Chương 7 · Lý thuyết
Bài 24. Khái quát về virus
Một thực thể nhỏ tới mức kính hiển vi quang học không nhìn thấy, không có tế bào, không tự trao đổi chất, vậy mà có thể làm cả thế giới đảo lộn như đại dịch COVID-19. Virus có cấu tạo như thế nào, và chúng làm cách nào để sinh sôi khi tự mình không làm được gì?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm và các đặc điểm của virus.
- Trình bày được cấu tạo của virus và phân biệt được virus DNA với virus RNA.
- Trình bày được năm giai đoạn nhân lên của virus trong tế bào chủ.
- Phân biệt được chu kì sinh tan và chu kì tiềm tan.
Khái niệm và đặc điểm của virus
Định nghĩa · Virus
- Kích thước khoảng 20 đến 300 nm, chỉ quan sát được dưới kính hiển vi điện tử.
- Ở ngoài tế bào chủ, virus không tự sinh sản, không chuyển hoá vật chất, nên không được coi là một cơ thể sống hoàn chỉnh. Chúng phải kí sinh nội bào bắt buộc.
- Hình dạng đa dạng: xoắn, đa diện, hình cầu hoặc phức tạp (như thực khuẩn thể).
- Mỗi loại virus chỉ lây nhiễm một phổ vật chủ nhất định, có loại rộng, có loại hẹp. Vật chủ có thể là vi khuẩn, thực vật, động vật và con người.
- Nơi virus tồn tại ngoài tự nhiên gọi là ổ chứa. Tìm ra ổ chứa và vật trung gian truyền bệnh giúp khống chế dịch bệnh.
Ghi chú · Thực khuẩn thể
Cấu tạo của virus
Mọi virus đều có hai thành phần chính là lõi nucleic acid và vỏ protein. Một số virus, chủ yếu ở động vật, có thêm vỏ ngoài.
| Thành phần | Cấu tạo | Vai trò |
|---|---|---|
| Lõi nucleic acid | DNA hoặc RNA, mạch đơn hoặc mạch kép | Mang thông tin di truyền, quy định các đặc điểm của virus |
| Vỏ capsid | Protein | Bao bọc và bảo vệ lõi nucleic acid |
| Vỏ ngoài (ở một số virus) | Lớp màng kép phospholipid, trên đó có gai glycoprotein | Gai glycoprotein giúp virus bám vào tế bào chủ |
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Dựa vào vật chất di truyền, virus được chia thành virus DNA và virus RNA. Virus RNA thường mang theo một số enzyme mà tế bào chủ không có, như enzyme phiên mã ngược (ở HIV), enzyme giúp tích hợp gene của virus vào hệ gene của tế bào chủ, enzyme giúp lắp ráp và giải phóng virus khỏi tế bào.
Quá trình nhân lên của virus
Nhân lên là sự gia tăng số lượng virus trong tế bào chủ. Quá trình này trải qua năm giai đoạn.
| Giai đoạn | Diễn biến |
|---|---|
| 1. Hấp phụ | Virus bám vào tế bào chủ nhờ gai glycoprotein hoặc protein bề mặt, tương tác đặc hiệu với thụ thể trên bề mặt tế bào. |
| 2. Xâm nhập | Vật chất di truyền của virus đi vào tế bào chủ. Phage tiêm vật chất di truyền vào vi khuẩn, vỏ protein ở lại bên ngoài. Virus động vật có vỏ ngoài đưa cả capsid và vật chất di truyền vào, sau đó nucleic acid mới được giải phóng khỏi vỏ. |
| 3. Tổng hợp | Nhân bản vật chất di truyền và tổng hợp protein của virus nhờ enzyme, nguyên liệu và năng lượng của tế bào chủ. Virus DNA dùng enzyme của tế bào chủ để phiên mã, dịch mã. Một số virus RNA dịch mã trực tiếp; số khác mang enzyme phiên mã ngược để tạo DNA trước, rồi từ DNA phiên mã thành RNA. |
| 4. Lắp ráp | Lõi nucleic acid được lắp vào vỏ protein, tạo thành hạt virus hoàn chỉnh. |
| 5. Giải phóng | Virus rời khỏi tế bào chủ. Phage phá vỡ tế bào rồi thoát ra ồ ạt. Virus có vỏ ngoài thường rời tế bào theo kiểu xuất bào, mang theo một phần màng tế bào làm vỏ ngoài. |
Ghi chú · Vì sao virus chỉ lây nhiễm một số loại tế bào?
Chu kì sinh tan và chu kì tiềm tan
| Tiêu chí | Chu kì sinh tan (virus độc) | Chu kì tiềm tan (virus ôn hoà) |
|---|---|---|
| Vật chất di truyền | Tồn tại và nhân lên độc lập với tế bào chủ, tạo nhiều thế hệ virus mới | Tích hợp vào hệ gene của tế bào chủ, nhân lên cùng tế bào, chưa tạo virus mới |
| Tế bào chủ | Bị tan | Không bị tan ngay, vẫn sinh trưởng và phân chia |
| Chuyển đổi | Không chuyển thành chu kì tiềm tan | Có thể chuyển thành chu kì sinh tan |
Một số virus có thể sử dụng cả hai chu kì, ví dụ một số thực khuẩn thể.
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Xếp năm giai đoạn nhân lên
Chọn giai đoạn em cho là diễn ra tiếp theo. Chọn đúng thì hình sẽ diễn ra giai đoạn đó. Đổi loại virus để so sánh phage với virus có vỏ ngoài, nhất là ở hai giai đoạn xâm nhập và giải phóng.
- 1. ?
- 2. ?
- 3. ?
- 4. ?
- 5. ?
Virus đang ở bên ngoài tế bào. Theo em, giai đoạn nào diễn ra đầu tiên?
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Sắp xếp các giai đoạn nhân lên của virus theo đúng thứ tự.
Bài 2
Vì sao virus được xem là kí sinh nội bào bắt buộc?
Bài 3
Những thành phần nào có ở mọi virus?
Bài 4
Người ta chia virus thành virus DNA và virus RNA dựa vào đặc điểm nào?
Bài 5
Nối mỗi giai đoạn với diễn biến của nó.
Bài 6
Khi phage xâm nhập vào vi khuẩn, phần nào ở lại bên ngoài tế bào?
Bài 7
Giai đoạn nào của quá trình nhân lên quyết định tính đặc hiệu về vật chủ của virus? (Viết tên giai đoạn.)
Bài 8
Đặc điểm nào đúng với chu kì tiềm tan?
Bài 9
Một vi khuẩn dài 2 µm, một virus có đường kính 100 nm. Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần đường kính virus? (Biết 1 µm =1000 nm.)
Bài 10
Mỗi vi khuẩn bị tan giải phóng 50 phage mới. Mỗi phage mới lại xâm nhiễm một vi khuẩn khác. Bắt đầu từ 1 phage và không phage nào bị mất, sau 2 đợt xâm nhiễm có bao nhiêu phage?
Bài 11
Một loại thuốc làm hỏng thụ thể mà virus dùng để bám vào tế bào. Thuốc này chặn trực tiếp giai đoạn nào?
Ghi nhớ
- Virus không có cấu tạo tế bào, kích thước khoảng 20 đến 300 nm, chỉ nhân lên trong tế bào sống.
- Cấu tạo: lõi nucleic acid (DNA hoặc RNA) và vỏ capsid bằng protein; một số virus có thêm vỏ ngoài với gai glycoprotein.
- Năm giai đoạn nhân lên: hấp phụ, xâm nhập, tổng hợp, lắp ráp, giải phóng.
- Chu kì sinh tan làm tan tế bào chủ; chu kì tiềm tan đưa gene virus vào hệ gene của tế bào chủ và có thể chuyển thành chu kì sinh tan.