Chương 6 · Lý thuyết
Bài 22. Vai trò và ứng dụng của vi sinh vật
Ổ bánh mì, hộp sữa chua, liều vaccine và bể xử lí nước thải đều có một điểm chung: phía sau là những sinh vật nhỏ tới mức không nhìn thấy bằng mắt thường. Vì sao vi sinh vật lại làm được nhiều việc đến vậy?
Em sẽ học được
- Trình bày được vai trò của vi sinh vật đối với tự nhiên, con người và nêu được một số tác hại.
- Giải thích được cơ sở khoa học của việc ứng dụng vi sinh vật trong thực tiễn.
- Kể được các ứng dụng của công nghệ vi sinh vật trong thực phẩm, nông nghiệp, y dược và môi trường.
- Nêu được một số thành tựu, triển vọng và ngành nghề liên quan đến công nghệ vi sinh vật.
Vai trò và tác hại của vi sinh vật
| Đối với | Vai trò |
|---|---|
| Tự nhiên | Phân giải chất thải và xác sinh vật thành chất khoáng, đảm bảo tuần hoàn vật chất, làm giàu đất. Sinh vật tự dưỡng như vi khuẩn lam tạo O₂ và chất dinh dưỡng. Cộng sinh với nhiều loài, ví dụ trùng roi trong ruột mối giúp tiêu hoá cellulose |
| Con người | Phân giải chất thải độc hại như nhựa, hoá chất nhân tạo, giúp giảm ô nhiễm. Cộng sinh trong cơ thể người, tăng cường miễn dịch, tiêu hoá, tổng hợp một số vitamin và amino acid. Dùng để chế biến thực phẩm, sản xuất kháng sinh, vitamin ở quy mô công nghiệp |
Lưu ý · Tác hại
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Cơ sở khoa học của việc ứng dụng
- Kích thước hiển vi: rất nhiều tế bào có thể được nuôi cấy và lưu trữ trong một không gian nhỏ.
- Sinh trưởng nhanh: kích thước nhỏ nên tỉ lệ diện tích trên thể tích (S/V) lớn, trao đổi chất và sinh trưởng nhanh.
- Tổng hợp và phân giải các chất nhanh: thu được sản lượng rất lớn trong thời gian ngắn.
- Đa dạng di truyền: sinh sản nhanh, tốc độ đột biến lớn, tái tổ hợp di truyền, tiến hoá lâu dài.
- Phổ sinh thái và dinh dưỡng rộng: nhiều loại enzyme, sản phẩm chuyển hoá có thể ứng dụng vào thực tiễn.
Ứng dụng của công nghệ vi sinh vật
| Lĩnh vực | Khả năng được dùng | Sản phẩm |
|---|---|---|
| Nông nghiệp | Cố định N₂, biến lân khó tiêu thành dễ tiêu, ức chế sâu bệnh | Phân bón vi sinh; thuốc trừ sâu vi sinh từ Bacillus thuringiensis (Bt), diệt sâu hại và tránh tồn dư thuốc hoá học |
| Thực phẩm | Phân giải ngoại bào, lên men | Rượu, bia, bánh mì nhờ nấm men Saccharomyces cerevisiae; sữa chua, pho mát nhờ vi khuẩn lactic |
| Y dược | Sản phẩm trao đổi chất | Kháng sinh như penicillin từ nấm Penicillium, vaccine, amino acid, hormone như insulin nhờ E. coli chuyển gene, probiotics; hỗ trợ chẩn đoán bệnh |
| Môi trường | Hấp thụ, phân giải chất thải, chất độc, kim loại nặng | Xử lí nước thải; xử lí tràn dầu nhờ vi khuẩn Alcanivorax borkumensis; tạo biogas từ chất thải chăn nuôi nhờ Archaea sinh methane |
Ngoài ra, enzyme của vi sinh vật còn được dùng trong sản xuất bột giặt và thuộc da.
Thành tựu, triển vọng và ngành nghề
Công nghệ lên men tạo thức ăn chăn nuôi, bia, rượu, sữa chua. Công nghệ thu hồi sản phẩm tạo thuốc bảo vệ thực vật sinh học (Bt), kháng sinh, vaccine, chế phẩm xử lí chất thải, phân vi sinh, acid và dung môi hữu cơ.
Trong tương lai, công nghệ vi sinh kết hợp với công nghệ nano, công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo. Nghiên cứu hệ vi sinh vật Trái Đất và hệ vi sinh vật con người mở ra những ứng dụng mới, như vi khuẩn sinh điện hay xử lí vết nứt bê tông.
- Công nghiệp thực phẩm: rượu, bia, sản phẩm lên men từ sữa.
- Công nghiệp dược phẩm: kháng sinh, kháng thể đơn dòng, vaccine, enzyme.
- Y tế: phòng xét nghiệm vi sinh, trung tâm dịch tễ.
- Môi trường: trung tâm xử lí ô nhiễm, tái tạo năng lượng.
Khám phá
Bản đồ ứng dụng vi sinh vật
Chọn một lĩnh vực rồi một sản phẩm để xem vi sinh vật tạo ra nó và khả năng được sử dụng. Sau đó chuyển sang "Đố vui" để tự kiểm tra.
Rượu, bia, bánh mì
Vi sinh vật: Nấm men Saccharomyces cerevisiae
Lên men đường tạo ethanol và CO₂; khí CO₂ làm bột bánh nở.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Những vai trò nào của vi sinh vật là vai trò đối với tự nhiên?
Bài 2
Nối mỗi sản phẩm với vi sinh vật tạo ra nó.
Bài 3
Vì sao kích thước nhỏ giúp vi sinh vật sinh trưởng nhanh?
Bài 4
Sự cố tràn dầu trên biển có thể được xử lí nhờ vi sinh vật nào?
Bài 5
Lợi ích lớn của thuốc trừ sâu vi sinh so với thuốc trừ sâu hoá học là gì?
Bài 6
Sản phẩm nào sau đây được sản xuất nhờ vi sinh vật trong ngành y dược?
Bài 7
Hiện tượng nào dưới đây là tác hại của vi sinh vật?
Bài 8
Nối mỗi ngành nghề với công việc chính.
Ghi nhớ
- Vi sinh vật giữ vòng tuần hoàn vật chất, tạo O₂, cộng sinh với nhiều loài và có ích cho con người, nhưng cũng gây bệnh và làm hỏng thực phẩm, thiết bị.
- Kích thước nhỏ, sinh trưởng nhanh, tổng hợp và phân giải nhanh, đa dạng di truyền và phổ dinh dưỡng rộng là cơ sở của công nghệ vi sinh vật.
- Công nghệ vi sinh vật được ứng dụng trong nông nghiệp, thực phẩm, y dược và xử lí môi trường.