Phần mở đầu · Lý thuyết
Bài 2. Phương pháp nghiên cứu và học tập môn sinh học
Làm sao các nhà khoa học biết một thứ thuốc có tác dụng, hay muối có làm cây chậm lớn? Họ không đoán: họ quan sát, đặt câu hỏi, đưa ra giả thuyết và làm thí nghiệm để kiểm chứng. Trong bài này, em sẽ tìm hiểu các phương pháp nghiên cứu sinh học, tự đi qua một tiến trình nghiên cứu và làm quen với tin sinh học, công cụ giúp xử lí khối dữ liệu sinh học khổng lồ.
Em sẽ học được
- Trình bày và vận dụng được các phương pháp quan sát, làm việc trong phòng thí nghiệm và thực nghiệm khoa học.
- Nêu được một số thiết bị nghiên cứu và học tập môn Sinh học, phân biệt được kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử.
- Nêu được trình tự các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học và vận dụng vào một tình huống.
- Phân biệt được lô đối chứng và lô thí nghiệm.
- Nêu được khái niệm và vai trò của tin sinh học.
Các phương pháp nghiên cứu sinh học
Định nghĩa · Phương pháp quan sát
Định nghĩa · Phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm
Khi làm việc trong phòng thí nghiệm, phải tuân thủ các quy định an toàn: làm việc với hoá chất độc hoặc dễ bay hơi trong tủ hút hoặc nơi thoáng khí; nắm vững quy tắc vận hành trước khi dùng thiết bị; mặc áo choàng, đeo găng tay, kính bảo hộ hoặc mặt nạ tuỳ theo yêu cầu của thí nghiệm.
| Thiết bị | Công dụng |
|---|---|
| Kính lúp | Phóng đại ở mức thấp, quan sát cơ quan của thực vật, côn trùng nhỏ |
| Kính hiển vi | Phóng đại để quan sát cấu trúc hiển vi và siêu hiển vi của tế bào |
| Máy li tâm | Tách các bào quan của tế bào đã phá vỡ dựa vào khối lượng |
| Ống hút, pipet | Lấy một lượng dung dịch chính xác |
| Tiêu chí | Kính hiển vi quang học | Kính hiển vi điện tử |
|---|---|---|
| Nguồn chiếu | Ánh sáng (đèn hoặc Mặt Trời) | Chùm electron |
| Thấu kính | Thuỷ tinh | Thấu kính điện tử |
| Mẫu quan sát | Mẫu sống hoặc mẫu chết | Chỉ mẫu chết hoặc mẫu đã làm khô |
| Độ phóng đại tối đa | Khoảng 1500 lần | Tới hàng chục triệu lần |
| Dùng để quan sát | Cấu trúc hiển vi (tế bào, nhân) | Cấu trúc siêu hiển vi (bên trong bào quan, virus) |
Định nghĩa · Phương pháp thực nghiệm khoa học
Tiến trình nghiên cứu khoa học
- Quan sát và thu thập dữ liệu.
- Đặt câu hỏi.
- Hình thành giả thuyết: giả thuyết chỉ được coi là khoa học khi có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm.
- Thiết kế và tiến hành thí nghiệm kiểm chứng.
- Phân tích kết quả và xử lí dữ liệu.
- Rút ra kết luận: nếu giả thuyết bị bác bỏ thì quay lại bước 3; nếu được chấp nhận thì công bố để các nhà khoa học khác thẩm định.
Ghi chú · Từ giả thuyết đến học thuyết
Định nghĩa · Lô đối chứng và lô thí nghiệm
Thử tự thiết kế một thí nghiệm dưới đây: hai lô cây chỉ được phép khác nhau ở đúng một yếu tố.
Em muốn biết muối có làm cây sinh trưởng chậm đi không. Với mỗi yếu tố, hãy chọn hai lô cây giống hay khác nhau.
- Nước tưới có muối
- Giống cây
- Tuổi của cây
- Số cây mỗi lô
- Ánh sáng
Chưa đúng: hai lô khác nhau ở ánh sáng nhưng lại giống nhau về muối, nên thí nghiệm không kiểm chứng được ảnh hưởng của muối.
Tin sinh học
Định nghĩa · Tin sinh học
- So sánh hệ gene giữa các loài để nghiên cứu quan hệ tiến hoá; tìm gene trong các hệ gene đã giải trình tự.
- Ứng dụng trí tuệ nhân tạo xử lí thông tin của người bệnh để chọn phương pháp điều trị phù hợp.
- Góp phần hình thành sinh học hệ thống: nghiên cứu cả hệ thống các thành phần và tương tác của chúng.
Trong học tập, em có thể dùng công cụ tin học để tìm kiếm và khai thác thông tin, ghi chép và xử lí số liệu, dùng phần mềm mô phỏng các quá trình như tái bản, phiên mã, dịch mã, và vẽ sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức.
Khám phá
Đi qua tiến trình nghiên cứu khoa học
Đầu tiên, sắp xếp sáu bước của tiến trình theo đúng trình tự. Sau đó chọn một tình huống và chỉ ra việc nhà nghiên cứu làm ở mỗi bước.
Đưa các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học về đúng trình tự bằng các nút mũi tên.
- Vị trí 1: Thiết kế và tiến hành thí nghiệm kiểm chứng
- Vị trí 2: Rút ra kết luận
- Vị trí 3: Đặt câu hỏi
- Vị trí 4: Hình thành giả thuyết
- Vị trí 5: Quan sát và thu thập dữ liệu
- Vị trí 6: Phân tích kết quả và xử lí dữ liệu
Bấm "Kiểm tra" khi em đã sắp xếp xong.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học theo đúng trình tự.
Bài 2
Một phương pháp thu nhận thông tin gồm ba bước: chuẩn bị, tiến hành, báo cáo kết quả. Đó là
Bài 3
Để quan sát cấu trúc bên trong ti thể, nên dùng thiết bị nào?
Bài 4
Một học sinh muốn quan sát trùng giày đang bơi trong giọt nước ao. Em chọn kính nào?
Bài 5
Thí nghiệm tìm hiểu ánh sáng có cần cho cây quang hợp không. Ghép mỗi việc với bước tương ứng của tiến trình.
Bài 6
Trong thí nghiệm về ảnh hưởng của phân đạm đến cây ngô, lô đối chứng là lô
Bài 7
Lô đối chứng có chiều cao trung bình 30 cm; lô thí nghiệm cao trung bình 24 cm. Lô thí nghiệm thấp hơn lô đối chứng bao nhiêu phần trăm?
Bài 8
Chọn tất cả các việc thuộc về tin sinh học.
Bài 9
Giả thuyết bị kết quả thí nghiệm bác bỏ thì nhà khoa học cần làm gì?
Ghi nhớ
- Ba phương pháp nghiên cứu sinh học: quan sát, làm việc trong phòng thí nghiệm, thực nghiệm khoa học.
- Tiến trình: quan sát và thu thập dữ liệu, đặt câu hỏi, hình thành giả thuyết, thí nghiệm kiểm chứng, phân tích kết quả, rút ra kết luận.
- Giả thuyết khoa học phải kiểm chứng được; giả thuyết bị bác bỏ thì quay lại xây dựng giả thuyết mới.
- Lô đối chứng và lô thí nghiệm chỉ khác nhau ở yếu tố nghiên cứu.
- Tin sinh học dùng phần mềm, thuật toán, mô hình để lưu trữ, phân loại và phân tích dữ liệu sinh học lớn.