Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 4. Các nguyên tố hoá học và nước

Cơ thể em, một chiếc lá hay một con vi khuẩn đều được tạo nên từ những nguyên tố hoá học có sẵn trong đất, nước và không khí. Thế nhưng sinh vật không lấy các nguyên tố theo tỉ lệ có trong tự nhiên: chúng chọn lọc một số ít nguyên tố, trong đó bốn nguyên tố C, H, O, N chiếm khoảng 96% khối lượng cơ thể. Bài học này cho em biết tế bào được cấu tạo từ những nguyên tố nào, vì sao carbon lại quan trọng đến vậy, và vì sao nước, một phân tử rất nhỏ, lại không thể thiếu cho sự sống.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm nguyên tố đa lượng, nguyên tố vi lượng và kể được tên một số nguyên tố mỗi nhóm.
  • Trình bày được vai trò của các nguyên tố hoá học đối với tế bào và cơ thể; giải thích được vì sao thiếu nguyên tố vi lượng cũng gây bệnh.
  • Giải thích được vì sao carbon là nguyên tố quan trọng trong việc tạo nên sự đa dạng của các phân tử sinh học.
  • Mô tả được cấu trúc phân tử nước, giải thích được tính phân cực và liên kết hydrogen giữa các phân tử nước.
  • Trình bày được vai trò sinh học của nước đối với tế bào và cơ thể.

Các nguyên tố hoá học trong tế bào

Trong số các nguyên tố hoá học có trong tự nhiên, chỉ khoảng 20 đến 25 nguyên tố là thành phần cấu tạo nên cơ thể sống. Các nguyên tố C, H, O, N chiếm tỉ lệ lớn nhất, khoảng 96% khối lượng cơ thể, vì chúng là thành phần chính của nước và của các phân tử hữu cơ.

Định nghĩa · Nguyên tố đa lượng và vi lượng

Dựa vào tỉ lệ trong cơ thể, các nguyên tố được chia thành hai nhóm. Nguyên tố đa lượng có lượng chứa lớn hơn 0,01% khối lượng cơ thể, như C, H, O, N, Ca, P, K, S, Na, Cl, Mg. Nguyên tố vi lượng có lượng chứa nhỏ hơn 0,01%, như Fe, Zn, Cu, I, Mn, Mo, Co, B.
Tỉ lệ gần đúng của một số nguyên tố trong khối lượng cơ thể người
Nguyên tốTỉ lệ (%)NhómMột vai trò
Oxygen (O)65Đa lượngCó trong nước và hầu hết chất hữu cơ
Carbon (C)18,5Đa lượngBộ khung của các phân tử hữu cơ
Hydrogen (H)9,5Đa lượngCó trong nước và mọi chất hữu cơ
Nitrogen (N)3,2Đa lượngThành phần của protein, nucleic acid
Calcium (Ca)1,5Đa lượngThành phần của xương, răng
Phosphorus (P)1,0Đa lượngThành phần của nucleic acid, ATP
Iron (Fe)≈0,006Vi lượngThành phần của hemoglobin
Iodine (I)≈0,00002Vi lượngThành phần của hormone tuyến giáp

Các nguyên tố đa lượng chủ yếu tham gia cấu tạo nên các đại phân tử hữu cơ (carbohydrate, lipid, protein, nucleic acid) và các cấu trúc của tế bào. Các nguyên tố vi lượng tuy chiếm lượng rất nhỏ nhưng lại là thành phần của nhiều enzyme, vitamin, hormone, nên tham gia điều hoà các quá trình sống. Ví dụ, magnesium (Mg) là thành phần của diệp lục; iron (Fe) là thành phần của hemoglobin trong hồng cầu; molybdenum (Mo) cần cho enzyme cố định nitrogen ở vi khuẩn.

Lưu ý · Ít nhưng không thể thiếu

Thiếu một nguyên tố vi lượng cũng có thể gây bệnh: thiếu iodine làm tuyến giáp to ra (bệnh bướu cổ) và ở trẻ em có thể làm chậm phát triển trí tuệ; thiếu iron gây thiếu máu. Vì vậy, muối ăn thường được bổ sung iodine, và chế độ ăn cần đa dạng.

Ở phần khám phá bên dưới, em hãy tự xếp các nguyên tố trong cơ thể người vào hai nhóm. Mỗi nguyên tố đã xếp đúng hiện trên thước chia theo luỹ thừa của 10, nên em thấy rõ các nguyên tố cách nhau hàng nghìn, hàng triệu lần.

Định lí · Vai trò đặc biệt của carbon

Nguyên tử carbon có 4 electron ở lớp ngoài cùng nên cùng lúc có thể tạo 4 liên kết cộng hoá trị với các nguyên tử khác (C, H, O, N, ...). Các nguyên tử carbon liên kết với nhau tạo thành mạch carbon thẳng, phân nhánh hoặc mạch vòng, làm bộ khung cho vô số phân tử hữu cơ khác nhau. Nhờ vậy, carbon là nguyên tố quan trọng nhất trong việc tạo nên sự đa dạng của các phân tử sinh học.

Ví dụ, trong phân tử methane CH₄, nguyên tử carbon liên kết với bốn nguyên tử hydrogen bằng bốn liên kết cộng hoá trị:

H ; | ; H trừ C trừ H; | ; H

Nước và vai trò của nước

Nước chiếm phần lớn khối lượng của tế bào và cơ thể sinh vật (ở người trưởng thành khoảng 65% đến 70%, ở sứa có thể tới hơn 90%). Những tính chất đặc biệt của nước đều bắt nguồn từ cấu trúc phân tử của nó.

Định nghĩa · Cấu trúc và tính phân cực của phân tử nước

Mỗi phân tử nước H₂O gồm một nguyên tử oxygen liên kết với hai nguyên tử hydrogen bằng liên kết cộng hoá trị. Oxygen có độ âm điện lớn hơn hydrogen nên đôi electron dùng chung bị kéo lệch về phía oxygen: đầu oxygen tích điện âm một phần (δ⁻), hai đầu hydrogen tích điện dương một phần (δ⁺). Vì vậy, nước là phân tử phân cực.

Định nghĩa · Liên kết hydrogen

Đầu δ⁺ (hydrogen) của phân tử nước này hút đầu δ⁻ (oxygen) của phân tử nước bên cạnh, tạo thành liên kết hydrogen. Mỗi liên kết hydrogen rất yếu và liên tục đứt, tạo lại; nhưng số lượng rất lớn liên kết hydrogen làm cho các phân tử nước liên kết chặt với nhau.

Chạm vào các số trên hình để tìm hiểu từng phần của phân tử nước, rồi chuyển sang chế độ "Gọi tên" để tự kiểm tra.

Chế độ
123456

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Tính chất của nước và ý nghĩa sinh học
Tính chấtNguyên nhânÝ nghĩa đối với sự sống
Hoà tan nhiều chấtPhân tử nước phân cựcLà dung môi hoà tan các chất phân cực và ion; là môi trường của các phản ứng sinh hoá
Nhiệt dung riêng lớnCần nhiều năng lượng để phá vỡ liên kết hydrogenNhiệt độ của tế bào, cơ thể ít thay đổi khi môi trường thay đổi
Nhiệt bay hơi caoPhải phá vỡ liên kết hydrogen để phân tử nước bay hơiThoát hơi nước ở lá, ra mồ hôi giúp hạ nhiệt cơ thể
Sức căng bề mặt, mao dẫnCác phân tử nước liên kết với nhau và với thành mạchNước được vận chuyển trong mạch gỗ từ rễ lên lá
Nước đá nhẹ hơn nước lỏngỞ thể rắn, liên kết hydrogen bền tạo mạng tinh thể thưaBăng nổi trên mặt, giữ ấm lớp nước bên dưới cho sinh vật sống qua mùa đông
  • Thành phần cấu tạo chủ yếu của tế bào: nước làm tế bào có hình dạng và độ căng nhất định.
  • Dung môi và môi trường cho các phản ứng sinh hoá; nhờ nước, các chất được vận chuyển trong tế bào và trong cơ thể (máu, dịch mạch gỗ, mạch rây).
  • Nguyên liệu của một số phản ứng: quang hợp dùng nước, các phản ứng thuỷ phân cần nước.
  • Điều hoà nhiệt cho tế bào và cơ thể nhờ nhiệt dung riêng lớn và nhiệt bay hơi cao.

Ghi chú

Mất nhiều nước, tế bào và cơ thể không thể hoạt động bình thường: khi bị tiêu chảy, cơ thể mất nước và chất điện giải, nên cần uống bù nước và muối khoáng (dung dịch oresol).

Khám phá

Xếp các nguyên tố của cơ thể người

Chọn từng nguyên tố để đọc tỉ lệ khối lượng và vai trò của nó, rồi xếp vào nhóm đa lượng hay vi lượng. Ngưỡng phân chia là 0,01%; thước bên dưới cho thấy vị trí của mỗi nguyên tố so với ngưỡng đó.

Khối lượng cơ thể người: C, H, O, N chiếm khoảng 96,2%; phần vàng là mọi nguyên tố còn lại.

Oxygen (O): khoảng 65% khối lượng cơ thể. Có trong nước và hầu hết các chất hữu cơ.

Chọn một nguyên tố rồi xếp nó vào nhóm đa lượng hoặc vi lượng. Đã xếp đúng 0 trên 16.

vi lượngđa lượng0,000001%0,0001%0,01%1%100%O

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người nặng 60 kg. Biết oxygen, carbon, hydrogen và nitrogen lần lượt chiếm khoảng 65%, 18,5%, 9,5% và 3,2% khối lượng cơ thể. Tính khối lượng mỗi nguyên tố và tổng khối lượng bốn nguyên tố này.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao khi cho muối ăn (NaCl) vào nước thì muối tan, còn khi cho dầu ăn vào nước thì dầu nổi thành lớp riêng?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao vào mùa đông ở xứ lạnh, mặt hồ đóng băng nhưng cá và các sinh vật dưới hồ vẫn sống được?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Bốn nguyên tố nào chiếm khoảng 96% khối lượng cơ thể sống?

Bài 2

Chọn tất cả các nguyên tố vi lượng.

Bài 3

Carbon là nguyên tố quan trọng trong việc tạo nên sự đa dạng của các phân tử sinh học vì

Bài 4

Một nguyên tử carbon có thể tạo tối đa bao nhiêu liên kết cộng hoá trị với các nguyên tử khác?

Bài 5

Phân tử nước có tính phân cực là do

Bài 6

Nối mỗi tính chất của nước với ý nghĩa sinh học của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Thiếu nguyên tố vi lượng nào trong khẩu phần ăn có thể gây bệnh bướu cổ? (viết tên nguyên tố)

Bài 8

Nước chiếm khoảng 70% khối lượng cơ thể một người nặng 50 kg. Cơ thể người đó chứa khoảng bao nhiêu kilogam nước?

Đơn vị:kg

Bài 9

Vì sao các nguyên tố vi lượng chỉ chiếm lượng rất nhỏ nhưng cơ thể không thể thiếu?

Ghi nhớ

  • Khoảng 20 đến 25 nguyên tố cấu tạo nên cơ thể sống; C, H, O, N chiếm khoảng 96% khối lượng cơ thể.
  • Nguyên tố đa lượng (lớn hơn 0,01%: C, H, O, N, Ca, P, K, S, Na, Cl, Mg) chủ yếu cấu tạo nên tế bào; nguyên tố vi lượng (nhỏ hơn 0,01%: Fe, Zn, Cu, I, Mo, ...) là thành phần của enzyme, vitamin, hormone. Thiếu nguyên tố nào cũng có thể gây bệnh.
  • Carbon tạo được 4 liên kết cộng hoá trị, hình thành mạch carbon đa dạng làm bộ khung cho các phân tử hữu cơ.
  • Phân tử nước phân cực (O mang δ⁻, H mang δ⁺); các phân tử nước liên kết với nhau bằng liên kết hydrogen.
  • Nước là thành phần chủ yếu của tế bào, là dung môi, môi trường và nguyên liệu của phản ứng sinh hoá, và giúp điều hoà nhiệt.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ