Bỏ qua đến nội dung

Phần mở đầu · Lý thuyết

Bài 2. Phương pháp nghiên cứu và học tập môn sinh học

Làm sao các nhà khoa học biết một thứ thuốc có tác dụng, hay muối có làm cây chậm lớn? Họ không đoán: họ quan sát, đặt câu hỏi, đưa ra giả thuyết và làm thí nghiệm để kiểm chứng. Trong bài này, em sẽ tìm hiểu các phương pháp nghiên cứu sinh học, tự đi qua một tiến trình nghiên cứu và làm quen với tin sinh học, công cụ giúp xử lí khối dữ liệu sinh học khổng lồ.

Em sẽ học được

  • Trình bày và vận dụng được các phương pháp quan sát, làm việc trong phòng thí nghiệm và thực nghiệm khoa học.
  • Nêu được một số thiết bị nghiên cứu và học tập môn Sinh học, phân biệt được kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử.
  • Nêu được trình tự các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học và vận dụng vào một tình huống.
  • Phân biệt được lô đối chứng và lô thí nghiệm.
  • Nêu được khái niệm và vai trò của tin sinh học.

Các phương pháp nghiên cứu sinh học

Định nghĩa · Phương pháp quan sát

Là phương pháp sử dụng các giác quan và phương tiện hỗ trợ để thu thập thông tin về đối tượng hoặc hiện tượng. Các bước: xác định đối tượng và phạm vi quan sát; chọn công cụ quan sát; ghi chép số liệu.

Định nghĩa · Phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm

Là phương pháp thu nhận thông tin trong phòng thí nghiệm, gồm ba bước: chuẩn bị, tiến hành và báo cáo kết quả. Hai nhóm kĩ thuật hay gặp là tách chiết (lấy enzyme, gene, các chất có hoạt tính sinh học) và nuôi cấy (vi khuẩn, mô, tế bào).

Khi làm việc trong phòng thí nghiệm, phải tuân thủ các quy định an toàn: làm việc với hoá chất độc hoặc dễ bay hơi trong tủ hút hoặc nơi thoáng khí; nắm vững quy tắc vận hành trước khi dùng thiết bị; mặc áo choàng, đeo găng tay, kính bảo hộ hoặc mặt nạ tuỳ theo yêu cầu của thí nghiệm.

Một số thiết bị nghiên cứu và học tập môn Sinh học
Thiết bịCông dụng
Kính lúpPhóng đại ở mức thấp, quan sát cơ quan của thực vật, côn trùng nhỏ
Kính hiển viPhóng đại để quan sát cấu trúc hiển vi và siêu hiển vi của tế bào
Máy li tâmTách các bào quan của tế bào đã phá vỡ dựa vào khối lượng
Ống hút, pipetLấy một lượng dung dịch chính xác
So sánh kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử
Tiêu chíKính hiển vi quang họcKính hiển vi điện tử
Nguồn chiếuÁnh sáng (đèn hoặc Mặt Trời)Chùm electron
Thấu kínhThuỷ tinhThấu kính điện tử
Mẫu quan sátMẫu sống hoặc mẫu chếtChỉ mẫu chết hoặc mẫu đã làm khô
Độ phóng đại tối đaKhoảng 1500 lầnTới hàng chục triệu lần
Dùng để quan sátCấu trúc hiển vi (tế bào, nhân)Cấu trúc siêu hiển vi (bên trong bào quan, virus)

Định nghĩa · Phương pháp thực nghiệm khoa học

Là phương pháp chủ động tạo ra hoặc thay đổi các điều kiện để kiểm chứng một giả thuyết, gồm các hoạt động như quan sát, đặt câu hỏi, thí nghiệm, xử lí số liệu và rút ra kết luận.

Tiến trình nghiên cứu khoa học

  1. Quan sát và thu thập dữ liệu.
  2. Đặt câu hỏi.
  3. Hình thành giả thuyết: giả thuyết chỉ được coi là khoa học khi có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm.
  4. Thiết kế và tiến hành thí nghiệm kiểm chứng.
  5. Phân tích kết quả và xử lí dữ liệu.
  6. Rút ra kết luận: nếu giả thuyết bị bác bỏ thì quay lại bước 3; nếu được chấp nhận thì công bố để các nhà khoa học khác thẩm định.

Ghi chú · Từ giả thuyết đến học thuyết

Giả thuyết được kiểm nghiệm rộng rãi và được cộng đồng khoa học thừa nhận thì trở thành học thuyết khoa học. Để hình thành và kiểm chứng giả thuyết, nhà khoa học dùng suy luận diễn giải: đi từ cái chung đến cái riêng, suy ra điều tất yếu xảy ra nếu giả thuyết đúng.

Định nghĩa · Lô đối chứng và lô thí nghiệm

Hai lô giống nhau về mọi điều kiện, chỉ khác nhau ở yếu tố nghiên cứu. Lô đối chứng không chịu tác động của yếu tố đó; lô thí nghiệm được xử lí bằng yếu tố đó. Nhờ vậy, khác biệt về kết quả giữa hai lô là do yếu tố nghiên cứu.

Thử tự thiết kế một thí nghiệm dưới đây: hai lô cây chỉ được phép khác nhau ở đúng một yếu tố.

Em muốn biết muối có làm cây sinh trưởng chậm đi không. Với mỗi yếu tố, hãy chọn hai lô cây giống hay khác nhau.

  • Nước tưới có muối
  • Giống cây
  • Tuổi của cây
  • Số cây mỗi lô
  • Ánh sáng

Chưa đúng: hai lô khác nhau ở ánh sáng nhưng lại giống nhau về muối, nên thí nghiệm không kiểm chứng được ảnh hưởng của muối.

Tin sinh học

Định nghĩa · Tin sinh học

Tin sinh học là ngành khoa học sử dụng các phần mềm chuyên dụng, thuật toán và mô hình để lưu trữ, phân loại và phân tích dữ liệu sinh học quy mô lớn, nhằm ứng dụng hiệu quả trong nghiên cứu và đời sống.
  • So sánh hệ gene giữa các loài để nghiên cứu quan hệ tiến hoá; tìm gene trong các hệ gene đã giải trình tự.
  • Ứng dụng trí tuệ nhân tạo xử lí thông tin của người bệnh để chọn phương pháp điều trị phù hợp.
  • Góp phần hình thành sinh học hệ thống: nghiên cứu cả hệ thống các thành phần và tương tác của chúng.

Trong học tập, em có thể dùng công cụ tin học để tìm kiếm và khai thác thông tin, ghi chép và xử lí số liệu, dùng phần mềm mô phỏng các quá trình như tái bản, phiên mã, dịch mã, và vẽ sơ đồ tư duy để hệ thống kiến thức.

Khám phá

Đi qua tiến trình nghiên cứu khoa học

Đầu tiên, sắp xếp sáu bước của tiến trình theo đúng trình tự. Sau đó chọn một tình huống và chỉ ra việc nhà nghiên cứu làm ở mỗi bước.

Hoạt động

Đưa các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học về đúng trình tự bằng các nút mũi tên.

  1. Vị trí 1: Thiết kế và tiến hành thí nghiệm kiểm chứng
  2. Vị trí 2: Rút ra kết luận
  3. Vị trí 3: Đặt câu hỏi
  4. Vị trí 4: Hình thành giả thuyết
  5. Vị trí 5: Quan sát và thu thập dữ liệu
  6. Vị trí 6: Phân tích kết quả và xử lí dữ liệu

Bấm "Kiểm tra" khi em đã sắp xếp xong.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Em thấy cây trồng trên đất nhiễm mặn thường thấp và còi hơn. Hãy đề xuất giả thuyết và cách bố trí thí nghiệm kiểm chứng ảnh hưởng của muối đến sinh trưởng của cây.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong thí nghiệm trên (số liệu giả định), năm cây của lô đối chứng cao lần lượt 20, 21, 19, 22, 18 cm; năm cây của lô thí nghiệm cao 14, 15, 13, 16, 12 cm. Hãy xử lí số liệu và rút ra kết luận.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước của tiến trình nghiên cứu khoa học theo đúng trình tự.

  1. Vị trí 1: Rút ra kết luận
  2. Vị trí 2: Hình thành giả thuyết
  3. Vị trí 3: Quan sát và thu thập dữ liệu
  4. Vị trí 4: Phân tích kết quả và xử lí dữ liệu
  5. Vị trí 5: Đặt câu hỏi
  6. Vị trí 6: Thiết kế và tiến hành thí nghiệm kiểm chứng

Bài 2

Một phương pháp thu nhận thông tin gồm ba bước: chuẩn bị, tiến hành, báo cáo kết quả. Đó là

Bài 3

Để quan sát cấu trúc bên trong ti thể, nên dùng thiết bị nào?

Bài 4

Một học sinh muốn quan sát trùng giày đang bơi trong giọt nước ao. Em chọn kính nào?

Bài 5

Thí nghiệm tìm hiểu ánh sáng có cần cho cây quang hợp không. Ghép mỗi việc với bước tương ứng của tiến trình.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Trong thí nghiệm về ảnh hưởng của phân đạm đến cây ngô, lô đối chứng là lô

Bài 7

Lô đối chứng có chiều cao trung bình 30 cm; lô thí nghiệm cao trung bình 24 cm. Lô thí nghiệm thấp hơn lô đối chứng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 8

Chọn tất cả các việc thuộc về tin sinh học.

Bài 9

Giả thuyết bị kết quả thí nghiệm bác bỏ thì nhà khoa học cần làm gì?

Ghi nhớ

  • Ba phương pháp nghiên cứu sinh học: quan sát, làm việc trong phòng thí nghiệm, thực nghiệm khoa học.
  • Tiến trình: quan sát và thu thập dữ liệu, đặt câu hỏi, hình thành giả thuyết, thí nghiệm kiểm chứng, phân tích kết quả, rút ra kết luận.
  • Giả thuyết khoa học phải kiểm chứng được; giả thuyết bị bác bỏ thì quay lại xây dựng giả thuyết mới.
  • Lô đối chứng và lô thí nghiệm chỉ khác nhau ở yếu tố nghiên cứu.
  • Tin sinh học dùng phần mềm, thuật toán, mô hình để lưu trữ, phân loại và phân tích dữ liệu sinh học lớn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ