Bỏ qua đến nội dung

Phần mở đầu · Lý thuyết

Bài 3. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống

Một phân tử nước không sống, một tế bào thì sống. Một tế bào thần kinh không biết suy nghĩ, nhưng hàng tỉ tế bào thần kinh tạo nên bộ não lại có thể tư duy. Vì sao lại như vậy? Bài học này đưa em đi từ phân tử đến sinh quyển để thấy thế giới sống được tổ chức thế nào, và những đặc điểm chung nào có ở mọi cấp độ sống.

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm cấp độ tổ chức sống và nêu được các cấp độ theo thứ tự từ nhỏ đến lớn.
  • Kể được các cấp độ tổ chức sống cơ bản và giải thích được vì sao tế bào là đơn vị cơ sở của sự sống.
  • Trình bày được mối quan hệ giữa các cấp độ về cấu tạo và chức năng.
  • Giải thích được các đặc điểm chung: nguyên tắc thứ bậc, đặc tính nổi trội, hệ mở tự điều chỉnh, liên tục tiến hoá.

Các cấp độ tổ chức của thế giới sống

Định nghĩa · Cấp độ tổ chức sống

Cấp độ tổ chức sống là mức độ tổ chức của vật chất thể hiện đầy đủ các đặc tính của sự sống như sinh trưởng, phát triển, sinh sản, cảm ứng và chuyển hoá vật chất, năng lượng.

Theo thứ tự từ nhỏ đến lớn, vật chất của thế giới sống được tổ chức thành: phân tử, bào quan, tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái; hệ sinh thái lớn nhất là sinh quyển. Phân tử và bào quan chưa có đầy đủ các đặc tính sống. Tế bào là cấp nhỏ nhất có đầy đủ các đặc tính đó.

Định lí · Các cấp độ tổ chức sống cơ bản

Các cấp độ tổ chức sống cơ bản gồm: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái. Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều tế bào, nên tế bào là đơn vị cơ sở của thế giới sống.
Từ tế bào đến hệ sinh thái
Cấp độĐược tạo nên từ
MôCác tế bào giống nhau về hình dạng và chức năng
Cơ quanCác mô khác nhau cùng thực hiện một chức năng
Hệ cơ quanCác cơ quan phối hợp thực hiện một chức năng chung
Cơ thểCác hệ cơ quan phối hợp (sinh vật đơn bào: chỉ một tế bào)
Quần thểCác cá thể cùng loài sống trong một khu vực
Quần xãCác quần thể khác loài sống trong một khu vực
Hệ sinh tháiQuần xã và môi trường sống của nó, có tương tác với nhau

Các cấp độ có quan hệ chặt chẽ. Về cấu tạo, cấp thấp là nền tảng tạo nên cấp cao hơn. Về chức năng, các cấp độ cùng hoạt động để duy trì sự sống nhờ truyền vật chất và năng lượng; nguồn năng lượng chủ yếu của thế giới sống đến từ Mặt Trời và được truyền qua các cấp độ.

Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống

Định lí · Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc

Cấp dưới làm nền tảng để xây dựng nên cấp trên. Cấp trên không chỉ có những đặc điểm của cấp dưới mà còn có những đặc tính nổi trội: đặc tính được hình thành do sự tương tác giữa các bộ phận cấu thành và không có ở các cấp nhỏ hơn. Ví dụ: một tế bào thần kinh riêng lẻ không có khả năng tư duy, nhưng các tế bào thần kinh tổ chức thành não bộ thì có.

Định lí · Là hệ mở, tự điều chỉnh

Hệ mở: các cấp độ tổ chức sống liên tục trao đổi vật chất, năng lượng và thông tin với môi trường, đồng thời làm biến đổi môi trường. Tự điều chỉnh: chúng duy trì các thông số bên trong ổn định dù môi trường thay đổi, như thân nhiệt, độ pH, đường huyết, nồng độ ion và áp suất thẩm thấu ở người. Khi cơ chế này bị rối loạn, cơ thể có thể mắc bệnh hoặc tử vong.

Em hãy thay đổi nhiệt độ môi trường và so sánh thân nhiệt khi cơ chế tự điều chỉnh hoạt động bình thường với khi cơ chế đó bị rối loạn. Đây là mô hình minh hoạ, không phải số đo thật.

Cơ chế tự điều chỉnh
25 °C
323436384042

Thân nhiệt (mô hình minh hoạ): khoảng 37,0 °C. Vùng xanh là vùng thân nhiệt ổn định.

Nhiệt độ ngoài trời vừa phải, cơ thể không cần phản ứng mạnh.

Định lí · Liên tục tiến hoá

Thông tin di truyền trong DNA được truyền qua các thế hệ tế bào và cơ thể tương đối chính xác, nên các sinh vật có những đặc điểm chung. Đồng thời, đột biến xuất hiện trong quá trình truyền thông tin; điều kiện sống khác nhau chọn lọc những thể đột biến thích nghi. Nhờ đó, thế giới sống ngày càng đa dạng và phong phú.

Khám phá

Thanh thu phóng thế giới sống

Kéo thanh trượt (hoặc dùng phím mũi tên) để đi từ phân tử đến sinh quyển và đọc ví dụ, cấu tạo, đặc điểm của mỗi cấp. Ở chế độ "Tìm cấp độ", hãy kéo đến đúng cấp được mô tả rồi kiểm tra. Dải màu: xám là chưa có đủ đặc tính sống, xanh dương là cấp độ tổ chức sống, xanh lá là cấp độ cơ bản.

Hoạt động
Tế bào

Tế bào

Cấp độ tổ chức sống cơ bản

Ví dụ: Một vi khuẩn, một tế bào thần kinh.

Cấu tạo: Do các phân tử và bào quan phối hợp với nhau tạo thành.

Đặc điểm: Là đơn vị cơ sở của mọi sinh vật và là cấp nhỏ nhất có đủ các đặc tính sống.

Cấp dưới: Bào quan. Cấp trên: Mô.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Xếp các đối tượng sau vào đúng cấp độ tổ chức: một cây lúa; toàn bộ các cây lúa trên một thửa ruộng; toàn bộ sinh vật trên thửa ruộng đó; thửa ruộng cùng đất, nước, ánh sáng của nó.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao khả năng tư duy của bộ não được gọi là một đặc tính nổi trội? Khi vận động mạnh, cơ thể đổ mồ hôi thể hiện đặc điểm chung nào?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sắp xếp các cấp độ tổ chức sau theo thứ tự từ nhỏ đến lớn.

  1. Vị trí 1: Quần thể
  2. Vị trí 2: Mô
  3. Vị trí 3: Hệ sinh thái
  4. Vị trí 4: Tế bào
  5. Vị trí 5: Cơ thể
  6. Vị trí 6: Cơ quan
  7. Vị trí 7: Quần xã

Bài 2

Chọn tất cả các cấp độ tổ chức sống cơ bản.

Bài 3

Cấp độ tổ chức nhỏ nhất có đầy đủ các đặc tính của sự sống là gì?

Bài 4

Ghép mỗi ví dụ với cấp độ tổ chức tương ứng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Đặc tính nổi trội của một cấp độ tổ chức sống là đặc tính

Bài 6

Các cấp độ tổ chức sống được gọi là hệ mở vì chúng

Bài 7

Ghép mỗi hiện tượng với đặc điểm chung mà nó thể hiện rõ nhất.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Vì sao các loài sinh vật rất khác nhau nhưng vẫn có nhiều đặc điểm chung?

Ghi nhớ

  • Từ nhỏ đến lớn: phân tử, bào quan, tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái, sinh quyển.
  • Các cấp độ tổ chức sống cơ bản: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái; tế bào là đơn vị cơ sở.
  • Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc: cấp dưới làm nền tảng cho cấp trên; cấp trên có đặc tính nổi trội.
  • Mọi cấp độ sống là hệ mở, tự điều chỉnh: trao đổi với môi trường và giữ ổn định bên trong.
  • Thế giới sống liên tục tiến hoá nhờ di truyền, đột biến và chọn lọc.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ