Phần mở đầu · Lý thuyết
Bài 3. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Một phân tử nước không sống, một tế bào thì sống. Một tế bào thần kinh không biết suy nghĩ, nhưng hàng tỉ tế bào thần kinh tạo nên bộ não lại có thể tư duy. Vì sao lại như vậy? Bài học này đưa em đi từ phân tử đến sinh quyển để thấy thế giới sống được tổ chức thế nào, và những đặc điểm chung nào có ở mọi cấp độ sống.
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm cấp độ tổ chức sống và nêu được các cấp độ theo thứ tự từ nhỏ đến lớn.
- Kể được các cấp độ tổ chức sống cơ bản và giải thích được vì sao tế bào là đơn vị cơ sở của sự sống.
- Trình bày được mối quan hệ giữa các cấp độ về cấu tạo và chức năng.
- Giải thích được các đặc điểm chung: nguyên tắc thứ bậc, đặc tính nổi trội, hệ mở tự điều chỉnh, liên tục tiến hoá.
Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Định nghĩa · Cấp độ tổ chức sống
Theo thứ tự từ nhỏ đến lớn, vật chất của thế giới sống được tổ chức thành: phân tử, bào quan, tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái; hệ sinh thái lớn nhất là sinh quyển. Phân tử và bào quan chưa có đầy đủ các đặc tính sống. Tế bào là cấp nhỏ nhất có đầy đủ các đặc tính đó.
Định lí · Các cấp độ tổ chức sống cơ bản
| Cấp độ | Được tạo nên từ |
|---|---|
| Mô | Các tế bào giống nhau về hình dạng và chức năng |
| Cơ quan | Các mô khác nhau cùng thực hiện một chức năng |
| Hệ cơ quan | Các cơ quan phối hợp thực hiện một chức năng chung |
| Cơ thể | Các hệ cơ quan phối hợp (sinh vật đơn bào: chỉ một tế bào) |
| Quần thể | Các cá thể cùng loài sống trong một khu vực |
| Quần xã | Các quần thể khác loài sống trong một khu vực |
| Hệ sinh thái | Quần xã và môi trường sống của nó, có tương tác với nhau |
Các cấp độ có quan hệ chặt chẽ. Về cấu tạo, cấp thấp là nền tảng tạo nên cấp cao hơn. Về chức năng, các cấp độ cùng hoạt động để duy trì sự sống nhờ truyền vật chất và năng lượng; nguồn năng lượng chủ yếu của thế giới sống đến từ Mặt Trời và được truyền qua các cấp độ.
Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống
Định lí · Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc
Định lí · Là hệ mở, tự điều chỉnh
Em hãy thay đổi nhiệt độ môi trường và so sánh thân nhiệt khi cơ chế tự điều chỉnh hoạt động bình thường với khi cơ chế đó bị rối loạn. Đây là mô hình minh hoạ, không phải số đo thật.
Thân nhiệt (mô hình minh hoạ): khoảng 37,0 °C. Vùng xanh là vùng thân nhiệt ổn định.
Nhiệt độ ngoài trời vừa phải, cơ thể không cần phản ứng mạnh.
Định lí · Liên tục tiến hoá
Khám phá
Thanh thu phóng thế giới sống
Kéo thanh trượt (hoặc dùng phím mũi tên) để đi từ phân tử đến sinh quyển và đọc ví dụ, cấu tạo, đặc điểm của mỗi cấp. Ở chế độ "Tìm cấp độ", hãy kéo đến đúng cấp được mô tả rồi kiểm tra. Dải màu: xám là chưa có đủ đặc tính sống, xanh dương là cấp độ tổ chức sống, xanh lá là cấp độ cơ bản.
Tế bào
Cấp độ tổ chức sống cơ bản
Ví dụ: Một vi khuẩn, một tế bào thần kinh.
Cấu tạo: Do các phân tử và bào quan phối hợp với nhau tạo thành.
Đặc điểm: Là đơn vị cơ sở của mọi sinh vật và là cấp nhỏ nhất có đủ các đặc tính sống.
Cấp dưới: Bào quan. Cấp trên: Mô.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Sắp xếp các cấp độ tổ chức sau theo thứ tự từ nhỏ đến lớn.
Bài 2
Chọn tất cả các cấp độ tổ chức sống cơ bản.
Bài 3
Cấp độ tổ chức nhỏ nhất có đầy đủ các đặc tính của sự sống là gì?
Bài 4
Ghép mỗi ví dụ với cấp độ tổ chức tương ứng.
Bài 5
Đặc tính nổi trội của một cấp độ tổ chức sống là đặc tính
Bài 6
Các cấp độ tổ chức sống được gọi là hệ mở vì chúng
Bài 7
Ghép mỗi hiện tượng với đặc điểm chung mà nó thể hiện rõ nhất.
Bài 8
Vì sao các loài sinh vật rất khác nhau nhưng vẫn có nhiều đặc điểm chung?
Ghi nhớ
- Từ nhỏ đến lớn: phân tử, bào quan, tế bào, mô, cơ quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái, sinh quyển.
- Các cấp độ tổ chức sống cơ bản: tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái; tế bào là đơn vị cơ sở.
- Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc: cấp dưới làm nền tảng cho cấp trên; cấp trên có đặc tính nổi trội.
- Mọi cấp độ sống là hệ mở, tự điều chỉnh: trao đổi với môi trường và giữ ổn định bên trong.
- Thế giới sống liên tục tiến hoá nhờ di truyền, đột biến và chọn lọc.