Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 28. Mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí trong cơ thể sinh vật

Một chậu cây bị ngập nước nhiều ngày: rễ thối, lá vàng rồi héo, dù đất thừa nước. Một người chạy nhanh: tim đập nhanh, thở gấp, đổ mồ hôi. Trong cả hai trường hợp, chỉ một quá trình thay đổi mà nhiều quá trình khác thay đổi theo. Vì sao vậy?

Em sẽ học được

  • Phân tích được mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí trong cơ thể thực vật (trao đổi nước và khoáng, quang hợp, hô hấp, thoát hơi nước, sinh trưởng, sinh sản).
  • Phân tích được mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí trong cơ thể động vật (tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn, bài tiết, chuyển hoá, điều hoà, sinh trưởng, sinh sản).
  • Giải thích được vì sao cơ thể sinh vật là một hệ thống mở, tự điều chỉnh và là một thể thống nhất.
  • Vận dụng mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí để giải thích hiện tượng thực tế.

Mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí ở thực vật

Trong cơ thể thực vật diễn ra đồng thời nhiều quá trình sinh lí: hấp thụ nước và khoáng ở rễ, vận chuyển các chất trong mạch gỗ và mạch rây, thoát hơi nước, quang hợp, hô hấp, sinh trưởng, phát triển và sinh sản. Các quá trình này liên quan mật thiết với nhau.

  • Hấp thụ nước và khoáng cung cấp nguyên liệu cho quang hợp và các hoạt động khác. Nếu rễ không hút đủ nước, cây héo, khí khổng đóng, quang hợp giảm.
  • Thoát hơi nước là động lực đầu trên kéo nước từ rễ lên lá, giúp rễ hút nước và khoáng; khi thoát hơi nước, khí khổng mở cho CO₂ đi vào lá và nhiệt độ lá giảm.
  • Quang hợp và hô hấp là hai quá trình ngược nhau nhưng phụ thuộc nhau: quang hợp tạo chất hữu cơ và O₂ cho hô hấp; hô hấp giải phóng CO₂ và năng lượng (ATP) cho các hoạt động sống, trong đó có quang hợp.
  • Hô hấp ở rễ cung cấp ATP cho hút khoáng chủ động và tạo các chất làm tăng áp suất thẩm thấu của tế bào rễ, giúp rễ hút nước.
  • Trao đổi chất cung cấp vật chất và năng lượng cho sinh trưởng, phát triển, sinh sản; ngược lại, rễ mọc dài, lá mới, hoa và quả đang lớn lại tác động trở lại các quá trình trao đổi chất.

Ghi chú · Ví dụ: cây bị ngập úng

Đất ngập nước thiếu O₂ → rễ hô hấp kém, tích luỹ chất độc → lông hút chết, rễ hút nước và khoáng kém → lá thiếu nước, khí khổng đóng → quang hợp giảm, cây héo dù đất thừa nước.

Mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí ở động vật

Ở động vật, các quá trình tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn, bài tiết, chuyển hoá ở tế bào, sinh trưởng, phát triển, sinh sản phối hợp nhịp nhàng dưới sự điều hoà của hệ thần kinh và hệ nội tiết. Cơ thể chỉ duy trì được sự sống khi các hoạt động này phối hợp với nhau.

Mối quan hệBiểu hiện
Tiêu hoá – tuần hoànHệ tiêu hoá biến đổi thức ăn thành chất dinh dưỡng; hệ tuần hoàn đưa chất dinh dưỡng tới các tế bào.
Hô hấp – tuần hoànMáu qua phổi nhận O₂ và thải CO₂; hệ tuần hoàn đưa O₂ tới tế bào và đưa CO₂ từ tế bào về phổi.
Tuần hoàn – bài tiếtMáu đưa chất thải của quá trình trao đổi chất tới thận, phổi, da; cơ quan bài tiết lọc và thải chúng ra ngoài, giữ ổn định thành phần máu.
Chuyển hoá ở tế bào – các hệ cơ quanHô hấp tế bào tạo ATP cho tim co bóp, cơ hô hấp co dãn, tế bào ống thận tái hấp thu các chất, tế bào thần kinh dẫn truyền xung.
Thần kinh, nội tiết – các hệ cơ quanĐiều hoà nhịp tim, nhịp thở, tiêu hoá, tái hấp thu nước ở thận, sinh trưởng, sinh sản.

Ghi chú · Ví dụ: khi chạy nhanh

Cơ cần nhiều ATP → hô hấp tế bào tăng, cần nhiều O₂ và thải nhiều CO₂ → nồng độ CO₂ trong máu tăng, kích thích trung khu hô hấp và tim mạch → thở nhanh, sâu; tim đập nhanh, mạnh để đưa O₂ tới cơ, đưa CO₂ tới phổi; cơ thể toả nhiệt, đổ mồ hôi.

Bên dưới, hãy cho một quá trình ngừng hoạt động và xem ảnh hưởng lan ra theo từng bước.

Cơ thể là hệ thống mở, tự điều chỉnh

Định nghĩa · Hệ thống mở

Cơ thể sinh vật là hệ thống mở vì luôn trao đổi chất, năng lượng (và thông tin) với môi trường: thực vật lấy nước, khoáng, CO₂, ánh sáng và thải O₂, hơi nước; động vật lấy thức ăn, nước, O₂ và thải CO₂, chất thải. Cơ thể cũng tác động trở lại làm môi trường thay đổi.

Định nghĩa · Hệ thống tự điều chỉnh

Cơ thể có khả năng tự điều chỉnh các hoạt động sống để duy trì cân bằng động của môi trường bên trong khi môi trường ngoài thay đổi. Ở thực vật, sự điều chỉnh nhờ sự tương tác giữa các hormone thực vật; ở động vật, nhờ hệ thần kinh và hệ nội tiết, thường theo cơ chế liên hệ ngược.
  • Ở thực vật: khi thiếu nước, lá tăng tổng hợp abscisic acid làm khí khổng đóng, giảm thoát hơi nước, giúp cây giữ nước.
  • Ở động vật: khi cơ thể mất nhiều nước, áp suất thẩm thấu của máu tăng → vùng dưới đồi gây cảm giác khát và kích thích tuyến yên tăng tiết ADH → thận tăng tái hấp thu nước → áp suất thẩm thấu của máu trở lại bình thường, tác động ngược làm giảm tiết ADH.

Định lí · Cơ thể là một thể thống nhất

Các cơ quan và các quá trình sinh lí trong cơ thể liên quan mật thiết, hỗ trợ lẫn nhau: bất kì quá trình sinh lí nào thay đổi đều ảnh hưởng đến các quá trình sinh lí khác. Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng là cơ sở của sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng.

Khám phá

Mạng lưới các quá trình sinh lí

Chọn thực vật hoặc động vật. Chạm vào một quá trình để làm nó ngừng hoạt động, rồi bấm "Bước tiếp" để xem những quá trình nào bị ảnh hưởng trực tiếp (bước 1), rồi gián tiếp (bước 2, 3...). Có quá trình nào ngừng mà không ảnh hưởng tới quá trình khác không?

Cơ thể
Hấp thụnước, khoángVận chuyểncác chấtThoáthơi nướcQuang hợpHô hấpSinh trưởng,phát triểnSinh sản

Chạm vào một quá trình trong sơ đồ để làm nó ngừng hoạt động, rồi xem ảnh hưởng lan ra các quá trình khác.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao cây trồng trên đất bị ngập úng lâu ngày thường bị héo và vàng lá, dù đất rất nhiều nước?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Khi một người lao động nặng, nhịp tim và nhịp thở đều tăng. Hãy giải thích sự phối hợp giữa các quá trình sinh lí trong trường hợp này.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Cơ thể sinh vật được gọi là hệ thống mở vì

Bài 2

Ở động vật, khả năng tự điều chỉnh để duy trì cân bằng nội môi chủ yếu nhờ

Bài 3

Chọn tất cả các nhận định đúng về quan hệ giữa quang hợp và hô hấp ở thực vật.

Bài 4

Thoát hơi nước ở lá ảnh hưởng đến hấp thụ nước ở rễ như thế nào?

Bài 5

Ghép mỗi mối quan hệ ở động vật với biểu hiện đúng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Sắp xếp chuỗi sự kiện khi cơ thể mất nhiều nước (ví dụ ra nhiều mồ hôi) theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Thận tăng tái hấp thu nước, đồng thời cơ thể khát và uống nước
  2. Vị trí 2: Áp suất thẩm thấu của máu trở lại bình thường
  3. Vị trí 3: Áp suất thẩm thấu của máu tăng
  4. Vị trí 4: Vùng dưới đồi bị kích thích, tuyến yên tăng tiết ADH

Bài 7

Một học sinh nhịn ăn sáng rồi chạy bền và bị chóng mặt, mệt lả. Giải thích nào phù hợp nhất?

Bài 8

Rễ cây bị tổn thương nặng (ví dụ do sâu cắn). Những quá trình nào sẽ bị ảnh hưởng theo?

Ghi nhớ

  • Các quá trình sinh lí trong cơ thể liên quan chặt chẽ: một quá trình thay đổi kéo theo các quá trình khác thay đổi.
  • Ở thực vật: hấp thụ nước và khoáng, thoát hơi nước, quang hợp, hô hấp phụ thuộc lẫn nhau và cung cấp vật chất, năng lượng cho sinh trưởng, phát triển, sinh sản.
  • Ở động vật: tiêu hoá, hô hấp, tuần hoàn, bài tiết phối hợp với nhau dưới sự điều hoà của hệ thần kinh và nội tiết.
  • Cơ thể là hệ thống mở (luôn trao đổi chất, năng lượng với môi trường) và tự điều chỉnh (duy trì cân bằng động nhờ hormone, thần kinh, liên hệ ngược).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ