Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 7. Các biện pháp phòng, chống bệnh dịch ở người
Em và người thân đã từng mắc bệnh dịch nào, và cả nhà đã làm gì để không lây cho nhau? Đeo khẩu trang giúp tránh cúm nhưng không giúp tránh sốt xuất huyết. Muốn phòng, chống một bệnh dịch hiệu quả, phải biết bệnh đó lây theo con đường nào.
Em sẽ học được
- Trình bày được các biện pháp phòng, chống bệnh lây qua đường hô hấp, đường tiêu hoá và đường máu.
- Giải thích được cơ sở của các biện pháp: vệ sinh, tiêm vắc-xin, cách li và điều trị.
- Giải thích được vì sao các bệnh có chung con đường lây vẫn có thể cần biện pháp phòng, chống khác nhau.
- Vận dụng được các biện pháp phòng, chống bệnh dịch cho bản thân, gia đình và cộng đồng.
Ba hướng phòng, chống bệnh dịch
Bệnh dịch lây khi có nguồn bệnh, con đường lây truyền và người cảm nhiễm. Mỗi biện pháp phòng, chống tác động vào ít nhất một khâu đó.
| Hướng | Biện pháp |
|---|---|
| Kiểm soát nguồn bệnh | Giám sát, phát hiện sớm ổ dịch; cách li và điều trị kịp thời người bệnh; khai báo y tế; khử trùng chất thải, đồ dùng của người bệnh |
| Cắt đứt con đường lây truyền | Đeo khẩu trang, rửa tay; ăn chín, uống sôi; vệ sinh môi trường; diệt ruồi, gián, chuột, muỗi; truyền máu an toàn, không dùng chung kim tiêm |
| Bảo vệ người cảm nhiễm | Tiêm vắc-xin; ăn uống đủ chất, tập thể dục, ngủ đủ giấc để nâng cao sức đề kháng |
Định nghĩa · Vắc-xin
Phòng, chống bệnh lây qua đường hô hấp
- Đeo khẩu trang nơi đông người, khi ho, hắt hơi phải che miệng, mũi; hạn chế tụ tập khi có dịch.
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn; không đưa tay lên mắt, mũi, miệng.
- Giữ nhà ở, lớp học thông thoáng; vệ sinh, khử khuẩn bề mặt hay chạm vào.
- Người bệnh được cách li, điều trị kịp thời; người tiếp xúc gần được theo dõi.
- Tiêm vắc-xin (cúm, sởi, COVID-19, lao...) và nâng cao sức đề kháng.
Phòng, chống bệnh lây qua đường tiêu hoá
- Ăn chín, uống sôi; hạn chế ăn sống, gỏi, tái; rửa sạch rau quả bằng nước sạch.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh; dụng cụ chế biến sống và chín để riêng.
- Đậy kín thức ăn; diệt ruồi, gián, chuột vì chúng mang mầm bệnh từ phân, rác tới thức ăn.
- Dùng nhà tiêu hợp vệ sinh, xử lí phân, rác, nước thải để mầm bệnh không vào nguồn nước.
- Khử trùng chất thải và đồ dùng của người bệnh; tiêm hoặc uống vắc-xin khi có (vắc-xin tả, thương hàn).
Phòng, chống bệnh lây qua đường máu
- Diệt muỗi và bọ gậy: phun hoá chất diệt muỗi, thả cá ăn bọ gậy, đậy kín dụng cụ chứa nước, loại bỏ vật chứa nước đọng nơi muỗi đẻ trứng.
- Tránh muỗi đốt: ngủ màn, dùng lưới chắn muỗi, bôi kem chống muỗi, mặc quần áo dài nhất là lúc sáng sớm và chiều tối.
- Chỉ truyền máu đã được kiểm tra, không mang mầm bệnh.
- Không dùng chung bơm, kim tiêm, dụng cụ châm cứu, xăm da, dao cạo, bàn chải đánh răng.
- Tiêm vắc-xin viêm gan B; quan hệ tình dục an toàn; phụ nữ mang thai nhiễm HIV, viêm gan B cần được theo dõi, điều trị để giảm lây sang con.
Ghi chú · AIDS và sốt rét: chung đường máu, khác biện pháp
Tiêm vắc-xin và miễn dịch cộng đồng
Khi đủ nhiều người có miễn dịch, mỗi người bệnh chỉ gặp ít người còn có thể nhiễm, nên số người mà một người bệnh lây cho giảm xuống:
trong đó p là tỉ lệ người đã có miễn dịch. Dịch không bùng phát khi R nhỏ hơn hoặc bằng 1, tức là khi p lớn hơn hoặc bằng 1 trừ 1/R₀. Bệnh lây càng mạnh (R₀ càng lớn) thì tỉ lệ tiêm chủng cần đạt càng cao. Người được tiêm còn bảo vệ gián tiếp những người không tiêm được như trẻ sơ sinh, người đang điều trị bệnh nặng.
Dự án
Hoạt động: Kế hoạch phòng, chống dịch cho lớp học
Mục tiêu: theo nhóm, lập kế hoạch phòng, chống một bệnh dịch hay gặp ở trường vào một mùa trong năm (cúm mùa đông xuân, sốt xuất huyết mùa mưa, tay chân miệng, tiêu chảy mùa hè...).
- Xác định tác nhân, con đường lây và những yếu tố thuận lợi cho bệnh ở trường.
- Chọn biện pháp theo ba hướng: kiểm soát nguồn bệnh, cắt đường lây, bảo vệ người lành; giải thích mỗi biện pháp tác động vào khâu nào.
- Phân công: ai làm gì, khi nào, cần dụng cụ gì (xà phòng, khẩu trang, màn, nắp đậy bể nước...).
- Đề ra cách theo dõi: ghi số bạn nghỉ ốm mỗi tuần để biết kế hoạch có hiệu quả không.
Báo cáo: bảng kế hoạch (biện pháp, hướng tác động, người thực hiện, thời gian) và trình bày trước lớp.
Khám phá
Bật, tắt biện pháp phòng, chống
Chọn một bệnh, bật các biện pháp và kéo thanh tỉ lệ tiêm vắc-xin. Đường đỏ là số người đang mắc khi có biện pháp; đường xám đứt nét là khi không phòng, chống. Tìm tổ hợp ít biện pháp nhất mà vẫn chặn được dịch.
Bệnh cúm lây qua đường hô hấp. Khi không có biện pháp nào, mỗi người bệnh lây cho trung bình 2,5 người.
Vắc-xin cúm được tiêm nhắc lại hằng năm vì virus cúm biến chủng nhanh. Với các biện pháp đang bật, cần tiêm cho ít nhất 60% cộng đồng để dịch không bùng phát.
Mỗi người bệnh vẫn lây cho 2,5 người và đỉnh dịch gần như không đổi. Hãy chọn biện pháp cắt đúng con đường lây của bệnh này.
Mô hình SIR với số liệu minh hoạ cho một cộng đồng 10 nghìn người.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Những biện pháp nào phòng, chống được bệnh lây qua đường hô hấp như cúm?
Bài 2
Vì sao diệt ruồi, gián, chuột giúp phòng các bệnh lây qua đường tiêu hoá?
Bài 3
AIDS và sốt rét đều có thể lây qua đường máu. Vì sao biện pháp phòng hai bệnh này lại khác nhau?
Bài 4
Nối mỗi biện pháp với khâu của quá trình lây bệnh mà nó tác động.
Bài 5
Một bệnh có R₀=4. Cần ít nhất bao nhiêu phần trăm cộng đồng có miễn dịch để dịch không bùng phát?
Bài 6
Bệnh cúm có R₀=3. Nếu 50% cộng đồng đã tiêm vắc-xin (coi như có miễn dịch), mỗi người bệnh lây cho trung bình bao nhiêu người?
Bài 7
Vì sao vắc-xin cúm cần được tiêm nhắc lại hằng năm?
Bài 8
Bạn Minh bị tiêu chảy cấp do vi khuẩn. Gia đình nên làm những việc nào để không lây cho người khác?
Ghi nhớ
- Phòng, chống bệnh dịch theo ba hướng: kiểm soát nguồn bệnh, cắt đứt con đường lây truyền, bảo vệ người cảm nhiễm.
- Đường hô hấp: khẩu trang, che miệng khi ho, rửa tay, thông thoáng, cách li. Đường tiêu hoá: ăn chín uống sôi, rửa tay, diệt ruồi, gián, chuột, vệ sinh môi trường.
- Đường máu: diệt muỗi, bọ gậy, tránh muỗi đốt, truyền máu an toàn, không dùng chung kim tiêm.
- Tiêm vắc-xin tạo miễn dịch chủ động; khi tỉ lệ có miễn dịch p lớn hơn hoặc bằng 1 trừ 1/R₀ thì dịch không bùng phát.