Chương 1 · Lý thuyết
Bài 13. Bài tiết và cân bằng nội môi
Ăn một bữa nhiều cơm, bánh, lượng glucose đổ vào máu rất lớn, vậy mà vài giờ sau đường huyết của em đã trở lại như cũ. Ăn mặn thì em thấy khát và đi tiểu ít hơn. Cơ thể đã "cảm nhận" và "sửa chữa" những thay đổi ấy như thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm, vai trò của bài tiết, các sản phẩm bài tiết và cơ quan bài tiết.
- Mô tả được cấu tạo của thận và quá trình tạo nước tiểu: lọc, tái hấp thụ, tiết.
- Nêu được khái niệm nội môi, cân bằng nội môi; trình bày được cơ chế cân bằng nội môi theo sơ đồ có liên hệ ngược.
- Giải thích được vai trò của thận, gan, phổi trong điều hoà áp suất thẩm thấu, pH và glucose máu.
- Nêu được cách bảo vệ thận, một số bệnh về thận và ý nghĩa của xét nghiệm định kì.
Khái niệm và vai trò của bài tiết
Định nghĩa · Bài tiết
| Cơ quan bài tiết | Sản phẩm bài tiết chủ yếu |
|---|---|
| Phổi | CO₂, hơi nước |
| Thận | Nước tiểu: nước, urea, uric acid, creatinin, các ion dư thừa |
| Da (tuyến mồ hôi) | Mồ hôi: nước, muối, một ít urea |
| Gan | Bilirubin (sắc tố mật), theo mật xuống ruột rồi ra ngoài |
Thận và quá trình tạo nước tiểu
Thận có chức năng lọc máu, tạo nước tiểu. Mỗi quả thận gồm phần vỏ, phần tuỷ và bể thận, có khoảng một triệu nephron là đơn vị chức năng. Mỗi nephron gồm cầu thận (búi mao mạch nằm trong nang Bowman) và ống thận; nhiều nephron đổ chung vào một ống góp.
- Lọc: huyết áp đẩy nước và các chất hoà tan qua lỗ lọc của cầu thận vào nang Bowman, tạo dịch lọc cầu thận (nước tiểu đầu). Dịch lọc giống máu nhưng không có tế bào máu và protein huyết tương. Mỗi ngày khoảng 1700 đến 1800 L máu chảy qua thận, tạo khoảng 180 L dịch lọc.
- Tái hấp thụ: tế bào ống thận đưa nước, các chất dinh dưỡng và ion cần thiết (như Na⁺) từ dịch lọc trở lại máu.
- Tiết: tế bào thành ống thận đưa chất độc, ion dư thừa (như H⁺, K⁺) từ máu vào dịch lọc.
- Ống góp tái hấp thụ bớt nước, nước tiểu chính thức (khoảng 1,5 đến 2 L mỗi ngày) đổ vào bể thận, theo niệu quản xuống bàng quang rồi được thải ra ngoài.
Cân bằng nội môi
Định nghĩa · Nội môi và cân bằng nội môi
- Bộ phận tiếp nhận kích thích: thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm, nhận biết sự thay đổi của nội môi.
- Bộ phận điều khiển: trung ương thần kinh hoặc tuyến nội tiết, gửi tín hiệu thần kinh hoặc hormone.
- Bộ phận thực hiện: thận, gan, phổi, tim, mạch máu…, tăng hoặc giảm hoạt động để đưa nội môi về trạng thái cân bằng.
- Liên hệ ngược: kết quả đáp ứng tác động trở lại bộ phận tiếp nhận kích thích, làm giảm tín hiệu khi nội môi đã ổn định.
Khi một bộ phận hoạt động không bình thường hoặc bị bệnh, cân bằng nội môi bị phá vỡ, gây rối loạn hoạt động của tế bào, cơ quan.
Vai trò của thận, gan và phổi
Thận điều hoà áp suất thẩm thấu của máu. Khi áp suất thẩm thấu máu tăng (ăn mặn, glucose máu tăng, mất nước), vùng dưới đồi tiết ADH; ADH làm ống lượn xa và ống góp tăng tái hấp thụ nước, nước tiểu ít đi, nước trong máu tăng; đồng thời gây cảm giác khát để uống bù nước. Áp suất thẩm thấu máu trở về bình thường. Thận còn điều hoà pH máu bằng cách tiết H⁺ vào dịch lọc và tái hấp thụ HCO₃⁻ về máu.
| Áp suất thẩm thấu máu | bình thường |
| ADH | vừa |
| Nước được tái hấp thụ | 178,5 L (99,2%) |
| Nước tiểu chính thức | 1,5 L/ngày |
| Cảm giác khát | không |
Áp suất thẩm thấu máu bình thường: ADH tiết vừa phải, mỗi ngày khoảng 1,5 L nước tiểu.
Gan điều hoà nồng độ nhiều chất trong huyết tương như protein, glucose. Sau bữa ăn, glucose máu tăng, tế bào β tuyến tuỵ tiết insulin: insulin làm tế bào nhận glucose và kích thích gan chuyển glucose thành glycogen dự trữ, glucose máu giảm. Xa bữa ăn, glucose máu giảm, tế bào α tuyến tuỵ tiết glucagon: glucagon kích thích gan phân giải glycogen thành glucose đưa vào máu, glucose máu tăng.
Phổi thải CO₂ ra môi trường, nhờ đó góp phần duy trì pH máu.
Bảo vệ thận và xét nghiệm định kì
- Ăn uống hợp lí: ăn nhiều muối, dầu mỡ gây tăng huyết áp, lâu ngày tổn thương thận; ăn nhiều protein động vật làm tăng uric acid và calcium trong nước tiểu, dễ tạo sỏi.
- Uống đủ nước: uống quá ít làm chất thải cô đặc, dễ tạo sỏi; uống quá nhiều làm tăng gánh nặng cho thận. Lượng nước tuỳ cơ thể, tuổi, thời tiết, mức vận động.
- Hạn chế rượu, bia; không lạm dụng thuốc (một số kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc lợi tiểu dùng lâu làm suy giảm chức năng thận); không nhịn tiểu.
| Bệnh | Nguyên nhân | Phòng và chữa |
|---|---|---|
| Suy thận | Đái tháo đường, tăng huyết áp, mất máu, bệnh thận khác, dùng thuốc sai cách | Kiểm soát huyết áp, cân nặng, chế độ ăn; suy thận nặng phải chạy thận nhân tạo hoặc ghép thận |
| Sỏi thận | Calcium oxalate, muối phosphate, muối urate nồng độ cao lắng đọng thành sỏi | Uống đủ nước, không nhịn tiểu, ăn uống hợp lí, vận động phù hợp |
Ghi chú · Xét nghiệm định kì
Khám phá
Vòng điều hoà đường huyết
Chọn đường huyết lúc đầu và việc xảy ra sau 15 phút (ăn bữa nhiều tinh bột hoặc chạy bộ). Kéo "Xem thời điểm" để thấy insulin hay glucagon đang được tiết và vòng liên hệ ngược ở thời điểm đó. Rồi tắt insulin hoặc glucagon để xem cân bằng nội môi bị phá vỡ. Số liệu là mô hình.
Phút 60: đường huyết 7,1 mmol/L. Insulin đang được tiết.
- Tiếp nhận: tế bào tuyến tuỵ nhận biết glucose máu tăng.
- Điều khiển: tế bào β tuyến tuỵ tiết insulin.
- Thực hiện: tế bào nhận glucose; gan chuyển glucose thành glycogen.
- Liên hệ ngược: glucose máu giảm về bình thường, tuyến tuỵ giảm tiết insulin.
Liên hệ ngược: đường huyết lệch khỏi khoảng bình thường thì tuyến tuỵ tiết hormone, gan và tế bào đáp ứng, đường huyết trở về 3,9 đến 6,4 mmol/L, tuyến tuỵ giảm tiết hormone.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nối mỗi sản phẩm bài tiết với cơ quan bài tiết chủ yếu của nó.
Bài 2
Sắp xếp đường đi của dịch từ máu đến khi thành nước tiểu được thải ra.
Bài 3
Dịch lọc cầu thận khác máu ở điểm nào?
Bài 4
Thận của một người tạo 170 L dịch lọc mỗi ngày và thải 1,7 L nước tiểu. Bao nhiêu phần trăm dịch lọc được tái hấp thụ?
Bài 5
Glucose máu của một người là 90 mg/100 mL. Biết 1 mmol/L ứng với 18 mg/100 mL, glucose máu là bao nhiêu mmol/L?
Bài 6
Sau bữa ăn nhiều tinh bột, glucose máu trở về bình thường chủ yếu nhờ
Bài 7
Một người ra nhiều mồ hôi khi lao động dưới nắng. Cơ thể phản ứng thế nào?
Bài 8
Nối mỗi bộ phận của hệ thống điều hoà glucose máu với cơ quan đảm nhận.
Bài 9
Thận tham gia điều hoà pH máu bằng cách nào?
Bài 10
Những thói quen nào giúp phòng sỏi thận?
Ghi nhớ
- Bài tiết loại bỏ chất thải của chuyển hoá, chất độc, chất dư thừa; cơ quan bài tiết chính: phổi, thận, da, gan.
- Mỗi thận có khoảng một triệu nephron; nước tiểu được tạo qua lọc (180 L dịch lọc mỗi ngày), tái hấp thụ, tiết, còn khoảng 1,5 L.
- Cân bằng nội môi là cân bằng động, nhờ bộ phận tiếp nhận, điều khiển, thực hiện và liên hệ ngược.
- Thận điều hoà áp suất thẩm thấu (ADH) và pH; gan cùng insulin, glucagon giữ glucose máu khoảng 3,9 đến 6,4 mmol/L; phổi thải CO₂.
- Bảo vệ thận bằng ăn uống hợp lí, uống đủ nước, không lạm dụng thuốc; xét nghiệm định kì giúp phát hiện sớm bệnh.