Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 14. Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào

Vì sao tập nặng khi thiếu oxygen thì cơ bị mỏi, vì sao bột mì ủ men lại nở, và lá cây làm thế nào "bắt" được ánh sáng Mặt Trời vào đường? Tất cả đều là những con đường biến đổi chất và năng lượng trong tế bào.

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào.
  • Trình bày được các giai đoạn của hô hấp tế bào: nơi diễn ra, đầu vào, đầu ra và số ATP.
  • Phân biệt được hô hấp tế bào với lên men; nêu được lên men rượu và lên men lactic.
  • Trình bày được hai pha của quang hợp; phân biệt được quang hợp, hoá tổng hợp và quang khử.
  • Giải thích được mối quan hệ giữa phân giải và tổng hợp.

Phân giải các chất và giải phóng năng lượng

Định nghĩa · Phân giải

Phân giải các chất trong tế bào là quá trình phá vỡ các liên kết trong phân tử sinh học để tạo thành các phân tử nhỏ hơn, đồng thời giải phóng năng lượng. Một phần năng lượng được tích luỹ trong ATP, phần còn lại toả ra dưới dạng nhiệt.

Ví dụ: tinh bột phân giải thành glucose, protein thành amino acid, lipid thành glycerol và acid béo. Tuỳ có hay không có oxygen, glucose đi theo con đường phân giải hiếu khí (hô hấp tế bào) hoặc phân giải kị khí (lên men).

Hô hấp tế bào

Hô hấp tế bào phân giải hoàn toàn glucose thành CO₂ và H₂O khi có O₂, tích luỹ khoảng 36 đến 38 ATP từ một phân tử glucose:

C₆H₁₂O₆+6 O₂⟶6 CO₂+6 H₂O+năng lượng
Các giai đoạn tính cho một phân tử glucose
Giai đoạnNơi diễn raSản phẩm chínhATP
Đường phânTế bào chất2 pyruvate, 2 NADH2
Chu trình Krebs (cùng bước tạo acetyl-CoA trước đó)Chất nền ti thể6 CO₂, 8 NADH, 2 FADH₂2
Chuỗi truyền electronMàng trong ti thểH₂O32 đến 34

Ghi chú · Cách đếm ATP

Trên 1 glucose có tất cả 10 NADH và 2 FADH₂. Theo cách tính quen thuộc, mỗi NADH cho khoảng 3 ATP, mỗi FADH₂ cho khoảng 2 ATP, nên tối đa 10·3+2·2=34 ATP ở chuỗi truyền electron. Hai NADH từ đường phân phải đi vào ti thể nên có thể bị hao 2 ATP, do đó tổng là 36 đến 38 ATP.

Đường phân không cần O₂. Có O₂, pyruvate đi vào ti thể, chuyển thành acetyl-CoA rồi vào chu trình Krebs. O₂ chỉ dùng trực tiếp ở cuối chuỗi truyền electron: nó nhận electron và tạo nước.

Lên men

Khi không có O₂, nhiều tế bào phân giải glucose không hoàn toàn bằng lên men. Lên men gồm đường phân và giai đoạn lên men, trong đó electron từ NADH chuyển cho phân tử hữu cơ. Giai đoạn này không tạo thêm ATP, nên cả quá trình chỉ tích luỹ 2 ATP từ một glucose, nhưng nó trả lại NAD⁺ để đường phân chạy tiếp.

Tiêu chíLên men rượuLên men lactic
Sinh vậtNấm menVi khuẩn lactic; tế bào cơ người khi thiếu O₂
Sản phẩmEthanol và CO₂Lactate (lactic acid)
Ứng dụngLàm bánh mì, sản xuất rượu, biaMuối dưa, làm sữa chua

Ghi chú · Vì sao đau mỏi cơ?

Khi vận động mạnh, tế bào cơ không đủ O₂ nên tăng lên men lactic để có ATP nhanh. Lactic acid tích tụ gây mỏi cơ. Khởi động kĩ, tập thở, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lí giúp hạn chế điều này.

Tổng hợp các chất và quang hợp

Định nghĩa · Tổng hợp

Tổng hợp các chất trong tế bào là quá trình tạo thành các chất phức tạp từ các chất đơn giản, nhờ năng lượng từ ATP. Ví dụ: acid nucleic từ các nucleotide, protein từ amino acid bằng liên kết peptide, lipid từ glycerol và acid béo.

Quang hợp là quá trình cây xanh, tảo và vi khuẩn lam dùng năng lượng ánh sáng để tổng hợp carbohydrate từ CO₂ và H₂O, giải phóng O₂. Ở cây xanh, quang hợp diễn ra trong lục lạp.

6 CO₂+6 H₂O → (ánh sáng, diệp lục) C₆H₁₂O₆+6 O₂
Tiêu chíPha sángPha tối (chu trình Calvin)
Nơi diễn raMàng thylakoidChất nền lục lạp
Đầu vàoÁnh sáng, H₂O, ADP, P i, NADP⁺CO₂, ATP, NADPH
Đầu raO₂, ATP, NADPHCarbohydrate, ADP, P i, NADP⁺
Vai tròChuyển quang năng thành hoá năngCố định CO₂ thành chất hữu cơ

Lưu ý · Dễ nhầm

Toàn bộ O₂ thải ra trong quang hợp đến từ nước chứ không phải từ CO₂: pha sáng phân li 12 H₂O để cho 6 O₂, pha tối trả lại 6 H₂O, nên phương trình trên chỉ ghi 6 H₂O. "Pha tối" không có nghĩa là chỉ xảy ra ban đêm: nó không cần ánh sáng trực tiếp, nhưng cần ATP và NADPH do pha sáng tạo ra.

Hoá tổng hợp và quang khử

Một số vi khuẩn cũng tự tổng hợp chất hữu cơ từ CO₂ theo cách khác. Hoá tổng hợp dùng năng lượng từ phản ứng oxy hoá chất vô cơ, như vi khuẩn nitrate hoá. Quang khử dùng ánh sáng nhưng thay H₂O bằng H₂S, S, H₂ hay một số chất hữu cơ nên không giải phóng O₂, như vi khuẩn lưu huỳnh màu tía, màu lục.

Thẻ chưa xếp (6)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/6 thẻ

Mối quan hệ giữa phân giải và tổng hợp

Phân giải và tổng hợp trái ngược nhau nhưng thống nhất với nhau. Phân giải cung cấp năng lượng (ATP) và nguyên liệu trung gian cho tổng hợp; tổng hợp tạo các phân tử để xây dựng tế bào và tích luỹ năng lượng, là nguyên liệu cho phân giải. Hai quá trình này giữ cho tế bào luôn đổi mới và duy trì sự sống.

Khám phá

Đi theo một phân tử glucose

Bấm từng giai đoạn để xem nơi diễn ra, đầu vào, đầu ra và số ATP cộng dồn trên một glucose. Tắt O₂ để thấy phân giải chuyển sang lên men; đổi sang quang hợp rồi tắt ánh sáng để xem hai pha phụ thuộc nhau.

Xem quá trình

Đường phân: Tế bào chất

Đầu vào

  • 1 glucose
  • 2 ATP (dùng để hoạt hoá glucose)
  • 2 NAD⁺

Đầu ra

  • 2 pyruvate
  • 4 ATP, tức thu thêm 2 ATP
  • 2 NADH

Không cần O₂. Glucose (6C) bị tách thành hai pyruvate (3C). Hầu hết tế bào đều có giai đoạn này.

Cộng dồn đến hết giai đoạn này: 2 ATP cho mỗi glucose.

Bấm giai đoạn tiếp theo để cộng dồn sản phẩm.

  • ○ Đi đến chuỗi truyền electron và xem tổng số ATP.
  • ○ Tắt O₂ và so sánh số ATP của lên men.
  • ○ Xem hai pha quang hợp liên hệ với nhau thế nào.
  • ○ Tắt ánh sáng và xem cả hai pha phản ứng ra sao.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một tế bào phân giải hoàn toàn 5 phân tử glucose bằng hô hấp tế bào (lấy 38 ATP mỗi phân tử). Cùng lượng đó nếu lên men thì tế bào thu bao nhiêu ATP, ít hơn bao nhiêu lần?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tính số NADH tạo ra khi phân giải hoàn toàn một phân tử glucose, biết mỗi acetyl-CoA vào chu trình Krebs tạo 3 NADH.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Bột mì trộn men và đường, để nơi ấm thì khối bột nở. Giải thích bằng quá trình trong tế bào nấm men.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Sắp xếp các giai đoạn hô hấp tế bào theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Chuỗi truyền electron
  2. Vị trí 2: Đường phân
  3. Vị trí 3: Chu trình Krebs

Bài 2

Nối mỗi giai đoạn với nơi diễn ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Giai đoạn nào tạo nhiều ATP nhất trong hô hấp tế bào?

Bài 4

Phân giải hoàn toàn một phân tử glucose tạo bao nhiêu phân tử CO₂?

Bài 5

Trong một phân tử glucose, chuỗi truyền electron nhận 10 NADH và 2 FADH₂. Lấy 1 NADH cho 3 ATP và 1 FADH₂ cho 2 ATP, chuỗi tạo bao nhiêu ATP?

Đơn vị:ATP

Bài 6

Một tế bào cần 76 ATP. Nếu dùng lên men, tế bào cần phân giải bao nhiêu phân tử glucose?

Bài 7

Những chất nào là sản phẩm của pha sáng?

Bài 8

O₂ thải ra trong quang hợp có nguồn gốc từ chất nào?

Bài 9

Vì sao lên men vẫn cần giai đoạn sau đường phân dù giai đoạn đó không tạo ATP?

Bài 10

Vận động viên chạy nước rút, tế bào cơ thiếu O₂ và tích tụ chất gây mỏi cơ. Chất đó là gì?

Bài 11

Điểm nào phân biệt quang khử với quang hợp ở cây xanh?

Ghi nhớ

  • Phân giải tạo phân tử nhỏ hơn và giải phóng năng lượng; tổng hợp tạo chất phức tạp và tiêu thụ ATP.
  • Hô hấp tế bào gồm đường phân, chu trình Krebs và chuỗi truyền electron, cho khoảng 36 đến 38 ATP mỗi glucose.
  • Lên men không cần O₂, chỉ cho 2 ATP; lên men rượu tạo ethanol và CO₂, lên men lactic tạo lactate.
  • Quang hợp gồm pha sáng (tạo O₂, ATP, NADPH) và pha tối (dùng chúng để cố định CO₂).
  • Hoá tổng hợp dùng năng lượng oxy hoá chất vô cơ; quang khử dùng ánh sáng nhưng không thải O₂.
  • Phân giải và tổng hợp trái ngược nhưng thống nhất, là hai mặt của chuyển hoá trong tế bào.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ