Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 9. Khái quát về vệ sinh an toàn thực phẩm

Một đĩa thịt luộc để trên bàn từ sáng, vài con ruồi đậu lên; mớ rau hái ngay sau khi phun thuốc trừ sâu; củ khoai tây đã mọc mầm. Nhìn qua, các thực phẩm này vẫn bình thường, nhưng chúng có an toàn không? Thế nào là thực phẩm an toàn, và điều gì khiến thực phẩm mất an toàn?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm vệ sinh an toàn thực phẩm và điều kiện để thực phẩm được coi là an toàn.
  • Giải thích được vì sao vệ sinh an toàn thực phẩm cần được quy định bằng luật.
  • Nêu được khái niệm ô nhiễm thực phẩm; phân biệt được các nhóm tác nhân sinh học, hoá học, vật lí và các khâu có thể gây ô nhiễm.
  • Trình bày được tác hại của việc mất vệ sinh an toàn thực phẩm đối với sức khoẻ con người và nòi giống.

Vệ sinh an toàn thực phẩm là gì?

Định nghĩa · Vệ sinh an toàn thực phẩm

Vệ sinh an toàn thực phẩm là việc bảo đảm mọi điều kiện và biện pháp cần thiết ở tất cả các khâu, từ sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến khi sử dụng, để thực phẩm không gây hại cho sức khoẻ, tính mạng con người.

Thực phẩm được coi là an toàn khi:

  • được sản xuất, chế biến, bảo quản đúng quy định về vệ sinh;
  • không bị nhiễm vi sinh vật gây bệnh, không chứa hoá chất độc hại, dị vật vượt mức cho phép;
  • không bị hư hỏng, biến chất; có nguồn gốc rõ ràng, còn hạn sử dụng.

Ghi chú · Vì sao cần có luật?

Thực phẩm không chỉ cung cấp năng lượng, chất dinh dưỡng mà còn ảnh hưởng lâu dài tới sức khoẻ, tầm vóc, trí tuệ của cả nòi giống; an toàn thực phẩm còn tác động tới kinh tế, xã hội và hội nhập quốc tế. Vì vậy Nhà nước ban hành Luật An toàn thực phẩm (năm 2010), quy định trách nhiệm của người sản xuất, kinh doanh và quyền của người tiêu dùng, kèm chế tài xử lí vi phạm.

Ô nhiễm thực phẩm

Định nghĩa · Ô nhiễm thực phẩm

Ô nhiễm thực phẩm là sự có mặt của các tác nhân gây ô nhiễm trong thực phẩm, có thể gây hại cho sức khoẻ, tính mạng con người.
Các nhóm tác nhân gây ô nhiễm thực phẩm
Nhóm tác nhânVí dụThường gặp khi
Sinh họcVi khuẩn (Salmonella, E. coli, tụ cầu vàng), virus (rota virus, virus viêm gan A), nấm mốc và độc tố của chúng (aflatoxin), kí sinh trùng (sán lá gan nhỏ, sán dây lợn)Thực phẩm để lâu, ôi thiu; chế biến không vệ sinh; ô nhiễm chéo sống – chín; ăn gỏi, tái
Hoá họcTồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y; chất phụ gia, chất bảo quản cấm (hàn the, phẩm màu công nghiệp); kim loại nặng (chì, thuỷ ngân); chất độc có sẵn (solanin ở khoai tây mọc mầm); hoá chất từ bao bì (benzene)Nuôi trồng sai quy định; dùng phụ gia trái phép; dụng cụ, bao bì không dành cho thực phẩm
Vật líMảnh thuỷ tinh, mảnh kim loại, sạn, đá, xương, tóc; chất phóng xạThu hoạch, sơ chế, chế biến không cẩn thận; môi trường bị nhiễm xạ

Ô nhiễm có thể xảy ra ở mọi khâu: nuôi trồng (đất, nước ô nhiễm, lạm dụng hoá chất), thu hoạch, giết mổ, sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển và cả khi bày bán, khi ăn. Vì vậy phải giữ vệ sinh ở tất cả các khâu, "từ trang trại đến bàn ăn".

Thử làm thanh tra bếp ăn: tìm các vi phạm và gọi tên nhóm tác nhân của từng vi phạm.

Tác hại của việc mất vệ sinh an toàn thực phẩm

  • Gây ngộ độc cấp tính: các triệu chứng (đau bụng, nôn, tiêu chảy, sốt, …) xuất hiện nhanh sau khi ăn, có thể dẫn đến tử vong.
  • Gây bệnh mạn tính: hoá chất độc (kim loại nặng, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, aflatoxin) tích luỹ dần trong cơ thể, gây tổn thương gan, thận, thần kinh, có thể gây ung thư.
  • Làm giảm giá trị dinh dưỡng của thực phẩm; gây các bệnh truyền nhiễm qua đường tiêu hoá (tả, lị, thương hàn, viêm gan A).
  • Về lâu dài ảnh hưởng tới sự phát triển thể lực, trí tuệ, có thể gây dị tật bẩm sinh, dẫn đến suy thoái nòi giống, giảm chất lượng dân số.
  • Gây thiệt hại kinh tế: chi phí khám chữa bệnh, mất ngày công, giảm uy tín và khả năng xuất khẩu nông sản, thực phẩm.

Lưu ý · Tác hại âm thầm

Nhiều chất độc tích luỹ không gây triệu chứng ngay. Thực phẩm trông vẫn tươi, ngon chưa chắc đã an toàn; cần chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Dự án

Nhiệm vụ: kiểm tra bếp ăn gia đình em

Mục tiêu: phát hiện những nguy cơ mất vệ sinh an toàn thực phẩm trong bếp ăn gia đình và đề xuất cách khắc phục.

  1. Chuẩn bị: một phiếu ghi chép gồm các cột "Khâu", "Điều quan sát được", "Nhóm tác nhân", "Cách khắc phục"; điện thoại để chụp ảnh (được sự đồng ý của gia đình).
  2. Quan sát trong một ngày: nguồn gốc thực phẩm đã mua, cách sơ chế (thớt, dao, nước rửa), cách nấu, cách bảo quản thức ăn thừa, nơi để hoá chất tẩy rửa, thùng rác.
  3. Ghi từng nguy cơ vào phiếu và xếp vào nhóm tác nhân sinh học, hoá học hoặc vật lí.
  4. Thảo luận với gia đình, chọn ba việc dễ làm nhất để cải thiện ngay.
  5. Báo cáo trước lớp: bảng tổng hợp, ảnh minh hoạ (nếu có) và những thay đổi gia đình đã thực hiện.

Khám phá

Thanh tra bếp ăn

Chạm vào từng thứ trong bếp. Nếu là vi phạm, chọn nhóm tác nhân (sinh học, hoá học, vật lí) làm thực phẩm mất an toàn; đọc giải thích và cách khắc phục. Tìm đủ tất cả các vi phạm.

Bếp ăn dưới đây có cả việc làm đúng và vi phạm. Chạm vào từng thứ để kiểm tra; khi tìm thấy vi phạm, chọn nhóm tác nhân làm thực phẩm mất an toàn.

Khu sơ chế

Bếp nấu

Kệ và tủ

Bàn ăn

Đã tìm được 0 trên 11 vi phạm.

  • Sinh học: 0/5
  • Hoá học: 0/4
  • Vật lí: 0/2

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một gia đình thái thịt lợn sống trên thớt rồi dùng ngay thớt đó, không rửa, để thái giò. Hãy cho biết thực phẩm nào bị ô nhiễm, do nhóm tác nhân nào và cách khắc phục.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bác An ăn rau muống của một vườn thường phun thuốc trừ sâu và hái rau ngay hôm sau. Nhiều năm ăn như vậy, bác không thấy đau bụng lần nào. Có thể kết luận rau này an toàn không?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng về vệ sinh an toàn thực phẩm?

Bài 2

Ghép mỗi tác nhân gây ô nhiễm thực phẩm với nhóm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Những trường hợp nào là ô nhiễm thực phẩm bởi tác nhân hoá học?

Bài 4

Sắp xếp các khâu của chuỗi thực phẩm theo thứ tự từ đầu đến cuối (ở khâu nào cũng có thể xảy ra ô nhiễm).

  1. Vị trí 1: Sử dụng
  2. Vị trí 2: Bảo quản, vận chuyển, bày bán
  3. Vị trí 3: Chế biến
  4. Vị trí 4: Thu hoạch, giết mổ
  5. Vị trí 5: Nuôi trồng

Bài 5

Vì sao nói mất vệ sinh an toàn thực phẩm có thể dẫn đến suy thoái nòi giống?

Bài 6

Khi mua thức ăn chế biến sẵn, em nên làm gì để đảm bảo an toàn?

Bài 7

Hai loại rau có thành phần dinh dưỡng như nhau. Loại A có nhãn VietGAP, giá cao hơn; loại B không rõ nguồn gốc, rẻ hơn. Nên chọn loại nào?

Bài 8

Vi khuẩn từ thịt sống truyền sang thức ăn chín qua thớt, dao dùng chung được gọi là ô nhiễm gì?

Ghi nhớ

  • Vệ sinh an toàn thực phẩm là bảo đảm mọi điều kiện, biện pháp ở mọi khâu để thực phẩm không gây hại cho sức khoẻ, tính mạng con người.
  • Ô nhiễm thực phẩm do tác nhân sinh học (vi khuẩn, virus, nấm mốc, kí sinh trùng), hoá học (thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia cấm, kim loại nặng, chất độc có sẵn) hoặc vật lí (dị vật, chất phóng xạ).
  • Ô nhiễm có thể xảy ra ở mọi khâu, từ nuôi trồng đến khi ăn.
  • Mất vệ sinh an toàn thực phẩm gây bệnh cấp tính, mạn tính, có thể gây tử vong và về lâu dài làm suy thoái nòi giống.