Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 14. Khái quát về cảm ứng ở sinh vật

Lỡ chạm tay vào gai xương rồng, em rụt tay lại trước cả khi kịp nghĩ. Chạm nhẹ vào lá cây trinh nữ, lá cụp xuống. Nếu sinh vật không phản ứng kịp với những thay đổi của môi trường thì điều gì sẽ xảy ra? Những bộ phận nào giúp chúng phản ứng?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm cảm ứng và nêu được vai trò của cảm ứng đối với sinh vật.
  • So sánh được đặc điểm cảm ứng ở thực vật và ở động vật.
  • Trình bày được các bộ phận tham gia cảm ứng và bốn khâu: tiếp nhận kích thích, dẫn truyền thông tin, xử lí thông tin, trả lời kích thích.
  • Phân tích được một hiện tượng cảm ứng cụ thể theo bốn khâu.

Khái niệm và vai trò của cảm ứng

Định nghĩa · Cảm ứng

Cảm ứng là khả năng của sinh vật tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường (bên ngoài và bên trong cơ thể), đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển.

Cảm ứng là đặc điểm thích nghi của sinh vật với những thay đổi của môi trường. Ví dụ: ngọn cây hướng về phía có ánh sáng để nhận được nhiều ánh sáng cho quang hợp; ở người, đồng tử co lại khi ánh sáng mạnh chiếu vào mắt, giúp bảo vệ màng lưới; tay rụt lại khi chạm vào vật nóng giúp tránh bị bỏng.

Đặc điểmCảm ứng ở thực vậtCảm ứng ở động vật
Tốc độThường diễn ra chậm, khó nhận thấyThường diễn ra nhanh, dễ nhận thấy
Hình thức biểu hiệnVận động của cơ quan như hướng sáng, hướng nước, hướng hoá; vận động gắn với sinh trưởng (chồi ngủ, nảy mầm theo mùa)Đa dạng (cử động, thay đổi hoạt động của cơ, tuyến…); mức độ chính xác phụ thuộc vào bộ phận phụ trách cảm ứng
Ví dụLá cây trinh nữ cụp lại khi bị chạm vàoTay rụt lại khi bị gai đâm

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Cơ chế cảm ứng

Cảm ứng ở sinh vật được thực hiện thông qua các bộ phận: tiếp nhận kích thích, dẫn truyền thông tin kích thích, xử lí thông tin và đáp ứng (trả lời kích thích). Bốn khâu này diễn ra theo thứ tự:

Tiếp nhận kích thích→Dẫn truyền→Xử lí thông tin→Trả lời kích thích
  • Ở thực vật: bộ phận tiếp nhận (thụ thể trên màng tế bào) nhận kích thích. Thông tin truyền qua tế bào chất dưới dạng tín hiệu điện hoặc tín hiệu hoá học đến bộ phận xử lí. Bộ phận này xử lí thông tin và đưa ra đáp ứng, thường là sự thay đổi sinh trưởng hoặc sức trương nước của tế bào.
  • Ở động vật có hệ thần kinh: cảm ứng diễn ra theo cung phản xạ. Thụ thể cảm giác tiếp nhận kích thích và tạo ra xung thần kinh; xung thần kinh theo dây thần kinh cảm giác về trung ương thần kinh; trung ương xử lí thông tin rồi gửi xung thần kinh theo dây thần kinh vận động đến cơ quan trả lời (cơ hoặc tuyến).

Ghi chú · Một khâu hỏng, cả quá trình dừng

Các bộ phận tham gia cảm ứng hoạt động phối hợp. Nếu một bộ phận bị tổn thương (thụ thể, dây thần kinh, trung ương hay cơ), thông tin không đi tiếp được và sinh vật không trả lời được kích thích.

Khám phá

Bốn khâu của cảm ứng

Chọn một hiện tượng cảm ứng rồi bấm "Gây kích thích" để xem thông tin đi qua từng khâu. Sau đó làm hỏng một bộ phận và thử lại: thông tin dừng ở đâu, sinh vật còn trả lời kích thích không?

Hiện tượng cảm ứng
Làm hỏng một bộ phận

Kích thích (động vật): Tay chạm vào gai xương rồng.

  1. 1. Tiếp nhận kích thích Thụ thể đau ở da tay tiếp nhận kích thích, tạo xung thần kinh.
  2. 2. Dẫn truyền thông tin Dây thần kinh cảm giác dẫn xung thần kinh về tuỷ sống.
  3. 3. Xử lí thông tin Tuỷ sống (trung ương thần kinh) xử lí thông tin và phát lệnh; thông tin còn được chuyển lên não, tạo cảm giác đau.
  4. 4. Trả lời kích thích Xung thần kinh theo dây thần kinh vận động đến cơ tay, cơ co, tay rụt lại.

Đáp ứng: …

Bấm "Gây kích thích" để theo dõi thông tin đi qua từng khâu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Phân tích phản xạ rụt tay khi chạm vào gai xương rồng theo bốn khâu của cơ chế cảm ứng.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người bị tổn thương dây thần kinh vận động đi đến cơ tay phải. Khi kim châm vào tay phải, người đó có cảm thấy đau không và có rụt tay được không? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao nói cảm ứng giúp sinh vật tồn tại và phát triển? Lấy một ví dụ ở thực vật để minh hoạ.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sắp xếp các khâu của cơ chế cảm ứng theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Xử lí thông tin
  2. Vị trí 2: Trả lời kích thích
  3. Vị trí 3: Tiếp nhận kích thích
  4. Vị trí 4: Dẫn truyền thông tin

Bài 2

Trong phản xạ rụt tay khi chạm vào vật nóng, nối mỗi khâu với bộ phận thực hiện.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Cảm ứng là

Bài 4

Những hiện tượng nào là cảm ứng?

Bài 5

So với cảm ứng ở động vật, cảm ứng ở thực vật thường

Bài 6

Một người bị đứt dây thần kinh cảm giác ở ngón tay. Khi ngón tay chạm vào vật nóng thì

Bài 7

Xung thần kinh truyền trên dây thần kinh cảm giác với tốc độ khoảng 50 m/s. Quãng đường từ ngón tay đến tuỷ sống khoảng 1 m. Xung thần kinh cần bao nhiêu mili giây (ms) để đi hết quãng đường này?

Đơn vị:ms

Bài 8

Ở cây trinh nữ, thông tin kích thích từ lá chét được truyền đến thể gối nhờ

Ghi nhớ

  • Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường, giúp sinh vật thích nghi, tồn tại và phát triển.
  • Cảm ứng ở thực vật thường chậm, khó nhận thấy; ở động vật thường nhanh, dễ nhận thấy và đa dạng.
  • Cơ chế cảm ứng gồm bốn khâu: tiếp nhận kích thích → dẫn truyền thông tin → xử lí thông tin → trả lời kích thích.
  • Ở động vật có hệ thần kinh, cảm ứng thực hiện qua cung phản xạ; ở thực vật, thông tin truyền qua tế bào chất bằng tín hiệu điện, hoá học.
  • Một bộ phận bị tổn thương thì sinh vật không trả lời được kích thích.