Chương 1 · Lý thuyết
Bài 5. Các phân tử sinh học
Bữa cơm hằng ngày có cơm, thịt, rau, dầu ăn; những thức ăn này đều chứa các phân tử sinh học do sinh vật khác tạo ra. Ăn quá nhiều hoặc quá ít nhóm chất nào cũng có hại cho sức khoẻ: thừa chất có thể gây béo phì, thiếu chất có thể gây suy dinh dưỡng. Để hiểu vì sao, em cần biết mỗi nhóm phân tử được tạo nên như thế nào và đảm nhiệm vai trò gì trong tế bào.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm phân tử sinh học và nguyên tắc đa phân.
- Trình bày được thành phần cấu tạo và chức năng của carbohydrate, lipid.
- Phân tích được mối quan hệ giữa cấu trúc và chức năng của protein; phân biệt bốn bậc cấu trúc.
- So sánh được cấu trúc và chức năng của DNA với RNA.
- Vận dụng kiến thức về phân tử sinh học để giải thích một số hiện tượng và xây dựng chế độ ăn hợp lí.
Khái quát về phân tử sinh học
Định nghĩa · Phân tử sinh học
Thành phần chủ yếu của phân tử sinh học là carbon và hydrogen, tạo nên bộ khung hydrocarbon rất đa dạng. Gắn vào bộ khung ấy là các nhóm chức khác nhau, nhờ đó phân tử có những tính chất riêng.
Định lí · Nguyên tắc đa phân
| Polymer | Đơn phân | Liên kết nối đơn phân |
|---|---|---|
| Đường đa | Đường đơn | Glycosidic |
| Protein | Amino acid | Peptide |
| Nucleic acid | Nucleotide | Phosphodiester |
Carbohydrate
Carbohydrate được cấu tạo từ C, H, O, thường theo tỉ lệ 1:2:1, với công thức chung (CH₂O) n. Carbohydrate gồm ba loại: đường đơn, đường đôi và đường đa.
| Loại | Ví dụ | Đặc điểm, vai trò |
|---|---|---|
| Đường đơn | Glucose, fructose, galactose (6 carbon); ribose, deoxyribose (5 carbon) | Nguồn năng lượng trực tiếp; nguyên liệu tổng hợp các phân tử khác. Ribose và deoxyribose là thành phần của RNA và DNA |
| Đường đôi | Sucrose (glucose + fructose), lactose (glucose + galactose), maltose (glucose + glucose) | Hai đường đơn nối bằng liên kết glycosidic. Sucrose là dạng đường vận chuyển trong cây; lactose là đường trong sữa |
| Đường đa | Tinh bột, glycogen, cellulose, chitin | Hàng trăm đến hàng nghìn đường đơn nối lại; dùng để dự trữ năng lượng hoặc làm vật liệu cấu trúc |
- Tinh bột: dự trữ năng lượng ở thực vật, có nhiều trong hạt, củ, quả.
- Glycogen: dự trữ năng lượng ở động vật (gan, cơ) và nấm; phân nhánh nhiều nên dễ cắt nhanh thành glucose khi cần.
- Cellulose: thành phần của thành tế bào thực vật; các sợi cellulose bền chắc. Người không tiêu hoá được cellulose, nhưng chất xơ này giúp ruột hoạt động tốt.
- Chitin: thành phần của thành tế bào nấm và bộ xương ngoài của côn trùng, tôm, cua.
Ở phần khám phá, em hãy nối thêm các phân tử glucose và đổi giữa ba dạng đường đa: cùng một đơn phân, nhưng cách nối khác nhau tạo ra các chất có vai trò khác nhau.
Lipid
Lipid là nhóm chất rất đa dạng về cấu trúc nhưng có chung đặc tính kị nước: không tan trong nước, tan trong các dung môi hữu cơ như cồn, ether. Lipid không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân.
| Loại | Cấu tạo | Vai trò |
|---|---|---|
| Mỡ và dầu | Một glycerol liên kết với ba acid béo. Mỡ động vật chứa nhiều acid béo no, thường ở thể rắn; dầu thực vật và dầu cá chứa nhiều acid béo không no, thường ở thể lỏng | Dự trữ năng lượng: 1 g mỡ cho năng lượng gấp hơn hai lần 1 g đường; cách nhiệt, bảo vệ cơ thể |
| Phospholipid | Một glycerol liên kết với hai acid béo và một nhóm phosphate; đầu phosphate ưa nước, hai đuôi acid béo kị nước | Cấu tạo nên các loại màng của tế bào |
| Steroid | Có khung gồm các vòng carbon | Cholesterol là thành phần của màng tế bào động vật; testosterone, estrogen là hormone sinh dục |
| Sắc tố, vitamin | Carotenoid; các vitamin A, D, E, K | Carotenoid là sắc tố ở thực vật; các vitamin này tan trong dầu mỡ và tham gia nhiều hoạt động sống |
Lưu ý · Dùng dầu mỡ hợp lí
Protein
Protein là polymer có đơn phân là amino acid. Mỗi amino acid gồm một nguyên tử carbon gắn với nhóm amino (trừ NH₂), nhóm carboxyl (trừ COOH), một nguyên tử hydrogen và một chuỗi bên R. Có 20 loại amino acid tạo nên protein, khác nhau ở chuỗi bên R. Các amino acid nối với nhau bằng liên kết peptide thành chuỗi polypeptide.
Định lí · Vì sao protein đa dạng?
| Bậc | Đặc điểm | Giữ bởi |
|---|---|---|
| Bậc 1 | Trình tự amino acid trong chuỗi polypeptide | Liên kết peptide |
| Bậc 2 | Chuỗi cuộn xoắn (xoắn α) hoặc gấp nếp (gấp β) | Liên kết hydrogen |
| Bậc 3 | Chuỗi xoắn, gấp tiếp thành cấu trúc không gian ba chiều | Liên kết yếu, liên kết disulfide |
| Bậc 4 | Hai hay nhiều chuỗi polypeptide liên kết với nhau | Liên kết yếu, liên kết disulfide |
Chọn từng bậc để xem hình dạng protein, rồi tăng nhiệt độ hoặc đổi pH để quan sát điều gì xảy ra với cấu trúc của nó.
Chuỗi xoắn, gấp tiếp thành khối ba chiều, giữ bởi liên kết yếu và liên kết disulfide.
Cấu trúc không gian nguyên vẹn: protein thực hiện được chức năng sinh học.
Định nghĩa · Biến tính protein
- Cấu trúc: collagen trong da, keratin trong tóc.
- Xúc tác: các enzyme xúc tác phản ứng sinh hoá.
- Bảo vệ: kháng thể chống tác nhân gây bệnh.
- Vận chuyển: hemoglobin vận chuyển oxygen.
- Vận động, tiếp nhận thông tin: protein co cơ; các thụ thể trên màng tế bào.
- Điều hoà: nhiều hormone là protein, như insulin.
Ghi chú
Nucleic acid
Nucleic acid (acid nhân) gồm DNA và RNA, là polymer có đơn phân là nucleotide. Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: một nhóm phosphate, một đường 5 carbon và một base chứa nitrogen. Các nucleotide nối với nhau bằng liên kết phosphodiester thành chuỗi polynucleotide.
Định lí · Nguyên tắc bổ sung trong DNA
| Đặc điểm | DNA | RNA |
|---|---|---|
| Đường | Deoxyribose | Ribose |
| Base | A, T, G, C | A, U, G, C |
| Số chuỗi | Hai chuỗi xoắn kép | Một chuỗi |
| Chức năng | Mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền | mRNA mang thông tin tới nơi tổng hợp protein; tRNA vận chuyển amino acid; rRNA cấu tạo nên ribosome |
Số lượng, thành phần và trình tự nucleotide làm DNA vừa đa dạng vừa đặc trưng cho từng loài. Trình tự nucleotide của gene quy định trình tự amino acid của protein, nên thông tin trong DNA quyết định đặc điểm của sinh vật.
Khám phá
Lắp đơn phân thành polymer
Với glucose: đổi dạng đường đa, nối thêm đơn phân, rồi chọn dạng đúng cho từng tình huống. Với amino acid: nối thành chuỗi, đổi chỗ hai amino acid và so sánh với chuỗi mẫu. Chú ý số liên kết và số phân tử nước tách ra.
- Đơn phân
- 9 glucose
- Liên kết glycosidic
- 8
- Nước tách ra
- 8 phân tử
- Khối lượng phân tử
- 1 476 amu
Đang dài dần thành đường đa. Tinh bột: mạch thẳng hoặc có ít nhánh, cuộn xoắn lại; có ở hạt, củ, quả của thực vật. Đường đa thật gồm hàng trăm đến hàng nghìn đơn phân.
Tình huống 1/3: Củ khoai tây cất năng lượng cho cây mọc mầm. Cần dạng đường đa nào?
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Ví dụ 4
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Nhóm phân tử sinh học nào không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân?
Bài 2
Nối mỗi đường đa với vai trò hoặc vị trí của nó.
Bài 3
Một chuỗi đường đa không phân nhánh gồm 100 phân tử glucose. Tính khối lượng phân tử của chuỗi, biết glucose 180 amu và nước 18 amu.
Bài 4
Chọn tất cả các chất thuộc nhóm lipid.
Bài 5
Vì sao dầu thực vật thường ở thể lỏng còn mỡ động vật thường ở thể rắn ở nhiệt độ phòng?
Bài 6
Một chuỗi polypeptide gồm 150 amino acid có bao nhiêu liên kết peptide?
Bài 7
Sắp xếp các bậc cấu trúc của protein từ đơn giản đến phức tạp.
Bài 8
Khi bị sốt cao kéo dài, enzyme trong cơ thể có thể hoạt động kém đi chủ yếu vì
Bài 9
Một phân tử DNA có tổng cộng 3000 nucleotide, trong đó số nucleotide loại A là 600. Tính tổng số liên kết hydrogen của phân tử này.
Bài 10
Một đoạn mạch DNA có trình tự base là ATGCCA. Viết trình tự base tương ứng trên mạch bổ sung, theo đúng thứ tự từ trái sang phải.
Bài 11
Chọn các đặc điểm chỉ có ở RNA mà không có ở DNA.
Bài 12
Vì sao cắt bỏ hoàn toàn lipid khỏi khẩu phần ăn để giảm cân là không nên?
Ghi nhớ
- Phân tử sinh học là hợp chất hữu cơ do tế bào tổng hợp: carbohydrate, lipid, protein, nucleic acid. Đường đa, protein, nucleic acid là polymer; lipid thì không.
- Carbohydrate có công thức chung (CH₂O) n, gồm đường đơn, đường đôi, đường đa; dùng làm năng lượng, dự trữ và vật liệu cấu trúc.
- Lipid kị nước, gồm mỡ, dầu, phospholipid, steroid, sắc tố và một số vitamin; dùng để dự trữ năng lượng, tạo màng tế bào, điều hoà.
- Protein có đơn phân là 20 loại amino acid, có bốn bậc cấu trúc; khi bị biến tính, protein mất chức năng.
- DNA có hai chuỗi với A=T, G=C, mang thông tin di truyền; RNA có một chuỗi, gồm mRNA, tRNA, rRNA, tham gia biểu hiện thông tin di truyền.