Chương 7 · Lý thuyết
Bài 25. Một số bệnh do virus và các thành tựu nghiên cứu ứng dụng virus
Mỗi năm có những đợt cúm mới dù nhiều người đã từng bị cúm. HIV đến nay vẫn chưa có thuốc chữa khỏi. Vì sao virus khó phòng trị đến vậy, và cũng chính loại tác nhân ấy đã được con người biến thành công cụ hữu ích như thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được cơ chế gây bệnh chung của virus.
- Giải thích được vì sao bệnh do virus thường lây lan nhanh, rộng và có nhiều biến thể.
- Trình bày được đường lây và cách phòng chống một số bệnh do virus ở người, động vật và thực vật.
- Nêu được một số thành tựu ứng dụng virus: sản xuất vaccine, thuốc trừ sâu, vector chuyển gene.
Cơ chế gây bệnh chung của virus
- Phá huỷ tế bào: virus nhân lên theo kiểu sinh tan làm chết các tế bào và tổn thương mô. Bệnh nặng hay nhẹ tuỳ vào số tế bào bị phá huỷ và khả năng tái sinh của loại tế bào đó.
- Tạo độc tố: một số virus khi xâm nhập vào tế bào tạo ra độc tố, gây ra các triệu chứng bệnh. Một số thành phần của virus như protein vỏ cũng có thể gây bệnh.
- Gây đột biến: virus tồn tại trong tế bào theo kiểu tiềm tan có thể gây đột biến gene của tế bào chủ, dẫn tới ung thư.
Các triệu chứng chung như sốt cao, đau nhức cơ thể phần lớn là đáp ứng của hệ miễn dịch khi chống lại virus.
Ghi chú · Vì sao bệnh do virus có nhiều biến thể?
Lưu ý · Kháng sinh không diệt được virus
Một số bệnh do virus ở người và động vật
| Tiêu chí | HIV/AIDS | Cúm |
|---|---|---|
| Virus | HIV có vật chất di truyền là 2 phân tử RNA cùng các enzyme, có vỏ ngoài và gai glycoprotein bám vào thụ thể của tế bào bạch cầu T | Virus cúm gồm 7 đến 8 đoạn RNA ngắn, có vỏ ngoài và hai nhóm gai: gai H nhận biết, bám vào thụ thể; gai N là enzyme giúp virus giải phóng khỏi tế bào. Tên như H5N1 cho biết loại gai H và gai N |
| Vật chủ | Người | Người, gà, ngan, vịt, chim, lợn. Có ba loại A, B, C; loại A là tác nhân chủ yếu gây dịch cúm ở người |
| Đường lây | Ba đường: máu, tình dục, mẹ sang con | Giọt dịch khi ho, hắt hơi; dịch tiết của người hoặc động vật bệnh |
| Diễn biến | Sơ nhiễm (cửa sổ, khoảng 2 tuần đến 3 tháng), không triệu chứng (khoảng 1 đến 10 năm), AIDS với các bệnh cơ hội. Bạch cầu T bị phá huỷ làm suy giảm miễn dịch | Nhân lên theo chu kì sinh tan ở niêm mạc đường hô hấp; sốt, đau nhức, ho, có thể viêm phổi |
| Phòng tránh | Tình dục an toàn, không dùng chung bơm kim tiêm, truyền máu an toàn, phát hiện sớm và quản lí tốt người nhiễm | Tránh tiếp xúc gần với người bệnh, không ăn gia cầm chết vì dịch, nấu chín thức ăn, không săn bắt và buôn bán động vật hoang dã, tiêm vaccine |
Bệnh sởi cũng do virus RNA gây ra, lây qua đường hô hấp và có vaccine phòng bệnh hiệu quả. Ở vật nuôi, ngoài cúm gia cầm còn có các dịch như dịch tả lợn châu Phi, lở mồm long móng, gây thiệt hại lớn. Vì thế, cần tiêm vaccine cho vật nuôi, vệ sinh chuồng trại và tiêu huỷ vật nuôi bị bệnh theo quy định.
Ghi chú · Vì sao khó trị HIV?
Bệnh do virus ở thực vật
Cây bị nhiễm virus thường có lá xoăn, có vết nâu, trắng hoặc vàng trên lá và quả, cây sinh trưởng chậm, nhưng ít khi chết. Virus thực vật thường chỉ có vỏ capsid, không có vỏ ngoài và gai glycoprotein như virus ở động vật.
| Cách lan truyền | Diễn ra | Phòng chống |
|---|---|---|
| Theo hàng ngang | Từ cây này sang cây khác, qua côn trùng chích hút, dụng cụ làm vườn, vết thương trên cây | Diệt côn trùng truyền bệnh, khử trùng dụng cụ làm vườn |
| Theo hàng dọc | Từ cây mẹ sang cây con, qua hạt hoặc cành giâm | Tiêu huỷ cây bị bệnh, không lấy giống từ cây bệnh |
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Các thành tựu nghiên cứu, ứng dụng virus
| Ứng dụng | Cách làm | Lợi ích |
|---|---|---|
| Sản xuất vaccine | Làm biến đổi hoặc làm yếu chủng virus gây bệnh rồi đưa vào người hay vật nuôi | Cơ thể tạo kháng thể và trí nhớ miễn dịch chống lại virus đó |
| Thuốc trừ sâu sinh học | Cho virus nhiễm vào côn trùng nuôi, thu sinh khối virus làm chế phẩm | Diệt côn trùng gây hại đặc hiệu, an toàn hơn với người và môi trường so với thuốc hoá học |
| Vector trong công nghệ di truyền | Dùng virus đã biến đổi làm thể truyền gene | Đưa gene có lợi từ loài này sang loài khác, tạo chế phẩm sinh học, tế bào và sinh vật chuyển gene |
Các ứng dụng này đều dựa trên những đặc điểm đã học: virus nhân lên trong tế bào sống, có tính đặc hiệu về vật chủ, và đưa được vật chất di truyền của mình vào tế bào chủ.
Khám phá
Mô phỏng một vụ dịch
Chọn mức lây của virus rồi kéo hai thanh trượt. Quan sát đường cong số người đang mắc bệnh so với đường đứt nét, và tìm tổ hợp tiêm vaccine, đeo khẩu trang khiến mỗi ca bệnh lây cho ít hơn 1 người.
━━ Số người đang mắc bệnh ╍╍ Khi không phòng bệnh
- Mỗi ca lây cho
- 4 người
- Đỉnh dịch
- 4 324 người, ngày 22
- Tổng số ca sau 180 ngày
- 9 865/10 000
Gần như không có gì cản virus, dịch lên đỉnh rất cao và rất nhanh. Hãy thử tăng tỉ lệ tiêm vaccine hoặc đeo khẩu trang.
Mô phỏng định tính cho một cộng đồng 10 000 người, với giả định vaccine bảo vệ 90% người được tiêm và nếu mọi người đều đeo khẩu trang thì khả năng lây giảm 50%. Các con số chỉ để minh hoạ xu hướng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Virus có thể gây bệnh theo những cách nào sau đây?
Bài 2
Vì sao virus RNA dễ tạo ra chủng mới hơn virus DNA?
Bài 3
HIV lây truyền qua những đường nào?
Bài 4
Sắp xếp các giai đoạn phát triển của bệnh do HIV theo đúng thứ tự.
Bài 5
Ở người nhiễm HIV giai đoạn AIDS, vì sao các bệnh cơ hội dễ xuất hiện?
Bài 6
Trên virus cúm có hai nhóm gai, H và N. Nhóm gai nào giúp virus nhận biết và bám vào thụ thể của tế bào chủ? (Viết một chữ cái.)
Bài 7
Nối mỗi tình huống ở cây trồng với cách lan truyền và biện pháp phù hợp.
Bài 8
Khi bị cúm thông thường, vì sao không nên tự mua kháng sinh để uống?
Bài 9
Nối mỗi ứng dụng của virus với cơ sở khoa học của nó.
Bài 10
Theo mô phỏng ở bài, nếu mỗi ca lây cho 5 người khi chưa ai có miễn dịch và 70% dân số đã có miễn dịch, mỗi ca sẽ lây cho bao nhiêu người?
Ghi nhớ
- Virus gây bệnh bằng cách phá huỷ tế bào, tạo độc tố hoặc gây đột biến dẫn tới ung thư.
- Khoảng 70% virus là virus RNA, enzyme nhân bản hay sai và ít sửa sai, nên có nhiều biến thể; bệnh lây nhanh, rộng và khó trị.
- Phòng bệnh do virus bằng cách tiêm vaccine và chặn đường lây; kháng sinh không có tác dụng với virus.
- HIV lây qua máu, tình dục và từ mẹ sang con; cúm lây qua giọt dịch; virus thực vật lây theo hàng ngang và hàng dọc.
- Virus được ứng dụng để sản xuất vaccine, thuốc trừ sâu sinh học và làm vector chuyển gene.