Chương 3 · Luyện tập
Bài 11. Thực hành: Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh
Rau sống trộn muối nhanh chóng héo lại, còn rau héo ngâm vào nước lại tươi lên. Dưới kính hiển vi, em có thể thấy chính điều đó xảy ra trong từng tế bào: nguyên sinh chất co lại khỏi thành tế bào rồi lại trở về như cũ khi có nước.
Em sẽ học được
- Làm được tiêu bản biểu bì lá và quan sát được tế bào dưới kính hiển vi.
- Thực hiện được thí nghiệm co nguyên sinh và phản co nguyên sinh.
- Giải thích được kết quả bằng chiều đi của nước trong môi trường ưu trương và nhược trương.
- Viết được báo cáo thực hành.
Cơ sở của thí nghiệm
Nước đi qua màng bằng thẩm thấu, từ nơi có ít chất tan đến nơi có nhiều chất tan. So với dịch bào, dung dịch có nồng độ chất tan cao hơn là môi trường ưu trương, thấp hơn là môi trường nhược trương.
Định nghĩa · Co nguyên sinh và phản co nguyên sinh
Lá thài lài tía có dịch bào màu tím nên dễ thấy ranh giới của không bào và lớp nguyên sinh chất. Mặt dưới lá còn có các khí khổng, được đóng mở bởi hai tế bào bảo vệ; các tế bào này cũng thay đổi theo lượng nước.
Chuẩn bị
- Mẫu vật: lá cây thài lài tía còn tươi.
- Dụng cụ: kính hiển vi quang học, lam kính, lamen, lưỡi dao lam, ống nhỏ giọt, giấy thấm.
- Hoá chất: dung dịch NaCl (có thể chuẩn bị vài nồng độ khác nhau), nước cất.
Lưu ý · An toàn
Thí nghiệm co nguyên sinh
- Dùng lưỡi dao lam nhẹ nhàng tách lớp biểu bì dưới của lá, đặt lên lam kính đã nhỏ sẵn một giọt dung dịch NaCl. Đặt lamen lên mẫu và dùng giấy thấm hút bớt dung dịch thừa.
- Đặt tiêu bản lên kính hiển vi, quan sát ở vật kính 10×.
- Chọn vùng biểu bì chỉ có một lớp tế bào, chuyển sang vật kính 40× để quan sát rõ hơn.
- Quan sát và vẽ vào vở các tế bào biểu bì và tế bào khí khổng.
Thí nghiệm phản co nguyên sinh
- Lấy tiêu bản đã co nguyên sinh ra khỏi kính. Nhỏ một giọt nước cất vào mép lamen, đặt giấy thấm ở mép đối diện để hút, kéo nước cất đi qua mẫu.
- Quan sát ở vật kính 10×.
- Chuyển sang vật kính 40× ở vùng chỉ có một lớp tế bào.
- Quan sát và vẽ vào vở các tế bào đã phản co và tế bào khí khổng.
Ghi chú · Co quá chậm hoặc quá nhanh thì làm thế nào?
Báo cáo thực hành
Mỗi nhóm viết báo cáo gồm: mục đích, cách tiến hành, kết quả (hình vẽ các tế bào, ghi rõ độ phóng đại), giải thích và kết luận. Có thể dùng bảng sau, mỗi dấu … là một ô cần điền.
| Dung dịch nhỏ vào | Loại môi trường | Nguyên sinh chất | Khí khổng | Giải thích |
|---|---|---|---|---|
| NaCl | … | … | … | … |
| Nước cất (sau khi đã co) | … | … | … | … |
Trả lời thêm: khi tế bào co nguyên sinh, khí khổng đóng hay mở, vì sao? Vì sao thí nghiệm chỉ thành công với tế bào còn sống?
Khám phá
Tế bào thài lài tía ảo
Kéo thanh nồng độ NaCl và xem kích thước không bào, khoảng trống giữa nguyên sinh chất với thành tế bào và khí khổng. So sánh tốc độ co ở dung dịch loãng và đặc, rồi nhỏ nước cất. Số liệu chỉ là mô hình: dịch bào được chọn tương đương NaCl 1%, còn ở tế bào thật, ngưỡng này khác nhau tuỳ mẫu.
Nguyên sinh chất: 100% kích thước ban đầu. Dịch bào đặc tương đương NaCl 1%, môi trường NaCl 1%.
Môi trường đẳng trương: nước vào và ra tế bào bằng nhau, nguyên sinh chất không đổi.
- ○ Tạo được co nguyên sinh rõ rệt.
- ○ Thấy khí khổng đóng khi tế bào mất nước.
- ○ Sau khi co, làm tế bào phản co nguyên sinh.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Hiện tượng nguyên sinh chất co lại, tách khỏi thành tế bào khi tế bào mất nước được gọi là gì?
Bài 2
Trong thí nghiệm này, dung dịch NaCl nhỏ lên tiêu bản đóng vai trò gì đối với tế bào biểu bì?
Bài 3
Khi tế bào biểu bì bị co nguyên sinh, khí khổng ở trạng thái nào?
Bài 4
Sắp xếp các bước làm thí nghiệm phản co nguyên sinh theo đúng thứ tự.
Bài 5
Một nhóm nhỏ dung dịch NaCl nhưng nguyên sinh chất co rất chậm. Nhóm nên điều chỉnh thế nào?
Bài 6
Cần pha 200 mL dung dịch NaCl 3% (3 g NaCl trong mỗi 100 mL dung dịch). Cần bao nhiêu gam NaCl?
Bài 7
Trong mô hình, lượng chất tan của dịch bào không đổi nên tích (nồng độ × kích thước) không đổi. Dịch bào ban đầu tương đương NaCl 1% ở kích thước 100%. Sau khi cân bằng trong dung dịch NaCl 2%, nguyên sinh chất còn bao nhiêu phần trăm kích thước ban đầu?
Bài 8
Nối mỗi việc làm với hiện tượng quan sát được ở tế bào sống.
Bài 9
Những điều kiện nào cần có để quan sát được hiện tượng phản co nguyên sinh?
Bài 10
Vì sao tế bào đã chết (ví dụ lá đã đun sôi) không có hiện tượng co nguyên sinh?
Ghi nhớ
- Trong môi trường ưu trương, nước ra khỏi tế bào, nguyên sinh chất tách khỏi thành tế bào: co nguyên sinh.
- Khi chuyển sang môi trường nhược trương, tế bào đã co hút nước trở lại: phản co nguyên sinh.
- Khí khổng đóng khi tế bào mất nước và mở khi tế bào trương nước.
- Nồng độ NaCl càng cao thì co nguyên sinh càng nhanh; chỉ tế bào sống mới có hai hiện tượng này.
- Báo cáo cần có mục đích, cách tiến hành, hình vẽ kèm độ phóng đại, giải thích và kết luận.