thống nhất với nhau. Phân giải cung cấp năng lượng (ATP) và nguyên liệu trung gian cho tổng hợp; tổng hợp tạo các phân tử để xây dựng tế bào và tích luỹ năng lượng, là nguyên liệu cho phân giải. Hai quá trình này giữ cho tế bào luôn đổi mới và duy trì sự sống.
Khám phá
Đi theo một phân tử glucose
Bấm từng giai đoạn để xem nơi diễn ra, đầu vào, đầu ra và số ATP cộng dồn trên một glucose. Tắt O₂ để thấy phân giải chuyển sang lên men; đổi sang quang hợp rồi tắt ánh sáng để xem hai pha phụ thuộc nhau.
Đường phân: Tế bào chất
Đầu vào
- 1 glucose
- 2 ATP (dùng để hoạt hoá glucose)
- 2 NAD⁺
Đầu ra
- 2 pyruvate
- 4 ATP, tức thu thêm 2 ATP
- 2 NADH
Không cần O₂. Glucose (6C) bị tách thành hai pyruvate (3C). Hầu hết tế bào đều có giai đoạn này.
Cộng dồn đến hết giai đoạn này: 2 ATP cho mỗi glucose.
Bấm giai đoạn tiếp theo để cộng dồn sản phẩm.
- ○ Đi đến chuỗi truyền electron và xem tổng số ATP.
- ○ Tắt O₂ và so sánh số ATP của lên men.
- ○ Xem hai pha quang hợp liên hệ với nhau thế nào.
- ○ Tắt ánh sáng và xem cả hai pha phản ứng ra sao.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Sắp xếp các giai đoạn hô hấp tế bào theo đúng thứ tự.
Bài 2
Nối mỗi giai đoạn với nơi diễn ra.
Bài 3
Giai đoạn nào tạo nhiều ATP nhất trong hô hấp tế bào?
Bài 4
Phân giải hoàn toàn một phân tử glucose tạo bao nhiêu phân tử CO₂?
Bài 5
Trong một phân tử glucose, chuỗi truyền electron nhận 10 NADH và 2 FADH₂. Lấy 1 NADH cho 3 ATP và 1 FADH₂ cho 2 ATP, chuỗi tạo bao nhiêu ATP?
Bài 6
Một tế bào cần 76 ATP. Nếu dùng lên men, tế bào cần phân giải bao nhiêu phân tử glucose?
Bài 7
Những chất nào là sản phẩm của pha sáng?
Bài 8
O₂ thải ra trong quang hợp có nguồn gốc từ chất nào?
Bài 9
Vì sao lên men vẫn cần giai đoạn sau đường phân dù giai đoạn đó không tạo ATP?
Bài 10
Vận động viên chạy nước rút, tế bào cơ thiếu O₂ và tích tụ chất gây mỏi cơ. Chất đó là gì?
Bài 11
Điểm nào phân biệt quang khử với quang hợp ở cây xanh?
Ghi nhớ
- Phân giải tạo phân tử nhỏ hơn và giải phóng năng lượng; tổng hợp tạo chất phức tạp và tiêu thụ ATP.
- Hô hấp tế bào gồm đường phân, chu trình Krebs và chuỗi truyền electron, cho khoảng 36 đến 38 ATP mỗi glucose.
- Lên men không cần O₂, chỉ cho 2 ATP; lên men rượu tạo ethanol và CO₂, lên men lactic tạo lactate.
- Quang hợp gồm pha sáng (tạo O₂, ATP, NADPH) và pha tối (dùng chúng để cố định CO₂).
- Hoá tổng hợp dùng năng lượng oxy hoá chất vô cơ; quang khử dùng ánh sáng nhưng không thải O₂.
- Phân giải và tổng hợp trái ngược nhưng thống nhất, là hai mặt của chuyển hoá trong tế bào.