Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 19. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật

Từ một hạt thóc nhỏ mọc lên cả khóm lúa trĩu bông; từ một trứng muỗi chỉ sau khoảng 10 ngày đã có một con muỗi biết bay. Vì sao một hạt có thể thành cây, một hợp tử có thể thành con vật? Mỗi loài cần bao lâu để đi hết vòng đời và sống được bao lâu?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm sinh trưởng và phát triển ở sinh vật.
  • Trình bày được các dấu hiệu đặc trưng của sinh trưởng và phát triển; phân tích được mối quan hệ giữa hai quá trình.
  • Nêu được khái niệm vòng đời và tuổi thọ; phân biệt được vòng đời với tuổi thọ.
  • Trình bày được các nhân tố ảnh hưởng đến tuổi thọ của con người và vận dụng hiểu biết về vòng đời vào thực tiễn.

Khái niệm sinh trưởng và phát triển

Định nghĩa · Sinh trưởng

Sinh trưởng là quá trình tăng lên về kích thước và khối lượng của cơ thể theo thời gian, do tế bào tăng lên về số lượng và kích thước.

Định nghĩa · Phát triển

Phát triển là toàn bộ những biến đổi diễn ra trong vòng đời của một cá thể sinh vật, gồm ba quá trình liên quan với nhau: sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái các cơ quan của cơ thể.
Quá trìnhDấu hiệu đặc trưngVí dụ
Sinh trưởngTăng số lượng tế bào, kích thước tế bào; cơ thể tăng chiều cao, khối lượngCây ngô cao thêm mỗi ngày; lợn con tăng cân
Phân hoá tế bàoTế bào thay đổi cấu trúc để chuyên hoá về chức năngTế bào phôi thành tế bào cơ, tế bào thần kinh
Phát sinh hình tháiHình thành các cơ quan mới, thay đổi hình dạng cơ thểCây ra hoa; nòng nọc mọc chân, mất đuôi

Xếp mỗi hiện tượng dưới đây vào quá trình mà nó thể hiện rõ nhất.

Thẻ chưa xếp (7)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/7 thẻ

Mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển

Sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái diễn ra đan xen, liên quan mật thiết với nhau. Ở sinh vật sinh sản hữu tính, hợp tử phân chia tạo nhiều tế bào (sinh trưởng); các tế bào phân hoá thành các mô, cơ quan (phân hoá, phát sinh hình thái); khi cơ thể đạt kích thước và khối lượng nhất định, một số tế bào mới phân hoá tạo cơ quan sinh sản.

  • Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển: cơ thể phải lớn đến một mức nhất định mới chuyển sang ra hoa, sinh sản.
  • Phát triển tạo điều kiện cho sinh trưởng: các cơ quan mới hình thành (lá, rễ, cơ quan tiêu hoá…) giúp cơ thể lấy thêm chất dinh dưỡng để tiếp tục lớn.

Ghi chú · Tốc độ không đều

Sinh trưởng và phát triển diễn ra không đều theo thời gian: cơ thể non thường sinh trưởng nhanh, sau giai đoạn sinh sản tốc độ sinh trưởng chậm lại.

Vòng đời và tuổi thọ

Định nghĩa · Vòng đời

Vòng đời là khoảng thời gian tính từ khi cơ thể được sinh ra, lớn lên, phát triển thành cơ thể trưởng thành, sinh sản tạo ra cơ thể mới, rồi già và chết. Các giai đoạn ấy lặp lại qua các thế hệ.

Ví dụ, vòng đời của muỗi: trứng → bọ gậy (ấu trùng) → cung quăng (nhộng) → muỗi trưởng thành; vòng đời của ếch: trứng → nòng nọc → nòng nọc mọc chân → ếch con → ếch trưởng thành.

Định nghĩa · Tuổi thọ

Tuổi thọ là thời gian sống của một cá thể. Tuổi thọ của một loài là thời gian sống trung bình của các cá thể trong loài.
Tuổi thọ rất khác nhau giữa các loài.
Sinh vậtTuổi thọ (khoảng)
Muỗi1 tháng
Cây lúa3 đến 5 tháng
Gà nhà5 đến 10 năm
Người (Việt Nam)trung bình khoảng 74 năm
Rùa khổng lồtrên 100 năm
Cây thông đuôi chồngần 5000 năm

Tuổi thọ chịu ảnh hưởng của nhân tố bên trong (đặc điểm di truyền của loài, của cá thể) và các nhân tố bên ngoài. Ở người, tuổi thọ tăng nhờ chế độ dinh dưỡng hợp lí, giàu rau quả; luyện tập thể dục, thể thao thường xuyên; lối sống lành mạnh, không dùng rượu bia, thuốc lá, chất gây nghiện, tinh thần lạc quan; môi trường sống không ô nhiễm.

Ứng dụng hiểu biết về vòng đời

  • Trồng trọt: chăm sóc (tưới nước, bón phân, phòng bệnh) phù hợp với từng giai đoạn để cây cho năng suất lá, hoa, củ, quả, hạt cao nhất.
  • Chăn nuôi: cho ăn theo giai đoạn; vật nuôi non sinh trưởng nhanh nên dùng thức ăn hiệu quả hơn, xuất chuồng đúng lúc để có lợi nhất.
  • Phòng trừ sinh vật gây hại: tác động vào giai đoạn dễ diệt nhất, như diệt sâu non khi chưa hoá nhộng, đậy kín dụng cụ chứa nước, phát quang nơi nước đọng để muỗi không có chỗ đẻ trứng và bọ gậy không sống được.

Khám phá

Dòng thời gian vòng đời

Chọn một loài, kéo thanh "Tuổi" để đi dọc vòng đời và đọc những biến đổi ở từng giai đoạn. Bấm tên một giai đoạn để nhảy tới đó. Thước bên dưới so sánh tuổi thọ của các loài trên cùng một thước chia theo luỹ thừa của 10.

Loài
030 ngày
0 ngày

Muỗi, 0 ngày tuổi tính từ trứng: giai đoạn trứng. Hợp tử phân chia và phân hoá thành phôi ngay trong trứng đẻ trên mặt nước.

Tuổi thọ trên thước chia theo luỹ thừa của 10
1 ngày1 tháng1 năm10 năm100 năm1 000 nămMuỗiBướm cảiCây lúaGàNgườiRùa khổng lồCây thông đuôi chồn

Tuổi thọ của muỗi: khoảng 1 tháng. Trên thước này, từ 1 năm đến 10 năm dài bằng từ 10 năm đến 100 năm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Từ trứng đến muỗi trưởng thành mất khoảng 10 ngày, trong đó trứng, bọ gậy và cung quăng đều sống trong nước. Một gia đình thay nước bể chứa 7 ngày một lần. Việc làm này có ngăn được muỗi sinh ra từ bể không? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cây ngô cao 20 cm vào ngày thứ 10 sau khi gieo và cao 62 cm vào ngày thứ 24. Tính tốc độ tăng chiều cao trung bình của cây trong khoảng thời gian đó. Đây là biểu hiện của quá trình nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam khoảng 74 năm, tuổi thọ của muỗi khoảng 1 tháng. Tuổi thọ của người gấp khoảng bao nhiêu lần tuổi thọ của muỗi?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sinh trưởng ở sinh vật là

Bài 2

Phát triển ở sinh vật gồm những quá trình liên quan nào?

Bài 3

Điền cụm từ: quá trình tế bào thay đổi cấu trúc để thực hiện các chức năng chuyên biệt gọi là …

Bài 4

Phát biểu nào phân biệt đúng vòng đời và tuổi thọ?

Bài 5

Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của bướm cải theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Nhộng
  2. Vị trí 2: Trứng
  3. Vị trí 3: Bướm
  4. Vị trí 4: Sâu

Bài 6

Một cây ngô cao 35 cm vào ngày thứ 15 và cao 75 cm vào ngày thứ 25. Trung bình mỗi ngày cây cao thêm bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 7

Một lợn con nặng 20 kg, sau 90 ngày nuôi đạt 101 kg. Trung bình mỗi ngày lợn tăng bao nhiêu kilôgam?

Đơn vị:kg

Bài 8

Để phòng trừ muỗi hiệu quả, nên tác động vào giai đoạn nào và bằng cách nào?

Bài 9

Những việc nào giúp kéo dài tuổi thọ của con người?

Bài 10

Với cùng một lượng thức ăn, nuôi gà con đến khi trưởng thành cho nhiều thịt hơn nuôi tiếp gà đã trưởng thành. Giải thích nào đúng?

Ghi nhớ

  • Sinh trưởng: tăng kích thước, khối lượng cơ thể do tăng số lượng và kích thước tế bào.
  • Phát triển: toàn bộ biến đổi trong vòng đời, gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái.
  • Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển; phát triển tạo điều kiện cho sinh trưởng.
  • Vòng đời: từ khi sinh ra, lớn lên, trưởng thành, sinh sản đến già và chết; tuổi thọ là thời gian sống của cá thể.
  • Tuổi thọ do di truyền quy định và chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, lối sống, môi trường; hiểu vòng đời giúp chăm sóc cây, vật nuôi và phòng trừ sinh vật gây hại.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ