Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 27. Sinh sản ở động vật

Cắt một con sao biển thành nhiều mảnh, mỗi mảnh có thể mọc thành một con sao biển mới; còn ong chúa đẻ ra ong đực từ những trứng không hề được thụ tinh. Ở người và thú, sinh sản lại được điều khiển chặt chẽ bởi các hormone. Hiểu cơ chế ấy giúp con người chăn nuôi hiệu quả và chủ động sinh đẻ có kế hoạch.

Em sẽ học được

  • Phân biệt được các hình thức sinh sản vô tính ở động vật; lấy được ví dụ.
  • Trình bày được các hình thức sinh sản hữu tính (đẻ trứng, đẻ trứng thai, đẻ con) và quá trình sinh sản hữu tính ở người.
  • Trình bày được cơ chế điều hoà sinh tinh và sinh trứng bằng hormone, có điều hoà ngược; nêu được ảnh hưởng của thần kinh và môi trường.
  • Nêu được một số biện pháp điều khiển sinh sản ở động vật; giải thích được ý nghĩa của sinh đẻ có kế hoạch và một số biện pháp tránh thai.

Sinh sản vô tính ở động vật

Hình thứcĐặc điểmVí dụ
Phân đôiCơ thể mẹ tách thành hai cá thể có kích thước gần bằng nhauHải quỳ, san hô (ruột khoang)
Nảy chồiMột chồi mọc ra từ cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra thành cơ thể mớiThuỷ tức, bọt biển
Phân mảnhCơ thể mẹ tách thành nhiều mảnh, mỗi mảnh phát triển thành cơ thể mớiGiun dẹp, bọt biển, sao biển
Trinh sinhTế bào trứng không thụ tinh phát triển thành cơ thể mớiOng, kiến (ong đực, kiến đực có bộ nhiễm sắc thể đơn bội n), rệp

Ghi chú · Ứng dụng

Dựa trên nguyên lí sinh sản vô tính, con người nuôi cấy mô, tế bào động vật và nhân bản vô tính (ví dụ cừu Dolly ra đời năm 1996 từ nhân tế bào tuyến vú của một cừu cho nhân).

Sinh sản hữu tính ở động vật và ở người

Sinh sản hữu tính gồm ba giai đoạn: hình thành giao tử (giảm phân), thụ tinh tạo hợp tử, phát triển phôi thành cơ thể mới. Thụ tinh ngoài xảy ra trong nước (cá, ếch); thụ tinh trong xảy ra trong cơ quan sinh dục của con cái (bò sát, chim, thú).

Hình thứcPhôi phát triển ở đâu, nhờ gìVí dụ
Đẻ trứngTrứng (thụ tinh ngoài hoặc trong) được đẻ ra ngoài, phôi phát triển nhờ noãn hoàng trong trứngCá, ếch, bò sát, chim
Đẻ trứng thai (noãn thai sinh)Hợp tử phát triển trong ống dẫn trứng của con cái nhờ noãn hoàng, rồi con non được đẻ raMột số loài cá, bò sát, chân khớp
Đẻ con (thai sinh)Phôi phát triển trong tử cung, nhận dinh dưỡng từ mẹ qua nhau thaiThú (trừ thú mỏ vịt), người
  • Ở người, tinh trùng hình thành trong ống sinh tinh của tinh hoàn; trứng hình thành trong buồng trứng.
  • Thụ tinh: tinh trùng (n) kết hợp với trứng (n) tạo hợp tử (2n), thường ở khoảng 1/3 ống dẫn trứng phía gần loa vòi.
  • Hợp tử phân bào trên đường về tử cung và làm tổ ở tử cung. Khoảng 8 tuần đầu là giai đoạn phôi (hình thành mô, cơ quan), sau đó là giai đoạn thai.
  • Sau khoảng 9 tháng 10 ngày, hormone oxytocin kích thích tử cung co bóp, prostaglandin làm co bóp mạnh hơn, đẩy thai ra ngoài.

Điều hoà sinh sản

Thành phầnĐiều hoà sinh tinhĐiều hoà sinh trứng
Vùng dưới đồiTiết GnRH kích thích tuyến yênTiết GnRH kích thích tuyến yên
FSH (tuyến yên)Kích thích ống sinh tinh sản sinh tinh trùngKích thích nang trứng phát triển, tiết estrogen
LH (tuyến yên)Kích thích tế bào kẽ (Leydig) tiết testosteroneLàm trứng chín, rụng và hình thành thể vàng; thể vàng tiết progesterone, estrogen
Hormone sinh dụcTestosterone kích thích ống sinh tinh sản sinh tinh trùngProgesterone, estrogen làm niêm mạc tử cung dày lên
Điều hoà ngượcTestosterone trong máu tăng cao ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm tiết GnRH, FSH, LHProgesterone, estrogen trong máu tăng cao ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm tiết GnRH, FSH, LH
  • Căng thẳng thần kinh kéo dài làm rối loạn hormone, giảm sản sinh tinh trùng, rối loạn chu kì trứng chín và rụng.
  • Thiếu ăn, suy dinh dưỡng, chế độ ăn không hợp lí, béo phì gây rối loạn chuyển hoá, ảnh hưởng đến sinh sản.
  • Ít vận động, mặc quần lót quá chật làm giảm sản sinh tinh trùng; hút thuốc lá, uống rượu, dùng ma tuý gây hại cho sinh tinh và chu kì kinh nguyệt.

Điều khiển sinh sản và sinh đẻ có kế hoạch

  • Điều khiển số con: thụ tinh nhân tạo, thay đổi yếu tố môi trường (chiếu sáng, nhiệt độ), nuôi cấy phôi, dùng hormone.
  • Điều khiển giới tính: tách tinh trùng mang X và mang Y (lọc, li tâm, điện di); nuôi cá rô phi bột bằng 17-methyltestosterone kết hợp vitamin C để tạo ra toàn cá đực (dùng hormone nhân tạo).
  • Thụ tinh trong ống nghiệm: trứng và tinh trùng thụ tinh ngoài cơ thể tạo phôi, rồi chuyển phôi vào tử cung người phụ nữ để làm tổ và phát triển thành thai; giúp các cặp vợ chồng hiếm muộn có con.

Định nghĩa · Sinh đẻ có kế hoạch

Sinh đẻ có kế hoạch là điều chỉnh về số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh sao cho phù hợp với việc nâng cao chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội. Mỗi cặp vợ chồng nên có 2 con, không sinh quá sớm, quá muộn hoặc quá dày.
Biện pháp tránh thaiCơ chế
Bao cao suNgăn tinh trùng gặp trứng
Thuốc tránh thai (chứa progesterone, estrogen)Ức chế ngược vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm FSH, LH nên trứng không chín, không rụng
Dụng cụ tử cung (vòng tránh thai)Ngăn hợp tử làm tổ trong tử cung
Thắt ống dẫn tinh, thắt ống dẫn trứngTinh trùng không ra ngoài được, trứng không gặp được tinh trùng

Khám phá

Trục hormone điều hoà sinh tinh, sinh trứng

Chọn trục sinh tinh hoặc sinh trứng, rồi bật từng thay đổi: dùng hormone sinh dục từ bên ngoài, cắt bỏ tuyến sinh dục, căng thẳng kéo dài. Quan sát mũi tên GnRH, FSH, LH và đường ức chế ngược màu đỏ thay đổi thế nào.

Trục hormone
Thay đổi (chọn một hoặc nhiều)
Vùng dưới đồiTuyến yênTinh hoànống sinh tinh, tế bào kẽGnRH: bình thườngFSH, LH: bình thường−−Testosteronebình thường
  • GnRH (vùng dưới đồi): bình thường
  • FSH (tuyến yên): bình thường
  • LH (tuyến yên): bình thường
  • Testosterone trong máu: bình thường
  • Sản sinh tinh trùng: bình thường

Bình thường: GnRH kích thích tuyến yên tiết FSH, LH; tuyến sinh dục tiết testosterone. Khi testosterone tăng cao, chúng ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên (điều hoà ngược âm) nên các hormone giữ ổn định.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ong mật có bộ nhiễm sắc thể 2n=32. Ong thợ và ong chúa phát triển từ trứng được thụ tinh, ong đực phát triển từ trứng không được thụ tinh. Tế bào cơ thể ong đực có bao nhiêu nhiễm sắc thể? Đây là hình thức sinh sản nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Giải thích vì sao uống thuốc tránh thai chứa progesterone và estrogen hằng ngày lại ngăn được trứng chín và rụng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Ghép mỗi động vật với hình thức sinh sản vô tính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Một loài ong có 2n=32. Mỗi tế bào cơ thể của ong đực (sinh ra bằng trinh sinh) có bao nhiêu nhiễm sắc thể?

Bài 3

Ở hình thức đẻ con (thai sinh), phôi nhận chất dinh dưỡng chủ yếu từ

Bài 4

Ở người, sự thụ tinh thường xảy ra ở

Bài 5

Ghép mỗi hormone với vai trò của nó trong điều hoà sinh tinh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Một người dùng testosterone liều cao kéo dài để tăng cơ. Điều gì xảy ra với FSH, LH và sự sản sinh tinh trùng?

Bài 7

Sau khi cắt bỏ hai buồng trứng, nồng độ FSH và LH trong máu thay đổi thế nào?

Bài 8

Chọn tất cả các biện pháp điều khiển giới tính ở động vật.

Bài 9

Ghép mỗi biện pháp tránh thai với cơ chế của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 10

Sinh đẻ có kế hoạch là

Ghi nhớ

  • Sinh sản vô tính ở động vật: phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sinh.
  • Sinh sản hữu tính: hình thành giao tử, thụ tinh (ngoài hoặc trong), phát triển phôi; đẻ trứng, đẻ trứng thai, đẻ con.
  • GnRH → FSH, LH → tinh hoàn (testosterone) hoặc buồng trứng (progesterone, estrogen); hormone sinh dục tăng cao ức chế ngược vùng dưới đồi và tuyến yên.
  • Thần kinh, dinh dưỡng, chất kích thích ảnh hưởng đến sinh sản; con người điều khiển số con, giới tính ở vật nuôi và chủ động sinh đẻ có kế hoạch.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ