Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 12. Truyền tin tế bào

Khi em bất ngờ gặp nguy hiểm, tim đập nhanh hơn và gan đưa thêm glucose vào máu chỉ sau ít phút. Hàng tỉ tế bào phối hợp được với nhau như vậy là nhờ chúng liên tục "nói chuyện" bằng các phân tử tín hiệu.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm truyền tin tế bào và vai trò của truyền tin.
  • Phân biệt được các hình thức truyền tin giữa các tế bào.
  • Phân biệt được thụ thể màng với thụ thể nội bào và phân tử tín hiệu tương ứng.
  • Mô tả được ba giai đoạn truyền tin trong tế bào: tiếp nhận, truyền tin nội bào và đáp ứng.
  • Giải thích được vì sao cùng một tín hiệu có thể gây đáp ứng khác nhau ở các tế bào khác nhau.

Truyền tin giữa các tế bào

Định nghĩa · Truyền tin tế bào

Truyền tin tế bào là quá trình các tế bào phát và nhận các phân tử tín hiệu qua lại với nhau. Nhờ đó, các tế bào trong cơ thể đa bào phối hợp hoạt động và giữ được sự thống nhất của cơ thể. Sinh vật đơn bào cũng truyền tin: vi khuẩn phát tín hiệu cho nhau để tụ lại và hỗ trợ nhau khi điều kiện bất lợi.

Tín hiệu giữa các tế bào chủ yếu là tín hiệu hoá học. Phân tử tín hiệu có thể là amino acid, peptide, protein, nucleotide, hormone hay cả khí NO.

Các hình thức truyền tin giữa các tế bào
Hình thứcCách truyềnVí dụ
Trực tiếpQua kết nối giữa hai tế bào tiếp xúc nhauCầu sinh chất ở thực vật, mối nối ở động vật
Cận tiếtTín hiệu khuếch tán đến các tế bào lân cậnYếu tố tăng trưởng tác động lên tế bào ở gần
Nội tiếtHormone được tiết vào máu, đến tế bào đích ở xaInsulin, aldosterone
Qua synapseChất dẫn truyền thần kinh đi qua khe synapseNeuron truyền tin sang tế bào cơ

Thẻ chưa xếp (6)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/6 thẻ

Thụ thể và phân tử tín hiệu

Một tế bào chỉ nhận được tín hiệu khi có thụ thể phù hợp. Phân tử tín hiệu gắn với thụ thể một cách đặc hiệu, giống như chìa khoá với ổ khoá. Vị trí của thụ thể phụ thuộc vào việc tín hiệu có đi qua được lớp kép phospholipid hay không.

Hai loại thụ thể
Loại thụ thểVị tríPhân tử tín hiệuVí dụ
Thụ thể màngTrên màng, nhận tín hiệu ở mặt ngoàiTan trong nước, không qua được lớp képAmino acid, Ca²⁺, adrenaline
Thụ thể nội bàoTrong tế bào chấtTan trong lipid, đi qua được màngHormone steroid (estrogen, testosterone, aldosterone), NO

Ba giai đoạn truyền tin trong tế bào

  1. Tiếp nhận: phân tử tín hiệu gắn với thụ thể đặc hiệu, làm thụ thể thay đổi hình dạng và được hoạt hoá.
  2. Truyền tin nội bào: thụ thể hoạt hoá phân tử kế tiếp, cứ thế tín hiệu đi qua một chuỗi phân tử đến phân tử đích. Với thụ thể nội bào, phân tử đích có thể là một gene.
  3. Đáp ứng: tế bào thay đổi hoạt động, ví dụ enzyme được hoạt hoá, hình dạng tế bào thay đổi, tế bào tiết ra yếu tố tăng trưởng, hoặc gene được biểu hiện để tổng hợp protein.

Ghi chú · Một tín hiệu, nhiều đáp ứng

Cùng một phân tử tín hiệu có thể gây đáp ứng khác nhau ở các tế bào khác nhau, vì mỗi loại tế bào có thụ thể, protein truyền tin và protein đáp ứng riêng.

Khám phá

Chuỗi truyền tin

Chọn tín hiệu và tế bào đích, rồi phát tín hiệu và theo dõi ba giai đoạn. Sau đó thử chặn từng giai đoạn: tín hiệu dừng ở đâu, tế bào có đáp ứng không? So sánh đáp ứng của tế bào gan với tế bào cơ tim trước cùng một tín hiệu.

Tín hiệu và tế bào đích
Ngoài tế bàoTín hiệuThụ thểProtein 1Protein 2Protein 3Enzyme
  1. Tiếp nhận
  2. Truyền tin nội bào
  3. Đáp ứng

Adrenaline tan trong nước, không đi qua được lớp kép phospholipid. Bấm phát tín hiệu để theo dõi.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mô tả quá trình hormone aldosterone truyền tin vào tế bào thận, chỉ rõ ba giai đoạn truyền tin.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Adrenaline làm tế bào gan phân giải glycogen thành glucose, nhưng làm tế bào cơ tim co nhanh hơn. Một số tế bào khác không có đáp ứng với adrenaline. Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sắp xếp ba giai đoạn truyền tin trong tế bào theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Đáp ứng
  2. Vị trí 2: Tiếp nhận
  3. Vị trí 3: Truyền tin nội bào

Bài 2

Nối mỗi hình thức truyền tin với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Hormone testosterone tan trong lipid. Thụ thể của nó thường nằm ở đâu?

Bài 4

Những phân tử tín hiệu nào gắn với thụ thể nằm trên màng sinh chất?

Bài 5

Protein đặc hiệu mà phân tử tín hiệu gắn vào, như chìa khoá với ổ khoá, được gọi là gì?

Bài 6

Giả sử 1 thụ thể hoạt hoá 10 phân tử ở bậc thứ nhất của chuỗi truyền tin, rồi mỗi phân tử được hoạt hoá lại hoạt hoá 10 phân tử ở bậc kế tiếp. Bậc thứ ba có bao nhiêu phân tử được hoạt hoá?

Bài 7

Một thuốc làm hỏng protein đích của chuỗi truyền tin nhưng không ảnh hưởng đến thụ thể. Khi có tín hiệu, điều gì xảy ra?

Bài 8

Vì sao một hormone theo máu đi khắp cơ thể nhưng chỉ tác động lên một số loại tế bào?

Ghi nhớ

  • Truyền tin tế bào là quá trình các tế bào phát và nhận phân tử tín hiệu, giúp cơ thể phối hợp hoạt động.
  • Các hình thức truyền tin giữa các tế bào: trực tiếp, cận tiết, nội tiết và qua synapse.
  • Tín hiệu tan trong nước gắn với thụ thể màng; tín hiệu tan trong lipid đi qua màng và gắn với thụ thể nội bào.
  • Truyền tin trong tế bào gồm ba giai đoạn: tiếp nhận, truyền tin nội bào và đáp ứng.
  • Cùng một tín hiệu có thể gây đáp ứng khác nhau, tuỳ thụ thể, con đường truyền tin và protein đáp ứng của tế bào.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ