Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 5. Bệnh dịch và tác nhân gây bệnh ở người

Mùa đông xuân, chỉ trong vài tuần, cả lớp em có thể lần lượt bị cúm. Đại dịch COVID-19 từ năm 2020 lan khắp các châu lục. Vì sao một bệnh có thể lây sang nhiều người nhanh như vậy, và những sinh vật nhỏ bé nào gây ra các bệnh dịch đó?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm bệnh truyền nhiễm, bệnh dịch và đại dịch.
  • Kể được các nhóm tác nhân gây bệnh dịch ở người: virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng, kèm ví dụ.
  • Trình bày được tác nhân, triệu chứng và hậu quả của một số bệnh dịch như cúm và sốt rét.
  • Giải thích được vì sao các bệnh do vi sinh vật, kí sinh trùng gây ra dễ phát triển thành dịch.

Khái niệm bệnh dịch

Định nghĩa · Bệnh truyền nhiễm

Bệnh truyền nhiễm là bệnh do virus, vi khuẩn, vi nấm hoặc kí sinh trùng gây ra, có khả năng lây truyền từ người này sang người khác hoặc từ động vật sang người.

Định nghĩa · Bệnh dịch

Bệnh dịch là sự lây lan nhanh chóng của một bệnh truyền nhiễm: bệnh xuất hiện ở nhiều người trong một cộng đồng hoặc một vùng trong một thời gian ngắn, thường từ hai tuần trở xuống.
Các mức lây lan của một bệnh truyền nhiễm
MứcĐặc điểmVí dụ
Bệnh truyền nhiễmBệnh do mầm bệnh gây ra, lây được từ người sang người hoặc từ động vật sang người; có thể chỉ xuất hiện lẻ tẻVài ca thuỷ đậu rải rác trong năm ở một xã
DịchBệnh lây lan mạnh trong một cộng đồng, số ca tăng nhanh, vượt khỏi tầm kiểm soát ở địa phươngDịch sốt xuất huyết ở một thành phố vào mùa mưa
Đại dịchDịch bệnh mới lan rộng sang nhiều châu lục hoặc khắp thế giới; do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bốĐại dịch COVID-19 (WHO tuyên bố tháng 3 năm 2020)

Đọc từng tình huống và chọn mức lây lan của bệnh: lẻ tẻ, dịch hay đại dịch.

  1. 1. Cả năm, trạm y tế một xã ghi nhận 4 ca thuỷ đậu ở bốn thôn khác nhau, không liên quan đến nhau.

    Mức lây lan ở tình huống 1
  2. 2. Trong 2 tuần mùa mưa, một quận có hơn 300 ca sốt xuất huyết, số ca mới mỗi ngày vẫn tăng.

    Mức lây lan ở tình huống 2
  3. 3. Một bệnh hô hấp mới xuất hiện, sau vài tháng có ca bệnh ở hơn 100 nước trên mọi châu lục; WHO tuyên bố tình trạng toàn cầu.

    Mức lây lan ở tình huống 3
  4. 4. Sau đợt lũ, một huyện có 45 ca tiêu chảy cấp do vi khuẩn tả trong 10 ngày, đều dùng chung nguồn nước giếng.

    Mức lây lan ở tình huống 4
  5. 5. Năm 1918, một chủng virus cúm lan khắp thế giới, khoảng một phần ba dân số thế giới bị nhiễm.

    Mức lây lan ở tình huống 5
  6. 6. Trong một năm, hai xã cách xa nhau mỗi xã phát hiện 1 ca lao phổi mới; hai người bệnh không tiếp xúc với nhau.

    Mức lây lan ở tình huống 6

Đúng 0 trên 0 tình huống đã chọn (tổng 6).

Tác nhân gây bệnh dịch

Tác nhân gây bệnh (mầm bệnh) là những sinh vật hoặc thực thể nhỏ bé xâm nhập vào cơ thể, sinh sản ở đó và gây hại. Có bốn nhóm tác nhân gây bệnh dịch ở người.

Các nhóm tác nhân gây bệnh dịch ở người
NhómĐặc điểmVí dụ bệnh
VirusChưa có cấu tạo tế bào, kí sinh nội bào bắt buộc; nhân lên trong tế bào chủ và phá huỷ tế bào. Kháng sinh không có tác dụng với virusCúm, COVID-19, sởi, sốt xuất huyết, tay chân miệng, AIDS
Vi khuẩnSinh vật đơn bào nhân sơ; nhiều loài tiết độc tố. Điều trị bằng kháng sinh, nhưng vi khuẩn có thể kháng kháng sinhTả, lao, lị trực khuẩn, dịch hạch, bạch hầu
NấmVi nấm (nấm men, nấm sợi) gây bệnh ở da, niêm mạc, phổi; dễ gây bệnh ở người có sức đề kháng yếuHắc lào, lang ben, tưa miệng (nấm Candida)
Kí sinh trùngĐộng vật nguyên sinh (trùng sốt rét, trùng kiết lị), giun sán, hoặc kí sinh ngoài da (cái ghẻ); sống nhờ và lấy chất dinh dưỡng của ngườiSốt rét, lị amip, ghẻ

Khả năng gây bệnh của mầm bệnh phụ thuộc vào cả mầm bệnh lẫn cơ thể người:

  • Yếu tố độc lực: các đặc tính giúp mầm bệnh gây hại cho vật chủ, ví dụ độc tố của vi khuẩn tả.
  • Sự bám dính: mầm bệnh bám được vào tế bào, mô của vật chủ (niêm mạc ruột, đường hô hấp) mới sinh sản và gây bệnh được.
  • Sự đề kháng kháng sinh: vi khuẩn kháng thuốc sống sót sau điều trị và tiếp tục lây lan.
  • Khiếm khuyết trong cơ chế bảo vệ của vật chủ: người suy giảm miễn dịch, trẻ nhỏ, người già dễ mắc bệnh và bệnh nặng hơn.

Một số bệnh dịch ở người

Tác nhân, triệu chứng và hậu quả của hai bệnh dịch
Nội dungBệnh cúmBệnh sốt rét
Tác nhânVirus cúm, gồm các chủng A, B, C, DKí sinh trùng Plasmodium; ở nước ta có P. falciparum, P. vivax và P. malariae
Lây truyềnQua đường hô hấp (giọt bắn khi ho, hắt hơi)Muỗi Anopheles cái đốt người bệnh rồi đốt người lành
Triệu chứngSốt, ớn lạnh, đau đầu, chóng mặt, đau mỏi cơ, mệt mỏi, có thể buồn nôn, tiêu chảySốt, rét run, đau đầu, đau bụng, mệt mỏi, thở nhanh, đau cơ khớp
Hậu quảViêm phổi, suy hô hấp; nguy hiểm cho phụ nữ mang thai; hội chứng Reye hiếm gặp nhưng rất nặng ở trẻ 2 đến 16 tuổiSốt rét thể não (hôn mê, co giật), phù phổi, suy thận, suy gan, thiếu máu, hạ đường huyết; có thể tử vong

Lưu ý · Đừng chủ quan với cúm

Triệu chứng cúm dễ nhầm với cảm lạnh thông thường nên nhiều người chủ quan, không nghỉ ngơi và điều trị kịp thời, vừa dễ biến chứng vừa làm bệnh lây sang người xung quanh.

Vì sao các bệnh này dễ phát triển thành dịch?

  • Nhiều mầm bệnh được thải ra môi trường (qua giọt bắn, phân, máu) và tồn tại ngoài cơ thể một thời gian; gặp điều kiện thuận lợi, chúng sinh sản và lây sang nhiều người.
  • Mầm bệnh lây từ người sang người hoặc từ động vật sang người, nhiều bệnh lây qua những tiếp xúc rất bình thường hằng ngày.
  • Bệnh có thời gian ủ bệnh: người đã nhiễm nhưng chưa có triệu chứng vẫn đi lại và làm lây bệnh.
  • Có người mang mầm bệnh mà không có triệu chứng: đây là nguồn lây khó phát hiện.
  • Nhiều virus biến chủng nhanh, làm cho việc phòng bệnh bằng vắc-xin và điều trị khó khăn hơn.

Dự án

Hoạt động: Lập hồ sơ một bệnh dịch

Mục tiêu: mỗi nhóm 3 đến 4 bạn lập một "hồ sơ" về một bệnh dịch từng xuất hiện ở địa phương (cúm, sốt xuất huyết, tay chân miệng, tả, sốt rét...).

  1. Tìm thông tin từ sách, trang web của Bộ Y tế, trạm y tế xã, phường; ghi rõ nguồn.
  2. Ghi tên bệnh, tác nhân gây bệnh và nhóm của tác nhân (virus, vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng).
  3. Mô tả triệu chứng, biến chứng và những đối tượng dễ mắc bệnh nặng.
  4. Tìm hiểu bệnh đã từng thành dịch ở địa phương vào thời gian nào, với khoảng bao nhiêu ca.
  5. Giải thích vì sao bệnh này dễ phát triển thành dịch.

Báo cáo: một trang hồ sơ (hoặc một slide) có hình ảnh minh hoạ, trình bày trước lớp trong 3 phút. Lưu lại hồ sơ để dùng cho dự án điều tra bệnh dịch ở cuối chuyên đề.

Khám phá

Thẻ tác nhân gây bệnh

Chọn một thẻ bệnh, rồi chọn nhóm tác nhân gây ra bệnh đó: virus, vi khuẩn, nấm hay kí sinh trùng. Mỗi lần đặt, em sẽ thấy tên tác nhân cụ thể và cách bệnh lây.

Thẻ chưa xếp (14)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/14 thẻ

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đầu tháng 7, một phường có 3 ca sốt xuất huyết. Hai tuần sau, phường ghi nhận thêm 120 ca và số ca vẫn đang tăng nhanh. Tình hình này là bệnh lẻ tẻ, dịch hay đại dịch?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bạn An bị cúm, sốt và đau mỏi người. Mẹ bạn định mua kháng sinh cho An uống để khỏi nhanh. Em có đồng ý không? Giải thích.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng về bệnh truyền nhiễm?

Bài 2

Nối mỗi tình huống với mức lây lan phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Nối mỗi bệnh với tác nhân gây bệnh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Những bệnh nào dưới đây do virus gây ra?

Bài 5

Vì sao kháng sinh không dùng để chữa bệnh do virus như cúm?

Bài 6

Bệnh sốt rét do kí sinh trùng thuộc chi nào gây ra? (Viết tên chi bằng chữ Latin.)

Bài 7

Những lí do nào khiến các bệnh do vi sinh vật, kí sinh trùng gây ra dễ phát triển thành dịch?

Bài 8

Biến chứng nào là của bệnh sốt rét nặng?

Ghi nhớ

  • Bệnh truyền nhiễm do virus, vi khuẩn, vi nấm, kí sinh trùng gây ra và lây từ người sang người hoặc từ động vật sang người.
  • Bệnh dịch là sự lây lan nhanh của một bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng; đại dịch là dịch lan ra nhiều châu lục, do WHO tuyên bố.
  • Cúm, COVID-19, sốt xuất huyết do virus; tả, lao do vi khuẩn; hắc lào, tưa miệng do nấm; sốt rét, lị amip, ghẻ do kí sinh trùng.
  • Bệnh dễ thành dịch vì mầm bệnh tồn tại ngoài môi trường, có thời gian ủ bệnh, có người mang mầm bệnh không triệu chứng và virus biến chủng nhanh.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ