Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 10. Ngộ độc thực phẩm
Hằng năm, nước ta có hàng trăm vụ ngộ độc thực phẩm, nhiều vụ xảy ra ở bếp ăn tập thể, đám cưới, đám giỗ với hàng chục, hàng trăm người mắc. Vì sao một bữa ăn lại gây ngộ độc? Khi người thân bị đau bụng, nôn sau bữa ăn, em nên làm gì, và làm thế nào để điều đó không xảy ra?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm ngộ độc thực phẩm và phân loại được các nguyên nhân gây ngộ độc.
- Nhận biết được thực phẩm có nguy cơ cao gây ngộ độc và các triệu chứng của người bị ngộ độc.
- Trình bày được cách sơ cứu ban đầu phù hợp với tình trạng người bị ngộ độc.
- Vận dụng được các biện pháp phòng ngừa ngộ độc khi lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm.
Ngộ độc thực phẩm và nguyên nhân
Định nghĩa · Ngộ độc thực phẩm
| Nguyên nhân | Ví dụ |
|---|---|
| Vi sinh vật và độc tố của chúng | Vi khuẩn Salmonella, E. coli, tụ cầu vàng, Clostridium botulinum (trong đồ hộp, pate hỏng); virus viêm gan A, norovirus; kí sinh trùng như sán dây lợn |
| Hoá chất | Tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y; hàn the, phẩm màu công nghiệp; kim loại nặng (chì, asen); methanol trong rượu pha chế |
| Chất độc tự nhiên có sẵn trong thực phẩm | Cá nóc (tetrodotoxin), cóc (nhựa và nội tạng cóc), sắn và măng tươi (glycoside sinh ra cyanide), nấm độc, khoai tây mọc mầm (solanin) |
| Thực phẩm hư hỏng, biến chất | Cá ươn sinh histamine, dầu mỡ đã ôi khét, thức ăn để lâu bị ôi thiu |
Thực phẩm có nguy cơ cao gây ngộ độc thường có dấu hiệu: bị ruồi, nhặng bâu; có màu lạ, mùi lạ, hôi, mốc, héo úa; củ, quả mọc mầm, ra rễ; vị khác thường; đồ hộp phồng, méo, gỉ nắp; không rõ nguồn gốc, quá hạn sử dụng.
Triệu chứng và sơ cứu
Triệu chứng thường gặp xuất hiện sau ăn vài chục phút đến vài ngày: buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, có thể sốt, đau đầu, chóng mặt. Dấu hiệu nặng gồm khó thở, co giật, yếu cơ, sụp mí, khó nuốt, nôn hoặc đi ngoài ra máu, lơ mơ, hôn mê, mất nước nặng.
- Ngừng ngay việc ăn thức ăn nghi gây ngộ độc.
- Đánh giá tình trạng người bệnh: nếu hôn mê hoặc có dấu hiệu nặng, gọi cấp cứu 115.
- Gây nôn chỉ khi người bệnh tỉnh táo, vừa ăn phải và chưa nôn được; không gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật, nuốt phải chất ăn mòn hoặc xăng dầu, và không tự gây nôn cho trẻ nhỏ.
- Bù nước và chất điện giải bằng oresol pha đúng hướng dẫn.
- Giữ lại mẫu thức ăn, chất nôn; báo cơ sở y tế khi nhiều người cùng bị.
Lưu ý · Không tự ý dùng thuốc
Phòng ngừa ngộ độc thực phẩm
| Khâu | Cần làm |
|---|---|
| Lựa chọn | Chọn thực phẩm tươi, rõ nguồn gốc; thực phẩm bao gói có nhãn đầy đủ, còn hạn dùng; không dùng thực phẩm lạ, có dấu hiệu ôi, thiu, đổi màu, đổi mùi |
| Chế biến | Dùng nước sạch, phụ gia đúng quy định; người chế biến giữ vệ sinh, rửa tay đúng cách, không chế biến khi đang mắc bệnh truyền nhiễm; dụng cụ riêng cho đồ sống và chín; sơ chế đúng cách măng, sắn; không ăn cá nóc, cóc, nấm lạ; nấu chín kĩ, ăn ngay sau khi nấu; hạn chế đồ sống, tái, gỏi |
| Bảo quản | Dụng cụ chứa có nắp kín; đậy thức ăn tránh ruồi, gián; tránh ô nhiễm chéo sống – chín; không dùng hoá chất bảo quản trái phép; thức ăn còn dư giữ nóng ở gần hoặc trên 60 °C hoặc giữ lạnh ở gần hoặc dưới 10 °C, dùng trong 4 – 5 giờ và đun kĩ lại trước khi ăn; thức ăn cho trẻ nên ăn ngay |
Biện pháp chung: tuyên truyền, phát hiện sớm và xử lí nghiêm các trường hợp vi phạm an toàn thực phẩm. Việc này hạn chế thực phẩm độc hại ra thị trường và nâng cao ý thức của người sản xuất, chế biến, kinh doanh.
Dự án
Nhiệm vụ: tập huấn sơ cứu và lập bảng quy tắc bếp an toàn
Mục tiêu: mỗi nhóm luyện sơ cứu ngộ độc theo tình huống và làm một bảng quy tắc phòng ngộ độc để dán ở bếp gia đình hoặc căng tin trường.
- Chuẩn bị: giấy khổ lớn, bút màu, một gói oresol (để đọc hướng dẫn pha), tài liệu hướng dẫn của Bộ Y tế hoặc trạm y tế.
- Mỗi nhóm viết hai tình huống ngộ độc khác nhau (người lớn tỉnh táo, trẻ nhỏ, người hôn mê, nuốt phải hoá chất…), trao đổi cho nhóm bạn xử lí theo cây quyết định.
- Đóng vai xử lí tình huống: đánh giá tình trạng, gọi 115 khi cần, đặt tư thế nằm nghiêng, đọc đúng cách pha oresol.
- Lập bảng quy tắc gồm ba phần: chọn mua, chế biến, bảo quản; mỗi phần không quá năm quy tắc ngắn gọn.
- Báo cáo: trình bày bảng quy tắc, nhận xét phần đóng vai của nhóm bạn và nêu điều cần sửa.
Khám phá
Cây quyết định sơ cứu
Chọn một tình huống, đọc mô tả rồi trả lời từng câu hỏi Có hoặc Không. Câu trả lời phải khớp với tình trạng người bệnh; cuối nhánh là cách xử lí phù hợp. Chọn "Tự khám phá" để đi thử mọi nhánh.
Chị Lan, 30 tuổi, ăn gỏi cá từ tối qua. Sáng nay chị đã nôn nhiều lần và đi ngoài phân lỏng 4 lần, hơi mệt nhưng tỉnh táo, nói chuyện bình thường.
Câu 1: Người bệnh có tỉnh táo, gọi hỏi trả lời được không?
Sơ cứu chỉ giúp hạn chế tác hại trước khi có nhân viên y tế; khi nghi ngờ, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Ghép mỗi trường hợp ngộ độc với nhóm nguyên nhân của nó.
Bài 2
Những dấu hiệu nào cho thấy thực phẩm có nguy cơ cao gây ngộ độc?
Bài 3
Một người ăn nấm rừng, sau đó lơ mơ, gọi không trả lời. Việc đầu tiên cần làm là gì?
Bài 4
Trẻ uống nhầm nước tẩy rửa nhưng vẫn tỉnh. Cách xử lí nào đúng?
Bài 5
Thức ăn còn dư được bảo quản nóng ở nhiệt độ gần hoặc trên bao nhiêu độ C để hạn chế vi khuẩn sinh sôi?
Bài 6
Một đám cưới có 120 khách ăn cùng thực đơn; 54 người bị nôn, tiêu chảy trong đêm. Tỉ lệ người ăn bị ngộ độc là bao nhiêu phần trăm?
Bài 7
Những việc nào giúp phòng ngộ độc thực phẩm khi chế biến?
Bài 8
Vì sao khi nhiều người cùng bị ngộ độc sau một bữa ăn cần giữ lại thức ăn thừa?
Ghi nhớ
- Ngộ độc thực phẩm là tình trạng bệnh lí do hấp thụ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc có chứa chất độc.
- Nguyên nhân: vi sinh vật và độc tố; hoá chất; chất độc tự nhiên có sẵn (cá nóc, cóc, nấm độc, măng, sắn, khoai tây mọc mầm); thực phẩm hư hỏng, biến chất.
- Sơ cứu theo tình trạng: hôn mê hoặc dấu hiệu nặng thì gọi 115; chỉ gây nôn khi tỉnh táo, mới ăn và không phải chất ăn mòn; bù nước bằng oresol; giữ mẫu thức ăn.
- Phòng ngừa ở mọi khâu: chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, chế biến sạch và nấu chín, bảo quản đúng nhiệt độ và thời gian.