Chương 2 · Lý thuyết
Bài 18. Tập tính ở động vật
Gà con lúc đầu chạy nấp mỗi khi có bóng đen lướt qua, về sau quen dần thì thôi; nhện mới nở chưa từng thấy ai giăng tơ mà vẫn đan được lưới; trâu bò nghe tiếng kẻng thì tự về chuồng. Những hành động ấy là bẩm sinh hay học được? Con người đã vận dụng chúng ra sao?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm tập tính và nêu được vai trò của tập tính.
- Phân biệt được tập tính bẩm sinh và tập tính học được.
- Trình bày được các hình thức học tập ở động vật và lấy được ví dụ; mô tả được thí nghiệm của Pavlov và Skinner.
- Nêu được một số dạng tập tính phổ biến và ứng dụng hiểu biết về tập tính vào đời sống, sản xuất.
Khái niệm và vai trò của tập tính
Định nghĩa · Tập tính
- Tăng khả năng sống sót: hươu, nai bỏ chạy khi gặp hổ.
- Đảm bảo sinh sản thành công: hươu đực "giao đấu", con khoẻ nhất được giao phối, truyền gene tốt cho đời sau.
- Góp phần duy trì cân bằng nội môi: thằn lằn bò ra chỗ nắng để tăng nhiệt độ cơ thể.
Tập tính bẩm sinh và tập tính học được
| Tiêu chí | Tập tính bẩm sinh | Tập tính học được |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ | Hình thành trong đời sống cá thể, qua học tập, rút kinh nghiệm |
| Đặc điểm | Bền vững, đặc trưng cho loài | Không di truyền, mang tính cá thể, dễ mất nếu không được củng cố |
| Số lượng | Có hạn | Không hạn chế |
| Trung ương thần kinh | Tuỷ sống, thân não | Có sự tham gia của vỏ não |
| Ví dụ | Nhện giăng tơ, gà trống gáy sáng, ếch đực kêu vào mùa sinh sản | Trâu bò nghe tiếng kẻng thì về chuồng, chó nghiệp vụ đánh hơi tìm ma tuý |
Nhiều tập tính vừa có yếu tố bẩm sinh vừa có yếu tố học được, ví dụ chim làm tổ vừa theo bản năng vừa học từ đồng loại. Tập tính học được hình thành nhờ các mối liên hệ mới giữa các neuron; học tập làm thay đổi cấu trúc và hoạt động của synapse, nhờ đó động vật thay đổi tập tính khi môi trường thay đổi. Động vật có hệ thần kinh càng phát triển thì càng có nhiều tập tính học được.
Các hình thức học tập ở động vật
- Quen nhờn: động vật phớt lờ kích thích lặp lại nhiều lần mà không kèm nguy hiểm. Ví dụ: rùa thôi rụt đầu khi bị thả đá nhiều lần mà không có nguy hiểm.
- In vết: con non mới nở bám theo vật chuyển động đầu tiên nó nhìn thấy (thường là mẹ); hiệu quả nhất trong giai đoạn then chốt, ở chim khoảng hai ngày đầu sau khi nở.
- Học nhận biết không gian, bản đồ nhận thức: con vật ghi nhớ vị trí tổ, nguồn thức ăn; chim tìm đúng tổ của mình.
- Học liên kết, gồm điều kiện hoá đáp ứng (Pavlov): liên kết một kích thích bất kì với kích thích gây phản xạ; và điều kiện hoá hành động (Skinner): liên kết một hành vi với phần thưởng hoặc hình phạt.
- Học xã hội: quan sát và bắt chước đồng loại. Ví dụ: tinh tinh non học đập quả cọ dầu bằng hai hòn đá.
- Nhận thức và giải quyết vấn đề (học khôn): phối hợp kinh nghiệm cũ để giải quyết tình huống mới, chỉ có ở động vật có hệ thần kinh rất phát triển như người và một số loài linh trưởng. Ví dụ: tinh tinh xếp chồng hộp để lấy chuối treo cao.
Ghi chú · Thí nghiệm của Pavlov và Skinner
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Một số dạng tập tính phổ biến
| Dạng tập tính | Ví dụ |
|---|---|
| Kiếm ăn | Thỏ rừng rời hang tìm lá, củ, quả nhưng luôn cảnh giác thú săn mồi |
| Bảo vệ lãnh thổ | Cầy hương đánh dấu lãnh thổ bằng mùi tuyến thơm; chó sói đánh dấu bằng nước tiểu |
| Sinh sản | Ếch đực kêu gọi ếch cái; chim làm tổ, ấp trứng, chăm con |
| Di cư | Cá chình từ sông ra biển đẻ trứng; chim di cư theo mùa định hướng nhờ Mặt Trời, sao, từ trường Trái Đất |
| Xã hội | Thứ bậc: sư tử đầu đàn ưu tiên thức ăn; hợp tác: chó sói săn mồi theo đàn; vị tha: ong thợ làm mọi việc cho tổ |
Nhiều loài giao tiếp bằng pheromone, chất hoá học tiết ra môi trường gây đáp ứng ở cá thể cùng loài: bướm tằm cái tiết pheromone thu hút con đực từ xa; kiến đánh dấu đường đi bằng pheromone.
Ứng dụng hiểu biết về tập tính
- Giải trí: huấn luyện khỉ, cá heo biểu diễn (cần đối xử nhân đạo với động vật).
- An ninh, quốc phòng: huấn luyện chó nghiệp vụ phát hiện ma tuý, bắt tội phạm.
- Chăn nuôi: gõ kẻng gọi trâu bò về chuồng, cho ăn đúng giờ.
- Bảo vệ mùa màng: dựng bù nhìn xua chim, chuột; thả ong mắt đỏ diệt sâu hại; dùng pheromone nhân tạo bẫy côn trùng; thả côn trùng đực bất thụ.
- Học tập ở người: lặp lại, ôn luyện để củng cố các liên hệ thần kinh; thói quen tốt cũng là phản xạ có điều kiện cần được rèn luyện thường xuyên.
Khám phá
Thí nghiệm điều kiện hoá của Pavlov
Chọn kích thích có điều kiện (chuông hoặc đèn). Thử "Chỉ rung chuông" trước, rồi ghép chuông với thức ăn nhiều lần và kiểm tra lại. Đếm xem cần bao nhiêu lần ghép thì phản xạ vững. Sau đó thử cho ăn trước rồi mới rung chuông, hoặc rung chuông nhiều lần mà không cho ăn.
Số lần ghép: 0. Nếu chỉ rung chuông lúc này, chó tiết khoảng 0 giọt nước bọt (mức liên hệ 0%). Phản xạ có điều kiện: chưa có.
Chó chưa học gì: tiếng chuông lúc này chỉ là kích thích không liên quan đến ăn. Thử "Chỉ rung chuông" để kiểm tra, rồi ghép rung chuông với cho ăn nhiều lần.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Tập tính là
Bài 2
Những tập tính nào là tập tính bẩm sinh?
Bài 3
Nối mỗi ví dụ với hình thức học tập.
Bài 4
Để hình thành phản xạ có điều kiện, kích thích có điều kiện phải
Bài 5
Một con chó đã có phản xạ tiết nước bọt khi nghe chuông. Người ta rung chuông nhiều ngày liền mà không cho ăn. Điều gì xảy ra?
Bài 6
Pavlov ghép đèn với thức ăn 5 lần mỗi ngày. Nếu cần 30 lần ghép để phản xạ vững thì cần bao nhiêu ngày?
Bài 7
Trung ương thần kinh của tập tính học được có sự tham gia của
Bài 8
Nối mỗi biện pháp với hiểu biết về tập tính được vận dụng.
Bài 9
Kiến tiết chất hoá học để đánh dấu đường đi cho đồng loại theo sau. Chất đó gọi là gì?
Ghi nhớ
- Tập tính là hành động của động vật trả lời kích thích từ môi trường, giúp sống sót, sinh sản và duy trì cân bằng nội môi.
- Tập tính bẩm sinh di truyền, bền vững, đặc trưng cho loài; tập tính học được hình thành trong đời cá thể, cần vỏ não, dễ mất nếu không củng cố.
- Các hình thức học tập: quen nhờn, in vết, học không gian, học liên kết (Pavlov, Skinner), học xã hội, học khôn.
- Phản xạ có điều kiện cần kích thích có điều kiện đến trước hoặc cùng lúc với kích thích không điều kiện, lặp lại nhiều lần và được củng cố.
- Hiểu biết về tập tính được ứng dụng trong chăn nuôi, bảo vệ mùa màng, an ninh, giải trí và học tập.