Chương 3 · Lý thuyết
Bài 19. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Từ một hạt thóc nhỏ mọc lên cả khóm lúa trĩu bông; từ một trứng muỗi chỉ sau khoảng 10 ngày đã có một con muỗi biết bay. Vì sao một hạt có thể thành cây, một hợp tử có thể thành con vật? Mỗi loài cần bao lâu để đi hết vòng đời và sống được bao lâu?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm sinh trưởng và phát triển ở sinh vật.
- Trình bày được các dấu hiệu đặc trưng của sinh trưởng và phát triển; phân tích được mối quan hệ giữa hai quá trình.
- Nêu được khái niệm vòng đời và tuổi thọ; phân biệt được vòng đời với tuổi thọ.
- Trình bày được các nhân tố ảnh hưởng đến tuổi thọ của con người và vận dụng hiểu biết về vòng đời vào thực tiễn.
Khái niệm sinh trưởng và phát triển
Định nghĩa · Sinh trưởng
Định nghĩa · Phát triển
| Quá trình | Dấu hiệu đặc trưng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sinh trưởng | Tăng số lượng tế bào, kích thước tế bào; cơ thể tăng chiều cao, khối lượng | Cây ngô cao thêm mỗi ngày; lợn con tăng cân |
| Phân hoá tế bào | Tế bào thay đổi cấu trúc để chuyên hoá về chức năng | Tế bào phôi thành tế bào cơ, tế bào thần kinh |
| Phát sinh hình thái | Hình thành các cơ quan mới, thay đổi hình dạng cơ thể | Cây ra hoa; nòng nọc mọc chân, mất đuôi |
Xếp mỗi hiện tượng dưới đây vào quá trình mà nó thể hiện rõ nhất.
Thẻ chưa xếp (7)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển
Sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái diễn ra đan xen, liên quan mật thiết với nhau. Ở sinh vật sinh sản hữu tính, hợp tử phân chia tạo nhiều tế bào (sinh trưởng); các tế bào phân hoá thành các mô, cơ quan (phân hoá, phát sinh hình thái); khi cơ thể đạt kích thước và khối lượng nhất định, một số tế bào mới phân hoá tạo cơ quan sinh sản.
- Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển: cơ thể phải lớn đến một mức nhất định mới chuyển sang ra hoa, sinh sản.
- Phát triển tạo điều kiện cho sinh trưởng: các cơ quan mới hình thành (lá, rễ, cơ quan tiêu hoá…) giúp cơ thể lấy thêm chất dinh dưỡng để tiếp tục lớn.
Ghi chú · Tốc độ không đều
Vòng đời và tuổi thọ
Định nghĩa · Vòng đời
Ví dụ, vòng đời của muỗi: trứng → bọ gậy (ấu trùng) → cung quăng (nhộng) → muỗi trưởng thành; vòng đời của ếch: trứng → nòng nọc → nòng nọc mọc chân → ếch con → ếch trưởng thành.
Định nghĩa · Tuổi thọ
| Sinh vật | Tuổi thọ (khoảng) |
|---|---|
| Muỗi | 1 tháng |
| Cây lúa | 3 đến 5 tháng |
| Gà nhà | 5 đến 10 năm |
| Người (Việt Nam) | trung bình khoảng 74 năm |
| Rùa khổng lồ | trên 100 năm |
| Cây thông đuôi chồn | gần 5000 năm |
Tuổi thọ chịu ảnh hưởng của nhân tố bên trong (đặc điểm di truyền của loài, của cá thể) và các nhân tố bên ngoài. Ở người, tuổi thọ tăng nhờ chế độ dinh dưỡng hợp lí, giàu rau quả; luyện tập thể dục, thể thao thường xuyên; lối sống lành mạnh, không dùng rượu bia, thuốc lá, chất gây nghiện, tinh thần lạc quan; môi trường sống không ô nhiễm.
Ứng dụng hiểu biết về vòng đời
- Trồng trọt: chăm sóc (tưới nước, bón phân, phòng bệnh) phù hợp với từng giai đoạn để cây cho năng suất lá, hoa, củ, quả, hạt cao nhất.
- Chăn nuôi: cho ăn theo giai đoạn; vật nuôi non sinh trưởng nhanh nên dùng thức ăn hiệu quả hơn, xuất chuồng đúng lúc để có lợi nhất.
- Phòng trừ sinh vật gây hại: tác động vào giai đoạn dễ diệt nhất, như diệt sâu non khi chưa hoá nhộng, đậy kín dụng cụ chứa nước, phát quang nơi nước đọng để muỗi không có chỗ đẻ trứng và bọ gậy không sống được.
Khám phá
Dòng thời gian vòng đời
Chọn một loài, kéo thanh "Tuổi" để đi dọc vòng đời và đọc những biến đổi ở từng giai đoạn. Bấm tên một giai đoạn để nhảy tới đó. Thước bên dưới so sánh tuổi thọ của các loài trên cùng một thước chia theo luỹ thừa của 10.
Muỗi, 0 ngày tuổi tính từ trứng: giai đoạn trứng. Hợp tử phân chia và phân hoá thành phôi ngay trong trứng đẻ trên mặt nước.
Tuổi thọ của muỗi: khoảng 1 tháng. Trên thước này, từ 1 năm đến 10 năm dài bằng từ 10 năm đến 100 năm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sinh trưởng ở sinh vật là
Bài 2
Phát triển ở sinh vật gồm những quá trình liên quan nào?
Bài 3
Điền cụm từ: quá trình tế bào thay đổi cấu trúc để thực hiện các chức năng chuyên biệt gọi là …
Bài 4
Phát biểu nào phân biệt đúng vòng đời và tuổi thọ?
Bài 5
Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của bướm cải theo đúng thứ tự.
Bài 6
Một cây ngô cao 35 cm vào ngày thứ 15 và cao 75 cm vào ngày thứ 25. Trung bình mỗi ngày cây cao thêm bao nhiêu xentimét?
Bài 7
Một lợn con nặng 20 kg, sau 90 ngày nuôi đạt 101 kg. Trung bình mỗi ngày lợn tăng bao nhiêu kilôgam?
Bài 8
Để phòng trừ muỗi hiệu quả, nên tác động vào giai đoạn nào và bằng cách nào?
Bài 9
Những việc nào giúp kéo dài tuổi thọ của con người?
Bài 10
Với cùng một lượng thức ăn, nuôi gà con đến khi trưởng thành cho nhiều thịt hơn nuôi tiếp gà đã trưởng thành. Giải thích nào đúng?
Ghi nhớ
- Sinh trưởng: tăng kích thước, khối lượng cơ thể do tăng số lượng và kích thước tế bào.
- Phát triển: toàn bộ biến đổi trong vòng đời, gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái.
- Sinh trưởng tạo tiền đề cho phát triển; phát triển tạo điều kiện cho sinh trưởng.
- Vòng đời: từ khi sinh ra, lớn lên, trưởng thành, sinh sản đến già và chết; tuổi thọ là thời gian sống của cá thể.
- Tuổi thọ do di truyền quy định và chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, lối sống, môi trường; hiểu vòng đời giúp chăm sóc cây, vật nuôi và phòng trừ sinh vật gây hại.