Chương 2 · Lý thuyết
Bài 17. Cảm ứng ở động vật
Khi em chạm vào gai nhọn, chưa đầy một giây tay đã rụt lại và em cảm thấy đau. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, thông tin đã chạy dọc dây thần kinh dưới dạng những "tia điện" nhỏ và nhảy qua các khe hẹp giữa các tế bào thần kinh. Các tín hiệu đó được tạo ra và truyền đi như thế nào?
Em sẽ học được
- Phân biệt được các dạng hệ thần kinh: dạng lưới, dạng chuỗi hạch, dạng ống.
- Mô tả được cấu tạo và chức năng của neuron.
- Trình bày được điện thế nghỉ, điện thế hoạt động và sự lan truyền xung thần kinh trên sợi không có và có bao myelin.
- Mô tả được cấu tạo synapse hoá học và quá trình truyền tin qua synapse.
- Phân biệt được phản xạ không điều kiện và có điều kiện; nêu được các bộ phận của cung phản xạ.
- Nêu được vai trò của các cơ quan cảm giác và các biện pháp bảo vệ hệ thần kinh.
Các dạng hệ thần kinh
Động vật đơn bào (trùng giày, trùng biến hình) chưa có hệ thần kinh, cảm ứng nhờ sự chuyển động của chất nguyên sinh. Ở động vật đa bào, hệ thần kinh tiến hoá theo hướng tập trung dần:
| Dạng | Đại diện | Cấu tạo | Phản ứng |
|---|---|---|---|
| Dạng lưới | Ruột khoang (thuỷ tức, sứa) | Tế bào thần kinh nằm rải rác, nối với nhau thành mạng lưới | Kích thích lan khắp mạng, toàn thân phản ứng: thiếu chính xác, tốn năng lượng |
| Dạng chuỗi hạch | Giun dẹp, giun tròn, giun đốt, chân khớp | Tế bào thần kinh tập trung thành các hạch nối với nhau thành chuỗi; mỗi hạch điều khiển một vùng; ở chân khớp hạch đầu phát triển | Phản ứng cục bộ, chính xác hơn, ít tốn năng lượng hơn |
| Dạng ống | Cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú | Ống thần kinh ở phía lưng; gồm thần kinh trung ương (não bộ, tuỷ sống) và thần kinh ngoại biên (hạch, dây thần kinh) | Hoạt động theo nguyên tắc phản xạ, nhanh, chính xác, đa dạng |
Thẻ chưa xếp (7)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Neuron, điện thế nghỉ và điện thế hoạt động
Neuron (tế bào thần kinh) là đơn vị cấu tạo và chức năng của hệ thần kinh, gồm thân, các sợi nhánh và một sợi trục. Sợi nhánh nhận thông tin đưa về thân; sợi trục truyền xung thần kinh đi, tận cùng phân nhánh, mỗi nhánh có chuỳ synapse. Nhiều sợi trục có bao myelin cách điện, xen giữa là các eo Ranvier. Neuron trưởng thành không có trung thể nên không phân chia.
Định nghĩa · Điện thế nghỉ
- Mất phân cực: khi bị kích thích đạt ngưỡng, cổng Na⁺ mở, Na⁺ ồ ạt đi vào, chênh lệch điện thế hai bên màng giảm dần.
- Đảo cực: Na⁺ vào nhiều làm phía trong màng mang điện dương so với phía ngoài (khoảng +30 mV).
- Tái phân cực: cổng Na⁺ đóng, cổng K⁺ mở rộng, K⁺ đi ra ngoài, màng trở lại trong âm ngoài dương.
Kích thích dưới ngưỡng chỉ làm màng thay đổi cục bộ rồi tắt; kích thích từ ngưỡng trở lên luôn tạo điện thế hoạt động có cùng biên độ.
Lan truyền xung thần kinh
| Sợi thần kinh | Cách lan truyền | Tốc độ |
|---|---|---|
| Không có bao myelin | Liên tục từ vùng này sang vùng kế bên: mất phân cực, đảo cực, tái phân cực lần lượt dọc sợi | Chậm (vài m/s) |
| Có bao myelin | Nhảy cóc từ eo Ranvier này sang eo Ranvier kế tiếp, vì bao myelin cách điện | Nhanh (có thể hơn 100 m/s), tiết kiệm năng lượng |
Synapse và truyền tin qua synapse
Synapse là diện tiếp xúc giữa neuron với neuron hoặc giữa neuron với tế bào khác (tế bào cơ, tế bào tuyến). Có synapse hoá học (phổ biến) và synapse điện. Synapse hoá học gồm chuỳ synapse (chứa bóng synapse đựng chất truyền tin), màng trước, khe synapse và màng sau (có thụ thể). Chất truyền tin ở thú gồm acetylcholine, noradrenaline, dopamine, serotonin…
- Xung thần kinh đến chuỳ synapse làm Ca²⁺ đi vào chuỳ.
- Ca²⁺ làm bóng chứa acetylcholine gắn vào màng trước, vỡ ra, giải phóng acetylcholine vào khe synapse.
- Acetylcholine gắn vào thụ thể trên màng sau, mở kênh Na⁺, xuất hiện điện thế hoạt động lan truyền tiếp.
- Acetylcholinesterase ở màng sau phân giải acetylcholine thành acetate và choline; choline quay lại chuỳ synapse để tổng hợp acetylcholine.
Chấm cam: acetylcholine. Ô nhỏ nhô lên trên màng sau: thụ thể.
Chưa có xung thần kinh: các bóng synapse chứa acetylcholine nằm trong chuỳ synapse.
Ghi chú · Truyền một chiều
Phản xạ và cơ quan cảm giác
Định nghĩa · Phản xạ
| Phản xạ không điều kiện | Phản xạ có điều kiện |
|---|---|
| Bẩm sinh, có từ khi sinh ra | Hình thành trong đời sống cá thể qua học tập, rèn luyện |
| Di truyền, đặc trưng cho loài | Không di truyền, mang tính cá thể |
| Bền vững | Dễ mất nếu không được củng cố |
| Trung ương ở tuỷ sống, thân não | Có sự tham gia của vỏ não |
| Ví dụ: tiết nước bọt khi thức ăn chạm lưỡi | Ví dụ: chó tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông báo giờ ăn |
Thụ thể cảm giác biến năng lượng kích thích (ánh sáng, âm thanh, nhiệt…) thành điện thế, khởi phát xung thần kinh; chúng có thể đứng riêng hoặc họp thành cơ quan cảm giác. Mắt: ánh sáng qua giác mạc, thuỷ dịch, thể thuỷ tinh, dịch kính đến tế bào que và tế bào nón ở màng lưới, xung thần kinh theo dây thần kinh thị giác về vùng thị giác ở thuỳ chẩm. Tai: sóng âm làm rung màng nhĩ, chuỗi xương tai, màng cửa sổ bầu dục, tạo sóng áp lực trong ốc tai kích thích tế bào có lông, xung theo dây thần kinh thính giác về vùng thính giác ở thuỳ thái dương; bộ phận tiền đình giúp giữ thăng bằng.
Bảo vệ hệ thần kinh
- Tổn thương thần kinh ngoại biên (thường do tai nạn) gây mất cảm giác hoặc vận động ở vùng liên quan; tổn thương trung ương (xuất huyết não, virus…) có thể gây mất khả năng nói, liệt tay chân hoặc liệt nửa người.
- Thuốc giảm đau chỉ giảm đau tạm thời: morphine, codeine có cấu trúc giống chất giảm đau nội sinh (endorphin), dùng lâu gây nghiện; thuốc tê (procaine, novocaine) làm giảm tính thấm của màng với Na⁺, ngăn điện thế hoạt động, xung đau không về được não. Chỉ dùng theo chỉ dẫn của bác sĩ.
- Lạm dụng chất gây nghiện (rượu, thuốc lá, heroin, cocaine…) làm thay đổi cấu trúc và hoạt động của não, gây phụ thuộc; cai nghiện cần quyết tâm cao và sự hỗ trợ của bác sĩ chuyên khoa. Cần sống lành mạnh, rèn kĩ năng tự kiểm soát và nói không với ma tuý.
Khám phá
Điện thế hoạt động trên neuron
Chọn cường độ kích thích rồi bấm "Kích thích và chạy" (hoặc kéo "Xem thời điểm") để theo dõi điện thế màng và các kênh ion. Thử kích thích dưới ngưỡng âm 55 mV, vừa đủ ngưỡng và thật mạnh: đỉnh đồ thị có thay đổi không? Rồi bật "Thuốc tê".
1,6 ms: điện thế màng 18 mV — Đảo cực. Kênh Na⁺ mở, Na⁺ đi vào trong. Mặt trong màng mang điện dương.
Kích thích đạt ngưỡng: xuất hiện điện thế hoạt động, đỉnh luôn khoảng +30 mV dù kích thích mạnh hay vừa đủ (quy luật "tất cả hoặc không").
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nối mỗi loài với dạng hệ thần kinh của nó.
Bài 2
Ở trạng thái nghỉ, hai bên màng neuron
Bài 3
Sắp xếp các giai đoạn của điện thế hoạt động theo thứ tự.
Bài 4
Sắp xếp các sự kiện truyền tin qua synapse hoá học theo thứ tự.
Bài 5
Một sợi thần kinh có bao myelin dài 0,9 m truyền xung với tốc độ 90 m/s. Xung đi hết sợi trong bao nhiêu mili giây?
Bài 6
Điện thế nghỉ của một tế bào là âm 65 mV, đỉnh điện thế hoạt động là +35 mV. Biên độ điện thế hoạt động là bao nhiêu mV?
Bài 7
Xung thần kinh lan truyền trên sợi có bao myelin nhanh hơn vì
Bài 8
Thuốc tê (như procaine) làm mất cảm giác đau vì
Bài 9
Những phản xạ nào là phản xạ không điều kiện?
Bài 10
Thông tin chỉ truyền qua synapse hoá học theo một chiều vì
Ghi nhớ
- Hệ thần kinh tiến hoá từ dạng lưới (ruột khoang) qua dạng chuỗi hạch (giun, chân khớp) đến dạng ống (động vật có xương sống).
- Neuron gồm thân, sợi nhánh, sợi trục; nhiều sợi trục có bao myelin với các eo Ranvier.
- Điện thế nghỉ: trong âm, ngoài dương (khoảng âm 70 mV). Điện thế hoạt động: mất phân cực, đảo cực (Na⁺ vào), tái phân cực (K⁺ ra); có đủ ngưỡng mới xuất hiện.
- Xung lan truyền liên tục trên sợi không có myelin (chậm), nhảy cóc trên sợi có myelin (nhanh).
- Synapse hoá học: Ca²⁺ vào chuỳ → giải phóng acetylcholine → gắn thụ thể màng sau → acetylcholinesterase phân giải; truyền một chiều.
- Phản xạ thực hiện qua cung phản xạ; phản xạ không điều kiện bẩm sinh, phản xạ có điều kiện học được, cần vỏ não.