Chương 2 · Lý thuyết
Bài 15. Cảm ứng ở thực vật
Chậu cây đặt cạnh cửa sổ, sau ít ngày ngọn cây nghiêng hẳn ra phía ngoài. Hạt đậu gieo lộn ngược, rễ vẫn đâm xuống đất, thân vẫn vươn lên trời. Cây không có mắt, không có hệ thần kinh, vậy làm sao cây "biết" đâu là ánh sáng, đâu là phía dưới?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm, vai trò và đặc điểm của cảm ứng ở thực vật.
- Phân biệt được hướng động và ứng động; nêu được các kiểu hướng động và vai trò của chúng.
- Giải thích được cơ chế hướng động nhờ sự phân bố không đều của auxin.
- Phân biệt được ứng động sinh trưởng và ứng động không sinh trưởng, lấy được ví dụ.
- Vận dụng được hiểu biết về cảm ứng vào trồng trọt.
Khái niệm, vai trò và đặc điểm
Định nghĩa · Cảm ứng ở thực vật
- Vai trò: giúp thực vật thích nghi với những biến đổi thường xuyên của môi trường, đảm bảo sinh trưởng và phát triển. Ví dụ: ngọn cây hướng về phía ánh sáng để quang hợp; khí khổng cây xương rồng đóng ban ngày, mở ban đêm giúp hạn chế mất nước ở sa mạc.
- Tác nhân kích thích: ánh sáng, nhiệt độ, nước, hoá chất, trọng lực, tiếp xúc cơ học…
- Phần lớn cảm ứng diễn ra chậm, khó thấy bằng mắt thường; một số diễn ra nhanh như cụp lá cây trinh nữ, bắt mồi của cây gọng vó.
- Cảm ứng có thể liên quan hoặc không liên quan đến sinh trưởng của tế bào.
Hướng động
Định nghĩa · Hướng động
| Kiểu hướng động | Tác nhân | Biểu hiện | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Hướng sáng | Ánh sáng | Thân hướng sáng dương; rễ hướng sáng âm | Lá nhận đủ ánh sáng cho quang hợp |
| Hướng trọng lực | Trọng lực | Rễ hướng trọng lực dương; thân hướng trọng lực âm | Cây đứng vững trên giá thể |
| Hướng hoá | Chất khoáng, chất hữu cơ, hormone, chất độc | Rễ mọc về phía chất dinh dưỡng (dương), tránh kim loại nặng, chất độc (âm) | Lấy được chất dinh dưỡng, tránh chất độc |
| Hướng nước | Nước | Rễ sinh trưởng mạnh về phía nguồn nước (trường hợp đặc biệt của hướng hoá) | Lấy đủ nước cho cây |
| Hướng tiếp xúc | Giá thể tiếp xúc từ một phía | Thân, tua cuốn của cây leo quấn quanh cọc, giàn | Cây leo vươn cao, nhận nhiều ánh sáng |
Định lí · Cơ chế hướng động
- Hướng sáng của thân: auxin tập trung nhiều ở phía khuất sáng, kích thích tế bào phía đó dãn dài nhanh hơn, thân cong về phía ánh sáng.
- Cây đặt nằm ngang: auxin dồn về mặt dưới của thân và rễ. Tế bào rễ nhạy cảm với auxin hơn tế bào thân: nồng độ auxin cao ở mặt dưới ức chế tế bào rễ dãn dài, nhưng kích thích tế bào thân dãn dài. Vì vậy rễ cong xuống, thân cong lên.
Thẻ chưa xếp (7)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ứng động
Định nghĩa · Ứng động
| Đặc điểm | Ứng động không sinh trưởng | Ứng động sinh trưởng |
|---|---|---|
| Bản chất | Vận động thuận nghịch, do thay đổi sức trương nước hoặc do kích thích lan truyền trong tế bào, mô chuyên hoá | Do tốc độ sinh trưởng, phân chia tế bào không đều ở các phía của cơ quan |
| Tác nhân | Kích thích cơ học, hoá học | Kích thích không định hướng, thường có tính chu kì (ánh sáng, nhiệt độ): quang ứng động, nhiệt ứng động |
| Ví dụ | Cụp lá cây trinh nữ; bắt mồi của cây gọng vó, cây bắt ruồi | Hoa bồ công anh nở lúc có ánh sáng, cụp lúc chạng vạng; chồi cây bàng, cây phượng ngủ, thức theo mùa |
- Cơ chế ứng động không sinh trưởng: tác nhân cơ học, hoá học tác động lên thụ thể trên màng tế bào, kích hoạt bơm ion (như K⁺, Cl⁻), làm thay đổi sức trương nước của tế bào (ví dụ tế bào thể gối ở lá trinh nữ mất nước, lá cụp lại); hoặc kích thích lan truyền dạng sóng như khi lá cây bắt ruồi khép lại.
- Cơ chế ứng động sinh trưởng: tác nhân có tính chu kì (ngày đêm, mùa) làm thay đổi tương quan hàm lượng hoặc phân bố lại hormone, làm thay đổi tốc độ sinh trưởng của cơ quan.
Ứng dụng
- Làm đất tơi xốp, thoáng khí, bón phân và tưới nước quanh gốc để rễ phát triển rộng và sâu (vận dụng hướng hoá, hướng nước).
- Hạn chế ánh sáng khi hạt mới nảy mầm, trồng dày khi cây non để cây vươn cao, rồi tỉa thưa khi cây lớn.
- Làm giàn, mở rộng giàn cho cây thân leo (hướng tiếp xúc).
- Kéo dài thời gian ngủ của hạt, củ giống bằng cách giảm nhiệt độ, độ ẩm khi bảo quản (kho lạnh, phơi khô) hoặc dùng chất ức chế nảy mầm.
- Kích thích hạt, củ nảy mầm, đánh thức chồi ngủ bằng cách cung cấp nước, tăng nhiệt độ hoặc dùng chất kích thích sinh trưởng.
- Điều khiển ra hoa bằng ánh sáng, nhiệt độ, ví dụ chiếu đèn vào ban đêm cho ruộng hoa cúc.
Khám phá
Cây mầm trong hộp kính
Chọn hướng chiếu sáng và xoay hộp, rồi kéo "Số ngày" để theo dõi thân và rễ uốn cong. Chấm hồng cho biết phía có nhiều auxin. Thử xoay hộp 90° trong tối: thân và rễ cong về đâu, auxin nằm ở mặt nào?
Chấm hồng: nơi auxin tập trung nhiều. Mũi tên P: chiều trọng lực.
Ngày 3: thân uốn 47°, rễ uốn 12°.
Ánh sáng chiếu từ bên phải: auxin tập trung ở phía khuất sáng của ngọn, tế bào phía đó dãn dài nhanh hơn nên thân cong về phía ánh sáng (hướng sáng dương). Rễ mọc xuống dưới theo chiều trọng lực. Rễ hơi lệch tránh xa nguồn sáng (hướng sáng âm). Sau 3 ngày, thân đã uốn 47°, rễ đã uốn 12°.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Hướng động là phản ứng của cơ quan thực vật đối với tác nhân kích thích
Bài 2
Nối mỗi hiện tượng với kiểu hướng động tương ứng.
Bài 3
Khi ngọn cây được chiếu sáng từ một phía, auxin
Bài 4
Những hiện tượng nào là ứng động không sinh trưởng?
Bài 5
Rễ cây đặt nằm ngang cong xuống dưới vì
Bài 6
Rễ cây sinh trưởng mạnh về phía nguồn nước. Kiểu hướng động này gọi là gì?
Bài 7
Muốn giữ khoai tây giống lâu không nảy mầm, người ta nên
Bài 8
Vì sao người trồng rau thường gieo hạt dày khi cây còn non, sau đó mới tỉa thưa?
Ghi nhớ
- Cảm ứng ở thực vật là sự tiếp nhận và trả lời kích thích từ môi trường, thường chậm, giúp cây thích nghi.
- Hướng động: phản ứng với tác nhân có hướng xác định (hướng sáng, hướng trọng lực, hướng hoá, hướng nước, hướng tiếp xúc); dương khi hướng về, âm khi tránh xa tác nhân.
- Cơ chế hướng động: auxin phân bố không đều làm tế bào hai phía dãn dài không đều; auxin cao kích thích tế bào thân nhưng ức chế tế bào rễ.
- Ứng động: phản ứng với tác nhân không định hướng; ứng động không sinh trưởng do sức trương nước hoặc kích thích lan truyền, ứng động sinh trưởng do sinh trưởng không đều.
- Ứng dụng: làm đất, bón phân, tưới nước, làm giàn, trồng dày rồi tỉa thưa, bảo quản hạt giống, điều khiển ra hoa.