Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 5. Các phân tử sinh học

Bữa cơm hằng ngày có cơm, thịt, rau, dầu ăn; những thức ăn này đều chứa các phân tử sinh học do sinh vật khác tạo ra. Ăn quá nhiều hoặc quá ít nhóm chất nào cũng có hại cho sức khoẻ: thừa chất có thể gây béo phì, thiếu chất có thể gây suy dinh dưỡng. Để hiểu vì sao, em cần biết mỗi nhóm phân tử được tạo nên như thế nào và đảm nhiệm vai trò gì trong tế bào.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm phân tử sinh học và nguyên tắc đa phân.
  • Trình bày được thành phần cấu tạo và chức năng của carbohydrate, lipid.
  • Phân tích được mối quan hệ giữa cấu trúc và chức năng của protein; phân biệt bốn bậc cấu trúc.
  • So sánh được cấu trúc và chức năng của DNA với RNA.
  • Vận dụng kiến thức về phân tử sinh học để giải thích một số hiện tượng và xây dựng chế độ ăn hợp lí.

Khái quát về phân tử sinh học

Định nghĩa · Phân tử sinh học

Phân tử sinh học là các hợp chất hữu cơ do tế bào tổng hợp và tồn tại trong tế bào sống. Bốn nhóm chính là carbohydrate, lipid, protein và nucleic acid.

Thành phần chủ yếu của phân tử sinh học là carbon và hydrogen, tạo nên bộ khung hydrocarbon rất đa dạng. Gắn vào bộ khung ấy là các nhóm chức khác nhau, nhờ đó phân tử có những tính chất riêng.

Định lí · Nguyên tắc đa phân

Carbohydrate phức tạp, protein và nucleic acid là các polymer: chúng gồm nhiều đơn phân (monomer) giống hoặc tương tự nhau nối lại. Khi hai đơn phân nối với nhau thường tách ra một phân tử nước; ngược lại, phản ứng thuỷ phân dùng nước để cắt polymer thành đơn phân. Lipid không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân.
Đơn phân và liên kết của các polymer sinh học
PolymerĐơn phânLiên kết nối đơn phân
Đường đaĐường đơnGlycosidic
ProteinAmino acidPeptide
Nucleic acidNucleotidePhosphodiester

Carbohydrate

Carbohydrate được cấu tạo từ C, H, O, thường theo tỉ lệ 1:2:1, với công thức chung (CH₂O) n. Carbohydrate gồm ba loại: đường đơn, đường đôi và đường đa.

Các loại carbohydrate
LoạiVí dụĐặc điểm, vai trò
Đường đơnGlucose, fructose, galactose (6 carbon); ribose, deoxyribose (5 carbon)Nguồn năng lượng trực tiếp; nguyên liệu tổng hợp các phân tử khác. Ribose và deoxyribose là thành phần của RNA và DNA
Đường đôiSucrose (glucose + fructose), lactose (glucose + galactose), maltose (glucose + glucose)Hai đường đơn nối bằng liên kết glycosidic. Sucrose là dạng đường vận chuyển trong cây; lactose là đường trong sữa
Đường đaTinh bột, glycogen, cellulose, chitinHàng trăm đến hàng nghìn đường đơn nối lại; dùng để dự trữ năng lượng hoặc làm vật liệu cấu trúc
  • Tinh bột: dự trữ năng lượng ở thực vật, có nhiều trong hạt, củ, quả.
  • Glycogen: dự trữ năng lượng ở động vật (gan, cơ) và nấm; phân nhánh nhiều nên dễ cắt nhanh thành glucose khi cần.
  • Cellulose: thành phần của thành tế bào thực vật; các sợi cellulose bền chắc. Người không tiêu hoá được cellulose, nhưng chất xơ này giúp ruột hoạt động tốt.
  • Chitin: thành phần của thành tế bào nấm và bộ xương ngoài của côn trùng, tôm, cua.

Ở phần khám phá, em hãy nối thêm các phân tử glucose và đổi giữa ba dạng đường đa: cùng một đơn phân, nhưng cách nối khác nhau tạo ra các chất có vai trò khác nhau.

Lipid

Lipid là nhóm chất rất đa dạng về cấu trúc nhưng có chung đặc tính kị nước: không tan trong nước, tan trong các dung môi hữu cơ như cồn, ether. Lipid không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân.

Một số loại lipid
LoạiCấu tạoVai trò
Mỡ và dầuMột glycerol liên kết với ba acid béo. Mỡ động vật chứa nhiều acid béo no, thường ở thể rắn; dầu thực vật và dầu cá chứa nhiều acid béo không no, thường ở thể lỏngDự trữ năng lượng: 1 g mỡ cho năng lượng gấp hơn hai lần 1 g đường; cách nhiệt, bảo vệ cơ thể
PhospholipidMột glycerol liên kết với hai acid béo và một nhóm phosphate; đầu phosphate ưa nước, hai đuôi acid béo kị nướcCấu tạo nên các loại màng của tế bào
SteroidCó khung gồm các vòng carbonCholesterol là thành phần của màng tế bào động vật; testosterone, estrogen là hormone sinh dục
Sắc tố, vitaminCarotenoid; các vitamin A, D, E, KCarotenoid là sắc tố ở thực vật; các vitamin này tan trong dầu mỡ và tham gia nhiều hoạt động sống

Lưu ý · Dùng dầu mỡ hợp lí

Chế độ ăn thừa mỡ động vật làm tăng nguy cơ béo phì và bệnh tim mạch; nhưng bỏ hẳn lipid lại khiến cơ thể khó hấp thu các vitamin tan trong dầu và thiếu nguyên liệu tạo màng tế bào.

Protein

Protein là polymer có đơn phân là amino acid. Mỗi amino acid gồm một nguyên tử carbon gắn với nhóm amino (trừ NH₂), nhóm carboxyl (trừ COOH), một nguyên tử hydrogen và một chuỗi bên R. Có 20 loại amino acid tạo nên protein, khác nhau ở chuỗi bên R. Các amino acid nối với nhau bằng liên kết peptide thành chuỗi polypeptide.

Định lí · Vì sao protein đa dạng?

Protein khác nhau ở số lượng, thành phần và trình tự sắp xếp các amino acid. Chỉ cần đổi trật tự vài amino acid đã có thể tạo nên một chuỗi polypeptide khác.
Các bậc cấu trúc của protein
BậcĐặc điểmGiữ bởi
Bậc 1Trình tự amino acid trong chuỗi polypeptideLiên kết peptide
Bậc 2Chuỗi cuộn xoắn (xoắn α) hoặc gấp nếp (gấp β)Liên kết hydrogen
Bậc 3Chuỗi xoắn, gấp tiếp thành cấu trúc không gian ba chiềuLiên kết yếu, liên kết disulfide
Bậc 4Hai hay nhiều chuỗi polypeptide liên kết với nhauLiên kết yếu, liên kết disulfide

Chọn từng bậc để xem hình dạng protein, rồi tăng nhiệt độ hoặc đổi pH để quan sát điều gì xảy ra với cấu trúc của nó.

Bậc cấu trúc của protein

Chuỗi xoắn, gấp tiếp thành khối ba chiều, giữ bởi liên kết yếu và liên kết disulfide.

37 °C
7

Cấu trúc không gian nguyên vẹn: protein thực hiện được chức năng sinh học.

Định nghĩa · Biến tính protein

Khi nhiệt độ quá cao hoặc độ pH thay đổi mạnh, các liên kết yếu giữ cấu trúc không gian bị phá vỡ, protein mất chức năng. Hiện tượng này gọi là biến tính. Lòng trắng trứng đông lại khi luộc là một ví dụ quen thuộc.
  • Cấu trúc: collagen trong da, keratin trong tóc.
  • Xúc tác: các enzyme xúc tác phản ứng sinh hoá.
  • Bảo vệ: kháng thể chống tác nhân gây bệnh.
  • Vận chuyển: hemoglobin vận chuyển oxygen.
  • Vận động, tiếp nhận thông tin: protein co cơ; các thụ thể trên màng tế bào.
  • Điều hoà: nhiều hormone là protein, như insulin.

Ghi chú

Một số amino acid cơ thể người không tự tổng hợp được (amino acid thiết yếu) mà phải lấy từ thức ăn. Vì vậy, nên ăn protein từ nhiều nguồn khác nhau.

Nucleic acid

Nucleic acid (acid nhân) gồm DNA và RNA, là polymer có đơn phân là nucleotide. Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: một nhóm phosphate, một đường 5 carbon và một base chứa nitrogen. Các nucleotide nối với nhau bằng liên kết phosphodiester thành chuỗi polynucleotide.

Định lí · Nguyên tắc bổ sung trong DNA

DNA gồm hai chuỗi polynucleotide xoắn kép, song song và ngược chiều. Base của hai chuỗi bắt cặp bằng liên kết hydrogen: A với T bằng 2 liên kết, G với C bằng 3 liên kết. Vì vậy, trong một phân tử DNA, A=T và G=C.
So sánh DNA và RNA
Đặc điểmDNARNA
ĐườngDeoxyriboseRibose
BaseA, T, G, CA, U, G, C
Số chuỗiHai chuỗi xoắn képMột chuỗi
Chức năngMang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyềnmRNA mang thông tin tới nơi tổng hợp protein; tRNA vận chuyển amino acid; rRNA cấu tạo nên ribosome

Số lượng, thành phần và trình tự nucleotide làm DNA vừa đa dạng vừa đặc trưng cho từng loài. Trình tự nucleotide của gene quy định trình tự amino acid của protein, nên thông tin trong DNA quyết định đặc điểm của sinh vật.

Khám phá

Lắp đơn phân thành polymer

Với glucose: đổi dạng đường đa, nối thêm đơn phân, rồi chọn dạng đúng cho từng tình huống. Với amino acid: nối thành chuỗi, đổi chỗ hai amino acid và so sánh với chuỗi mẫu. Chú ý số liên kết và số phân tử nước tách ra.

Loại phân tử
Dạng đường đa
Đơn phân
9 glucose
Liên kết glycosidic
8
Nước tách ra
8 phân tử
Khối lượng phân tử
1 476 amu

Đang dài dần thành đường đa. Tinh bột: mạch thẳng hoặc có ít nhánh, cuộn xoắn lại; có ở hạt, củ, quả của thực vật. Đường đa thật gồm hàng trăm đến hàng nghìn đơn phân.

Tình huống 1/3: Củ khoai tây cất năng lượng cho cây mọc mầm. Cần dạng đường đa nào?

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai phân tử glucose (C₆H₁₂O₆, khối lượng phân tử 180 amu) nối với nhau tạo thành maltose. Tính khối lượng phân tử của maltose. Biết nước có khối lượng phân tử 18 amu.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Từ 20 loại amino acid có thể tạo ra bao nhiêu chuỗi polypeptide khác nhau dài 3 amino acid? Chuỗi này có bao nhiêu liên kết peptide?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một phân tử DNA có A=20% tổng số nucleotide. Tính tỉ lệ phần trăm các loại nucleotide còn lại.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 4

Đề bài: Vì sao lòng trắng trứng trong suốt khi tươi lại đông thành màu trắng khi luộc?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Nhóm phân tử sinh học nào không được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân?

Bài 2

Nối mỗi đường đa với vai trò hoặc vị trí của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Một chuỗi đường đa không phân nhánh gồm 100 phân tử glucose. Tính khối lượng phân tử của chuỗi, biết glucose 180 amu và nước 18 amu.

Đơn vị:amu

Bài 4

Chọn tất cả các chất thuộc nhóm lipid.

Bài 5

Vì sao dầu thực vật thường ở thể lỏng còn mỡ động vật thường ở thể rắn ở nhiệt độ phòng?

Bài 6

Một chuỗi polypeptide gồm 150 amino acid có bao nhiêu liên kết peptide?

Bài 7

Sắp xếp các bậc cấu trúc của protein từ đơn giản đến phức tạp.

  1. Vị trí 1: Chuỗi cuộn xoắn hoặc gấp nếp
  2. Vị trí 2: Nhiều chuỗi polypeptide liên kết với nhau
  3. Vị trí 3: Trình tự amino acid trong chuỗi
  4. Vị trí 4: Chuỗi gấp thành khối không gian ba chiều

Bài 8

Khi bị sốt cao kéo dài, enzyme trong cơ thể có thể hoạt động kém đi chủ yếu vì

Bài 9

Một phân tử DNA có tổng cộng 3000 nucleotide, trong đó số nucleotide loại A là 600. Tính tổng số liên kết hydrogen của phân tử này.

Bài 10

Một đoạn mạch DNA có trình tự base là ATGCCA. Viết trình tự base tương ứng trên mạch bổ sung, theo đúng thứ tự từ trái sang phải.

Bài 11

Chọn các đặc điểm chỉ có ở RNA mà không có ở DNA.

Bài 12

Vì sao cắt bỏ hoàn toàn lipid khỏi khẩu phần ăn để giảm cân là không nên?

Ghi nhớ

  • Phân tử sinh học là hợp chất hữu cơ do tế bào tổng hợp: carbohydrate, lipid, protein, nucleic acid. Đường đa, protein, nucleic acid là polymer; lipid thì không.
  • Carbohydrate có công thức chung (CH₂O) n, gồm đường đơn, đường đôi, đường đa; dùng làm năng lượng, dự trữ và vật liệu cấu trúc.
  • Lipid kị nước, gồm mỡ, dầu, phospholipid, steroid, sắc tố và một số vitamin; dùng để dự trữ năng lượng, tạo màng tế bào, điều hoà.
  • Protein có đơn phân là 20 loại amino acid, có bốn bậc cấu trúc; khi bị biến tính, protein mất chức năng.
  • DNA có hai chuỗi với A=T, G=C, mang thông tin di truyền; RNA có một chuỗi, gồm mRNA, tRNA, rRNA, tham gia biểu hiện thông tin di truyền.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ