Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 6. Nguyên nhân lây nhiễm bệnh dịch ở người

Cùng một lớp học, bệnh cúm có thể lây cho cả lớp trong hai tuần, còn bệnh viêm gan B thì hầu như không lây khi ngồi học cạnh nhau. Vì sao vậy? Mỗi bệnh dịch có con đường lây riêng, và chỉ khi gặp điều kiện thuận lợi, bệnh mới bùng phát thành dịch.

Em sẽ học được

  • Trình bày được các con đường lây nhiễm bệnh dịch ở người: qua đường tiêu hoá, đường hô hấp, đường máu và đường da.
  • Nêu được ví dụ về bệnh và những việc làm dẫn đến lây nhiễm theo mỗi con đường.
  • Phân tích được các yếu tố thuận lợi làm bùng phát dịch: thời tiết, khí hậu, vệ sinh môi trường, mật độ dân cư, điều kiện kinh tế.
  • Đề xuất được một số việc làm giảm nguy cơ bùng phát dịch ở địa phương.

Bệnh dịch lây nhiễm như thế nào?

Nhiều mầm bệnh được thải ra ngoài môi trường cùng giọt bắn, phân, máu của người bệnh và tồn tại ngoài cơ thể một thời gian. Gặp điều kiện thích hợp, chúng sinh sôi và xâm nhập vào người lành. Một bệnh dịch lây lan khi có đủ ba khâu:

  1. Nguồn bệnh: người bệnh, người mang mầm bệnh không triệu chứng hoặc động vật mang mầm bệnh.
  2. Con đường lây truyền: mầm bệnh đi từ nguồn bệnh tới người lành qua không khí, thức ăn, nước uống, máu, động vật trung gian.
  3. Người cảm nhiễm: người chưa có miễn dịch với bệnh.

Ghi chú · Mỗi người bệnh lây cho bao nhiêu người?

Số người trung bình mà một người bệnh làm lây trong cộng đồng chưa ai có miễn dịch kí hiệu là R₀. Nếu mỗi ngày người bệnh lây cho β người và lây bệnh trong d ngày thì R₀=β·d. Khi R₀>1, số ca tăng dần và dịch bùng phát; khi R₀<1, bệnh chỉ xuất hiện lẻ tẻ rồi tắt dần.

Các con đường lây truyền

Bốn con đường lây nhiễm bệnh dịch ở người
Con đườngMầm bệnh xâm nhập thế nàoVí dụ bệnh
Đường hô hấpNgười bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện làm bắn ra giọt bắn chứa mầm bệnh; người lành hít phải, hoặc chạm tay vào đồ vật có mầm bệnh rồi đưa lên mắt, mũi, miệngCúm, COVID-19, sởi, lao phổi, bạch hầu
Đường tiêu hoáĂn, uống thức ăn, nước có mầm bệnh: thực phẩm chế biến sai cách, ăn sống, gỏi, tái; dụng cụ chứa đựng, chế biến bẩn; ruồi, gián, chuột mang mầm bệnh tới thức ăn không đậy kínTả, lị, thương hàn, tiêu chảy cấp
Đường máuTruyền máu chưa kiểm tra, dùng chung kim tiêm, vết thương hở tiếp xúc với máu người bệnh; mẹ truyền sang thai nhi qua nhau thai; bị muỗi mang mầm bệnh đốtSốt xuất huyết, sốt rét, AIDS, viêm gan B
Đường daDa, niêm mạc tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, vết loét, dịch tiết của họ; dùng chung khăn, quần áo, chăn chiếu; mầm bệnh vào qua vết thương hở, vết xước; ấu trùng giun móc chui qua da khi đi chân đấtGhẻ, hắc lào, nấm da, uốn ván, bệnh giun móc

Ghi chú · Động vật trung gian truyền bệnh qua đường máu

Muỗi Anopheles cái truyền kí sinh trùng sốt rét; muỗi vằn Aedes aegypti truyền virus Dengue gây sốt xuất huyết. Muỗi hút máu người bệnh, mầm bệnh phát triển trong cơ thể muỗi, rồi muỗi đốt người lành và truyền mầm bệnh vào máu.

Một số bệnh lây theo nhiều con đường. Ví dụ, HIV lây qua đường máu, qua quan hệ tình dục không an toàn và từ mẹ sang con; bệnh tay chân miệng lây qua đường tiêu hoá và tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết của người bệnh.

Các yếu tố thuận lợi cho dịch bùng phát

Những yếu tố làm bệnh dễ bùng phát thành dịch
Yếu tốVì sao thuận lợi cho dịch
Thời tiết, khí hậuLúc giao mùa, thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều: vi sinh vật sinh sản mạnh, muỗi phát triển, sức đề kháng của nhiều người giảm; dịch tả, lị, sốt xuất huyết hay bùng phát
Vệ sinh môi trường kémRác thải, phân, nước thải không được xử lí làm mầm bệnh phát tán; nước đọng là nơi muỗi đẻ trứng; ruồi, gián, chuột sinh sôi
Mật độ dân cư cao, tụ tập đông ngườiNgười tiếp xúc gần nhau nhiều nên bệnh lây qua giọt bắn rất nhanh
Kinh tế kém phát triểnNgười dân khó tiếp cận dịch vụ y tế, nước sạch; người bệnh được phát hiện, cách li, điều trị muộn nên lây bệnh lâu hơn
Thói quen, hiểu biết của người dânĂn sống, uống nước chưa đun sôi, dùng chung kim tiêm, chủ quan khi có triệu chứng

Lưu ý · Mỗi yếu tố tác động lên những con đường lây phù hợp

Nước đọng làm muỗi sinh sôi nên thúc đẩy sốt xuất huyết, sốt rét, nhưng không làm HIV lây nhanh hơn. Vì vậy, để đánh giá nguy cơ, cần biết bệnh lây qua con đường nào.

Dự án

Hoạt động: Vẽ sơ đồ lây nhiễm một bệnh dịch ở địa phương

Mục tiêu: theo nhóm, chọn một bệnh dịch từng xảy ra ở địa phương (sốt xuất huyết, tay chân miệng, cúm, tiêu chảy cấp...) và vẽ sơ đồ con đường lây nhiễm của bệnh đó.

  1. Xác định tác nhân gây bệnh và nguồn bệnh.
  2. Vẽ sơ đồ mũi tên: nguồn bệnh → con đường lây (vật trung gian, thức ăn, giọt bắn...) → người lành.
  3. Quan sát khu dân cư, ghi lại những yếu tố thuận lợi cho bệnh lây lan (vật chứa nước đọng, bãi rác, quán ăn không đậy thức ăn, nơi đông người...).
  4. Đề xuất ít nhất ba việc làm giảm nguy cơ bùng phát dịch, mỗi việc cắt đứt một mũi tên trong sơ đồ.

Báo cáo: sơ đồ trên khổ giấy A3 kèm ảnh chụp các yếu tố thuận lợi đã quan sát được và các đề xuất.

Khám phá

Mô phỏng dịch theo con đường lây

Chọn một con đường lây, rồi bật hoặc tắt các yếu tố thuận lợi. Đường đỏ là số người đang mắc bệnh; đường xám đứt nét là khi không có yếu tố thuận lợi. Yếu tố nào làm bệnh của con đường này bùng phát, yếu tố nào không?

Con đường lây truyền

Ví dụ: bệnh cúm. Người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện làm bắn ra giọt bắn chứa virus; người lành hít phải, hoặc chạm tay vào đồ vật dính mầm bệnh rồi đưa lên mắt, mũi, miệng.

Bật các yếu tố thuận lợi cho dịch
02 5005 0007 50010 0000306090120150180ngày
— S: còn có thể nhiễm ━ I: đang mắc bệnh — R: đã khỏi
Một người bệnh lây cho
1,6 người
Cùng mắc lúc đỉnh
822 người
Ngày đỉnh dịch
50
Tổng số người mắc
6 438

Mỗi người bệnh lây cho trung bình 1,6 người: dịch bùng phát. Đỉnh dịch vào ngày 50 với 822 người cùng mắc; cả đợt có 6 438 người mắc (khoảng 64% cộng đồng).

Mô hình SIR với số liệu minh hoạ: S là người còn có thể nhiễm, I là người đang mắc và lây bệnh, R là người đã khỏi.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bạn bị cúm vẫn đi học, ho không che miệng. Hãy mô tả con đường virus cúm lây sang các bạn khác trong lớp.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở một khu dân cư, mỗi ngày một người bệnh làm lây trung bình 0,5 người và lây bệnh trong 6 ngày. Tính R₀. Nếu ban đầu có 2 người bệnh và mỗi người bệnh lây cho đúng R₀ người, lứa lây thứ hai có bao nhiêu người mới mắc?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nối mỗi bệnh với con đường lây truyền chính của bệnh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Những hoạt động nào làm tăng nguy cơ lây bệnh qua đường máu?

Bài 3

Một gia đình ăn gỏi cá và uống nước giếng chưa đun sôi, sau đó cả nhà bị tiêu chảy cấp. Bệnh lây theo con đường nào?

Bài 4

Ở một kí túc xá, nhiều bạn nằm chung chăn chiếu, dùng chung khăn tắm với một bạn bị ghẻ; sau vài tuần, các bạn đó cũng bị ngứa, nổi mụn nước ở kẽ tay. Bệnh lây theo con đường nào?

Bài 5

Những yếu tố nào thuận lợi cho dịch sốt xuất huyết bùng phát?

Bài 6

Mỗi ngày, một người bệnh làm lây trung bình 0,4 người và lây bệnh trong 5 ngày. Tính R₀.

Bài 7

Ban đầu có 5 người bệnh, mỗi người bệnh lây cho 3 người. Lứa lây thứ ba có bao nhiêu người mới mắc?

Đơn vị:người

Bài 8

Vì sao dịch tả, lị thường bùng phát sau lũ lụt và vào lúc giao mùa?

Bài 9

Sắp xếp các bước để virus Dengue lây từ người bệnh sang người lành.

  1. Vị trí 1: Virus vào máu người lành, người đó phát bệnh sau thời gian ủ bệnh
  2. Vị trí 2: Muỗi đốt người lành
  3. Vị trí 3: Virus nhân lên trong cơ thể muỗi
  4. Vị trí 4: Muỗi vằn cái hút máu người bị sốt xuất huyết

Ghi nhớ

  • Bệnh dịch lây khi có nguồn bệnh, con đường lây truyền và người cảm nhiễm.
  • Bốn con đường lây: đường tiêu hoá (thức ăn, nước uống, ruồi, gián), đường hô hấp (giọt bắn, đồ vật), đường máu (truyền máu, kim tiêm, mẹ sang con, muỗi đốt), đường da (tiếp xúc với người bệnh, đồ dùng chung, vết thương hở).
  • Thời tiết nóng ẩm, giao mùa, vệ sinh môi trường kém, dân cư đông đúc, kinh tế kém phát triển làm dịch dễ bùng phát; mỗi yếu tố tác động lên những con đường lây phù hợp.
  • Mỗi người bệnh lây cho trung bình R₀ người; R₀>1 thì dịch bùng phát, R₀<1 thì bệnh tắt dần.