Chương 6 · Lý thuyết
Bài 21. Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật
Một vi khuẩn E. coli cứ khoảng 20 phút lại phân chia một lần. Nếu không có gì cản trở, từ một tế bào, sau một ngày số con cháu của nó sẽ là một con số khổng lồ. Vì sao trong thực tế điều đó không xảy ra, và ta có thể làm gì để kiểm soát vi sinh vật?
Em sẽ học được
- Trình bày được quá trình tổng hợp, phân giải các chất ở vi sinh vật và ứng dụng.
- Nêu được khái niệm sinh trưởng, thời gian thế hệ và tính được số tế bào theo công thức.
- Mô tả được bốn pha sinh trưởng trong nuôi cấy không liên tục và phân biệt với nuôi cấy liên tục.
- Nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng, ý nghĩa của kháng sinh và tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.
- Phân biệt được các hình thức sinh sản ở vi sinh vật.
Tổng hợp và phân giải các chất
Trong quá trình tổng hợp, tế bào dùng năng lượng để liên kết các phân tử đơn giản thành các phân tử hữu cơ phức tạp. Vi sinh vật tổng hợp được carbohydrate, protein, lipid và nucleic acid; nhiều loài tổng hợp đường đơn bằng quang hợp hoặc hoá tổng hợp.
Trong quá trình phân giải, chất hữu cơ phức tạp được biến đổi thành chất đơn giản, cung cấp nguyên liệu và năng lượng cho tế bào. Vi sinh vật dị dưỡng hoại sinh thường tiết enzyme ngoại bào phân giải các phân tử lớn ở môi trường rồi mới hấp thụ sản phẩm.
| Phân giải | Sản phẩm |
|---|---|
| Protein | Nước mắm, nước tương |
| Carbohydrate | Bánh mì, rượu, sữa chua, rau củ muối chua |
| Chất thải hữu cơ, dầu loang, nước thải | Xử lí ô nhiễm môi trường |
Sinh trưởng của quần thể vi sinh vật
Định nghĩa · Sinh trưởng và thời gian thế hệ
Trong điều kiện lí tưởng, từ N₀ tế bào ban đầu, sau n lần phân chia trong thời gian t, số tế bào là:
| Pha | Đặc điểm | Môi trường |
|---|---|---|
| Tiềm phát (lag) | Vi khuẩn thích ứng, tổng hợp vật chất chuẩn bị phân chia; số tế bào gần như không đổi | Dinh dưỡng đầy đủ |
| Luỹ thừa (log) | Phân chia mạnh mẽ, số tế bào tăng theo luỹ thừa, đạt cực đại ở cuối pha | Dinh dưỡng đầy đủ nhưng tiêu hao nhanh |
| Cân bằng | Tốc độ sinh trưởng giảm; số tế bào sinh ra cân bằng với số chết đi | Dinh dưỡng giảm, chất độc hại tăng |
| Suy vong | Số tế bào trong quần thể ngày càng giảm | Dinh dưỡng cạn kiệt, chất độc hại tích luỹ nhiều |
Trong nuôi cấy liên tục, môi trường thường xuyên được bổ sung chất dinh dưỡng và loại bỏ sản phẩm trao đổi chất, nên không có pha suy vong; quần thể được duy trì ở mức cân bằng để năng suất cao nhất. Cách này dùng để sản xuất sinh khối, tách chiết vitamin, enzyme, chất kháng sinh.
Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng
| Yếu tố | Ảnh hưởng | Vận dụng |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Tác động đến tốc độ phản ứng sinh hoá trong tế bào | Nhiệt độ cao để thanh trùng, nhiệt độ thấp để kìm hãm |
| Độ ẩm | Nước hoà tan dinh dưỡng; phần lớn vi sinh vật cần độ ẩm trên 90%, xạ khuẩn và nấm sợi chịu được độ ẩm thấp hơn | Phơi khô, sấy khô để bảo quản |
| pH | Tác động đến tính thấm qua màng, hoạt hoá enzyme, hình thành ATP. Có nhóm ưa acid, ưa kiềm và ưa pH trung tính | Điều chỉnh pH để ức chế vi sinh vật gây hại, kích thích vi sinh vật có lợi |
| Ánh sáng | Cần cho vi sinh vật quang tự dưỡng; tác động đến bào tử, tổng hợp sắc tố, hướng sáng | Dùng bức xạ điện từ để ức chế, tiêu diệt vi sinh vật |
| Áp suất thẩm thấu | Áp suất cao gây co nguyên sinh, tế bào không phân chia được; áp suất thấp làm tế bào trương nước, có thể vỡ | Ướp muối, ướp đường để bảo quản thực phẩm |
Nhiệt độ và bốn nhóm vi sinh vật
37 °C: thuộc khoảng thích hợp của nhóm ưa ấm, thường gặp ở đất, nước, cơ thể người và động vật. Cơ thể người: Vi sinh vật ưa ấm, kể cả nhiều loài gây bệnh, sinh trưởng tốt.
Các yếu tố hoá học gồm chất dinh dưỡng và chất ức chế. Protein, carbohydrate, lipid, ion khoáng là chất dinh dưỡng. Nhân tố sinh trưởng là những chất vi sinh vật cần với lượng rất ít như một số amino acid, vitamin, nguyên tố vi lượng; vi sinh vật không tự tổng hợp được chúng gọi là khuyết dưỡng, tự tổng hợp được gọi là nguyên dưỡng.
Một số chất hoá học ức chế sinh trưởng như cồn, hợp chất phenol, iodine, chlorine, aldehyde, kim loại nặng nên được dùng để khử trùng, tẩy uế.
Lưu ý · Kháng sinh và kháng kháng sinh
Các hình thức sinh sản
| Hình thức | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân đôi | Một tế bào mẹ chia thành hai tế bào con giống nhau; phổ biến nhất. Nhân thực có thể tiếp hợp rồi mới phân đôi | Vi khuẩn, trùng biến hình, trùng giày |
| Bào tử | Nấm tạo bào tử vô tính hoặc hữu tính, một số vi khuẩn tạo ngoại bào tử; bào tử phát tán thành cá thể mới | Bào tử đính ở nấm mốc, bào tử tiếp hợp ở nấm tiếp hợp, bào tử đốt ở xạ khuẩn |
| Nảy chồi | Cá thể con hình thành ở một phía của cá thể mẹ rồi tách ra; một mẹ có thể nảy nhiều chồi | Nấm men Saccharomyces cerevisiae |
Ghi chú · Nội bào tử không phải để sinh sản
Khám phá
Đồ thị sinh trưởng quần thể vi khuẩn
Kéo thanh thời gian thế hệ và pha tiềm phát để xem đường cong thay đổi, kéo thanh thời điểm để đọc số tế bào và pha. Đổi sang nuôi cấy liên tục và so sánh; đổi thang trục để thấy vì sao người ta vẽ theo luỹ thừa.
- Pha tiềm phát
- Pha luỹ thừa
- Pha cân bằng
- Pha suy vong
Pha luỹ thừa. Sau 8 giờ có khoảng 4,1·10 mũ 6 tế bào/mL; quần thể đã phân chia n≈12 lần. Vi khuẩn phân chia mạnh mẽ theo tiềm năng, số tế bào tăng theo luỹ thừa và đạt cực đại ở cuối pha.
Với g=30 phút và pha tiềm phát 2 giờ, pha luỹ thừa kết thúc sau khoảng 12 giờ. Thời gian thế hệ càng ngắn, đường cong càng dốc.
Nuôi cấy không liên tục: không bổ sung dinh dưỡng và không lấy đi sản phẩm, nên quần thể đi qua cả bốn pha. Đồ thị là mô hình sơ đồ hoá.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Từ 50 tế bào vi khuẩn có g=30 phút, trong điều kiện lí tưởng, sau 3 giờ có bao nhiêu tế bào?
Bài 2
Một quần thể tăng từ 200 lên 25600 tế bào. Quần thể đã phân chia bao nhiêu lần?
Bài 3
Một quần thể ở pha luỹ thừa có g không đổi. Sau 100 phút, số tế bào tăng gấp 32 lần. Thời gian thế hệ là bao nhiêu phút?
Bài 4
Sắp xếp bốn pha sinh trưởng trong nuôi cấy không liên tục theo thứ tự thời gian.
Bài 5
Nối mỗi pha với đặc điểm của nó.
Bài 6
Vì sao trong nuôi cấy liên tục không có pha suy vong?
Bài 7
Nối mỗi nhóm vi sinh vật với khoảng nhiệt độ thích hợp.
Bài 8
Ướp muối thịt, cá giữ được lâu là do yếu tố nào ức chế vi sinh vật gây hỏng?
Bài 9
Những việc nào góp phần gây ra hiện tượng kháng kháng sinh?
Bài 10
Nối mỗi hình thức sinh sản với sinh vật điển hình.
Bài 11
Nội bào tử ở vi khuẩn Bacillus có vai trò gì?
Ghi nhớ
- Vi sinh vật tổng hợp các chất cần thiết và phân giải chất phức tạp để lấy nguyên liệu, năng lượng; nhiều quá trình đó được ứng dụng trong đời sống.
- Sinh trưởng là tăng số tế bào: N t =N₀·2 mũ n với n=t/g.
- Nuôi cấy không liên tục có bốn pha: tiềm phát, luỹ thừa, cân bằng, suy vong; nuôi cấy liên tục không có pha suy vong.
- Sinh trưởng chịu ảnh hưởng của yếu tố vật lí (nhiệt độ, độ ẩm, pH, ánh sáng, áp suất thẩm thấu) và hoá học (dinh dưỡng, chất ức chế, kháng sinh).
- Vi sinh vật sinh sản bằng phân đôi, bào tử hoặc nảy chồi; lạm dụng kháng sinh làm tăng vi khuẩn kháng thuốc.