Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 5. Bệnh dịch và tác nhân gây bệnh ở người
Mùa đông xuân, chỉ trong vài tuần, cả lớp em có thể lần lượt bị cúm. Đại dịch COVID-19 từ năm 2020 lan khắp các châu lục. Vì sao một bệnh có thể lây sang nhiều người nhanh như vậy, và những sinh vật nhỏ bé nào gây ra các bệnh dịch đó?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm bệnh truyền nhiễm, bệnh dịch và đại dịch.
- Kể được các nhóm tác nhân gây bệnh dịch ở người: virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng, kèm ví dụ.
- Trình bày được tác nhân, triệu chứng và hậu quả của một số bệnh dịch như cúm và sốt rét.
- Giải thích được vì sao các bệnh do vi sinh vật, kí sinh trùng gây ra dễ phát triển thành dịch.
Khái niệm bệnh dịch
Định nghĩa · Bệnh truyền nhiễm
Định nghĩa · Bệnh dịch
| Mức | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bệnh truyền nhiễm | Bệnh do mầm bệnh gây ra, lây được từ người sang người hoặc từ động vật sang người; có thể chỉ xuất hiện lẻ tẻ | Vài ca thuỷ đậu rải rác trong năm ở một xã |
| Dịch | Bệnh lây lan mạnh trong một cộng đồng, số ca tăng nhanh, vượt khỏi tầm kiểm soát ở địa phương | Dịch sốt xuất huyết ở một thành phố vào mùa mưa |
| Đại dịch | Dịch bệnh mới lan rộng sang nhiều châu lục hoặc khắp thế giới; do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố | Đại dịch COVID-19 (WHO tuyên bố tháng 3 năm 2020) |
Đọc từng tình huống và chọn mức lây lan của bệnh: lẻ tẻ, dịch hay đại dịch.
1. Cả năm, trạm y tế một xã ghi nhận 4 ca thuỷ đậu ở bốn thôn khác nhau, không liên quan đến nhau.
2. Trong 2 tuần mùa mưa, một quận có hơn 300 ca sốt xuất huyết, số ca mới mỗi ngày vẫn tăng.
3. Một bệnh hô hấp mới xuất hiện, sau vài tháng có ca bệnh ở hơn 100 nước trên mọi châu lục; WHO tuyên bố tình trạng toàn cầu.
4. Sau đợt lũ, một huyện có 45 ca tiêu chảy cấp do vi khuẩn tả trong 10 ngày, đều dùng chung nguồn nước giếng.
5. Năm 1918, một chủng virus cúm lan khắp thế giới, khoảng một phần ba dân số thế giới bị nhiễm.
6. Trong một năm, hai xã cách xa nhau mỗi xã phát hiện 1 ca lao phổi mới; hai người bệnh không tiếp xúc với nhau.
Đúng 0 trên 0 tình huống đã chọn (tổng 6).
Tác nhân gây bệnh dịch
Tác nhân gây bệnh (mầm bệnh) là những sinh vật hoặc thực thể nhỏ bé xâm nhập vào cơ thể, sinh sản ở đó và gây hại. Có bốn nhóm tác nhân gây bệnh dịch ở người.
| Nhóm | Đặc điểm | Ví dụ bệnh |
|---|---|---|
| Virus | Chưa có cấu tạo tế bào, kí sinh nội bào bắt buộc; nhân lên trong tế bào chủ và phá huỷ tế bào. Kháng sinh không có tác dụng với virus | Cúm, COVID-19, sởi, sốt xuất huyết, tay chân miệng, AIDS |
| Vi khuẩn | Sinh vật đơn bào nhân sơ; nhiều loài tiết độc tố. Điều trị bằng kháng sinh, nhưng vi khuẩn có thể kháng kháng sinh | Tả, lao, lị trực khuẩn, dịch hạch, bạch hầu |
| Nấm | Vi nấm (nấm men, nấm sợi) gây bệnh ở da, niêm mạc, phổi; dễ gây bệnh ở người có sức đề kháng yếu | Hắc lào, lang ben, tưa miệng (nấm Candida) |
| Kí sinh trùng | Động vật nguyên sinh (trùng sốt rét, trùng kiết lị), giun sán, hoặc kí sinh ngoài da (cái ghẻ); sống nhờ và lấy chất dinh dưỡng của người | Sốt rét, lị amip, ghẻ |
Khả năng gây bệnh của mầm bệnh phụ thuộc vào cả mầm bệnh lẫn cơ thể người:
- Yếu tố độc lực: các đặc tính giúp mầm bệnh gây hại cho vật chủ, ví dụ độc tố của vi khuẩn tả.
- Sự bám dính: mầm bệnh bám được vào tế bào, mô của vật chủ (niêm mạc ruột, đường hô hấp) mới sinh sản và gây bệnh được.
- Sự đề kháng kháng sinh: vi khuẩn kháng thuốc sống sót sau điều trị và tiếp tục lây lan.
- Khiếm khuyết trong cơ chế bảo vệ của vật chủ: người suy giảm miễn dịch, trẻ nhỏ, người già dễ mắc bệnh và bệnh nặng hơn.
Một số bệnh dịch ở người
| Nội dung | Bệnh cúm | Bệnh sốt rét |
|---|---|---|
| Tác nhân | Virus cúm, gồm các chủng A, B, C, D | Kí sinh trùng Plasmodium; ở nước ta có P. falciparum, P. vivax và P. malariae |
| Lây truyền | Qua đường hô hấp (giọt bắn khi ho, hắt hơi) | Muỗi Anopheles cái đốt người bệnh rồi đốt người lành |
| Triệu chứng | Sốt, ớn lạnh, đau đầu, chóng mặt, đau mỏi cơ, mệt mỏi, có thể buồn nôn, tiêu chảy | Sốt, rét run, đau đầu, đau bụng, mệt mỏi, thở nhanh, đau cơ khớp |
| Hậu quả | Viêm phổi, suy hô hấp; nguy hiểm cho phụ nữ mang thai; hội chứng Reye hiếm gặp nhưng rất nặng ở trẻ 2 đến 16 tuổi | Sốt rét thể não (hôn mê, co giật), phù phổi, suy thận, suy gan, thiếu máu, hạ đường huyết; có thể tử vong |
Lưu ý · Đừng chủ quan với cúm
Vì sao các bệnh này dễ phát triển thành dịch?
- Nhiều mầm bệnh được thải ra môi trường (qua giọt bắn, phân, máu) và tồn tại ngoài cơ thể một thời gian; gặp điều kiện thuận lợi, chúng sinh sản và lây sang nhiều người.
- Mầm bệnh lây từ người sang người hoặc từ động vật sang người, nhiều bệnh lây qua những tiếp xúc rất bình thường hằng ngày.
- Bệnh có thời gian ủ bệnh: người đã nhiễm nhưng chưa có triệu chứng vẫn đi lại và làm lây bệnh.
- Có người mang mầm bệnh mà không có triệu chứng: đây là nguồn lây khó phát hiện.
- Nhiều virus biến chủng nhanh, làm cho việc phòng bệnh bằng vắc-xin và điều trị khó khăn hơn.
Dự án
Hoạt động: Lập hồ sơ một bệnh dịch
Mục tiêu: mỗi nhóm 3 đến 4 bạn lập một "hồ sơ" về một bệnh dịch từng xuất hiện ở địa phương (cúm, sốt xuất huyết, tay chân miệng, tả, sốt rét...).
- Tìm thông tin từ sách, trang web của Bộ Y tế, trạm y tế xã, phường; ghi rõ nguồn.
- Ghi tên bệnh, tác nhân gây bệnh và nhóm của tác nhân (virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng).
- Mô tả triệu chứng, biến chứng và những đối tượng dễ mắc bệnh nặng.
- Tìm hiểu bệnh đã từng thành dịch ở địa phương vào thời gian nào, với khoảng bao nhiêu ca.
- Giải thích vì sao bệnh này dễ phát triển thành dịch.
Báo cáo: một trang hồ sơ (hoặc một slide) có hình ảnh minh hoạ, trình bày trước lớp trong 3 phút. Lưu lại hồ sơ để dùng cho dự án điều tra bệnh dịch ở cuối chuyên đề.
Khám phá
Thẻ tác nhân gây bệnh
Chọn một thẻ bệnh, rồi chọn nhóm tác nhân gây ra bệnh đó: virus, vi khuẩn, nấm hay kí sinh trùng. Mỗi lần đặt, em sẽ thấy tên tác nhân cụ thể và cách bệnh lây.
Thẻ chưa xếp (14)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Phát biểu nào đúng về bệnh truyền nhiễm?
Bài 2
Nối mỗi tình huống với mức lây lan phù hợp.
Bài 3
Nối mỗi bệnh với tác nhân gây bệnh.
Bài 4
Những bệnh nào dưới đây do virus gây ra?
Bài 5
Vì sao kháng sinh không dùng để chữa bệnh do virus như cúm?
Bài 6
Bệnh sốt rét do kí sinh trùng thuộc chi nào gây ra? (Viết tên chi bằng chữ Latin.)
Bài 7
Những lí do nào khiến các bệnh do vi sinh vật, kí sinh trùng gây ra dễ phát triển thành dịch?
Bài 8
Biến chứng nào là của bệnh sốt rét nặng?
Ghi nhớ
- Bệnh truyền nhiễm do virus, vi khuẩn, vi nấm, kí sinh trùng gây ra và lây từ người sang người hoặc từ động vật sang người.
- Bệnh dịch là sự lây lan nhanh của một bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng; đại dịch là dịch lan ra nhiều châu lục, do WHO tuyên bố.
- Cúm, COVID-19, sốt xuất huyết do virus; tả, lao do vi khuẩn; hắc lào, tưa miệng do nấm; sốt rét, lị amip, ghẻ do kí sinh trùng.
- Bệnh dễ thành dịch vì mầm bệnh tồn tại ngoài môi trường, có thời gian ủ bệnh, có người mang mầm bệnh không triệu chứng và virus biến chủng nhanh.