Chương 4 · Lý thuyết
Bài 27. Sinh sản ở động vật
Cắt một con sao biển thành nhiều mảnh, mỗi mảnh có thể mọc thành một con sao biển mới; còn ong chúa đẻ ra ong đực từ những trứng không hề được thụ tinh. Ở người và thú, sinh sản lại được điều khiển chặt chẽ bởi các hormone. Hiểu cơ chế ấy giúp con người chăn nuôi hiệu quả và chủ động sinh đẻ có kế hoạch.
Em sẽ học được
- Phân biệt được các hình thức sinh sản vô tính ở động vật; lấy được ví dụ.
- Trình bày được các hình thức sinh sản hữu tính (đẻ trứng, đẻ trứng thai, đẻ con) và quá trình sinh sản hữu tính ở người.
- Trình bày được cơ chế điều hoà sinh tinh và sinh trứng bằng hormone, có điều hoà ngược; nêu được ảnh hưởng của thần kinh và môi trường.
- Nêu được một số biện pháp điều khiển sinh sản ở động vật; giải thích được ý nghĩa của sinh đẻ có kế hoạch và một số biện pháp tránh thai.
Sinh sản vô tính ở động vật
| Hình thức | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân đôi | Cơ thể mẹ tách thành hai cá thể có kích thước gần bằng nhau | Hải quỳ, san hô (ruột khoang) |
| Nảy chồi | Một chồi mọc ra từ cơ thể mẹ, lớn dần rồi tách ra thành cơ thể mới | Thuỷ tức, bọt biển |
| Phân mảnh | Cơ thể mẹ tách thành nhiều mảnh, mỗi mảnh phát triển thành cơ thể mới | Giun dẹp, bọt biển, sao biển |
| Trinh sinh | Tế bào trứng không thụ tinh phát triển thành cơ thể mới | Ong, kiến (ong đực, kiến đực có bộ nhiễm sắc thể đơn bội n), rệp |
Ghi chú · Ứng dụng
Sinh sản hữu tính ở động vật và ở người
Sinh sản hữu tính gồm ba giai đoạn: hình thành giao tử (giảm phân), thụ tinh tạo hợp tử, phát triển phôi thành cơ thể mới. Thụ tinh ngoài xảy ra trong nước (cá, ếch); thụ tinh trong xảy ra trong cơ quan sinh dục của con cái (bò sát, chim, thú).
| Hình thức | Phôi phát triển ở đâu, nhờ gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đẻ trứng | Trứng (thụ tinh ngoài hoặc trong) được đẻ ra ngoài, phôi phát triển nhờ noãn hoàng trong trứng | Cá, ếch, bò sát, chim |
| Đẻ trứng thai (noãn thai sinh) | Hợp tử phát triển trong ống dẫn trứng của con cái nhờ noãn hoàng, rồi con non được đẻ ra | Một số loài cá, bò sát, chân khớp |
| Đẻ con (thai sinh) | Phôi phát triển trong tử cung, nhận dinh dưỡng từ mẹ qua nhau thai | Thú (trừ thú mỏ vịt), người |
- Ở người, tinh trùng hình thành trong ống sinh tinh của tinh hoàn; trứng hình thành trong buồng trứng.
- Thụ tinh: tinh trùng (n) kết hợp với trứng (n) tạo hợp tử (2n), thường ở khoảng 1/3 ống dẫn trứng phía gần loa vòi.
- Hợp tử phân bào trên đường về tử cung và làm tổ ở tử cung. Khoảng 8 tuần đầu là giai đoạn phôi (hình thành mô, cơ quan), sau đó là giai đoạn thai.
- Sau khoảng 9 tháng 10 ngày, hormone oxytocin kích thích tử cung co bóp, prostaglandin làm co bóp mạnh hơn, đẩy thai ra ngoài.
Điều hoà sinh sản
| Thành phần | Điều hoà sinh tinh | Điều hoà sinh trứng |
|---|---|---|
| Vùng dưới đồi | Tiết GnRH kích thích tuyến yên | Tiết GnRH kích thích tuyến yên |
| FSH (tuyến yên) | Kích thích ống sinh tinh sản sinh tinh trùng | Kích thích nang trứng phát triển, tiết estrogen |
| LH (tuyến yên) | Kích thích tế bào kẽ (Leydig) tiết testosterone | Làm trứng chín, rụng và hình thành thể vàng; thể vàng tiết progesterone, estrogen |
| Hormone sinh dục | Testosterone kích thích ống sinh tinh sản sinh tinh trùng | Progesterone, estrogen làm niêm mạc tử cung dày lên |
| Điều hoà ngược | Testosterone trong máu tăng cao ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm tiết GnRH, FSH, LH | Progesterone, estrogen trong máu tăng cao ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm tiết GnRH, FSH, LH |
- Căng thẳng thần kinh kéo dài làm rối loạn hormone, giảm sản sinh tinh trùng, rối loạn chu kì trứng chín và rụng.
- Thiếu ăn, suy dinh dưỡng, chế độ ăn không hợp lí, béo phì gây rối loạn chuyển hoá, ảnh hưởng đến sinh sản.
- Ít vận động, mặc quần lót quá chật làm giảm sản sinh tinh trùng; hút thuốc lá, uống rượu, dùng ma tuý gây hại cho sinh tinh và chu kì kinh nguyệt.
Điều khiển sinh sản và sinh đẻ có kế hoạch
- Điều khiển số con: thụ tinh nhân tạo, thay đổi yếu tố môi trường (chiếu sáng, nhiệt độ), nuôi cấy phôi, dùng hormone.
- Điều khiển giới tính: tách tinh trùng mang X và mang Y (lọc, li tâm, điện di); nuôi cá rô phi bột bằng 17-methyltestosterone kết hợp vitamin C để tạo ra toàn cá đực (dùng hormone nhân tạo).
- Thụ tinh trong ống nghiệm: trứng và tinh trùng thụ tinh ngoài cơ thể tạo phôi, rồi chuyển phôi vào tử cung người phụ nữ để làm tổ và phát triển thành thai; giúp các cặp vợ chồng hiếm muộn có con.
Định nghĩa · Sinh đẻ có kế hoạch
| Biện pháp tránh thai | Cơ chế |
|---|---|
| Bao cao su | Ngăn tinh trùng gặp trứng |
| Thuốc tránh thai (chứa progesterone, estrogen) | Ức chế ngược vùng dưới đồi và tuyến yên, giảm FSH, LH nên trứng không chín, không rụng |
| Dụng cụ tử cung (vòng tránh thai) | Ngăn hợp tử làm tổ trong tử cung |
| Thắt ống dẫn tinh, thắt ống dẫn trứng | Tinh trùng không ra ngoài được, trứng không gặp được tinh trùng |
Khám phá
Trục hormone điều hoà sinh tinh, sinh trứng
Chọn trục sinh tinh hoặc sinh trứng, rồi bật từng thay đổi: dùng hormone sinh dục từ bên ngoài, cắt bỏ tuyến sinh dục, căng thẳng kéo dài. Quan sát mũi tên GnRH, FSH, LH và đường ức chế ngược màu đỏ thay đổi thế nào.
- GnRH (vùng dưới đồi): bình thường
- FSH (tuyến yên): bình thường
- LH (tuyến yên): bình thường
- Testosterone trong máu: bình thường
- Sản sinh tinh trùng: bình thường
Bình thường: GnRH kích thích tuyến yên tiết FSH, LH; tuyến sinh dục tiết testosterone. Khi testosterone tăng cao, chúng ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên (điều hoà ngược âm) nên các hormone giữ ổn định.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Ghép mỗi động vật với hình thức sinh sản vô tính của nó.
Bài 2
Một loài ong có 2n=32. Mỗi tế bào cơ thể của ong đực (sinh ra bằng trinh sinh) có bao nhiêu nhiễm sắc thể?
Bài 3
Ở hình thức đẻ con (thai sinh), phôi nhận chất dinh dưỡng chủ yếu từ
Bài 4
Ở người, sự thụ tinh thường xảy ra ở
Bài 5
Ghép mỗi hormone với vai trò của nó trong điều hoà sinh tinh.
Bài 6
Một người dùng testosterone liều cao kéo dài để tăng cơ. Điều gì xảy ra với FSH, LH và sự sản sinh tinh trùng?
Bài 7
Sau khi cắt bỏ hai buồng trứng, nồng độ FSH và LH trong máu thay đổi thế nào?
Bài 8
Chọn tất cả các biện pháp điều khiển giới tính ở động vật.
Bài 9
Ghép mỗi biện pháp tránh thai với cơ chế của nó.
Bài 10
Sinh đẻ có kế hoạch là
Ghi nhớ
- Sinh sản vô tính ở động vật: phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sinh.
- Sinh sản hữu tính: hình thành giao tử, thụ tinh (ngoài hoặc trong), phát triển phôi; đẻ trứng, đẻ trứng thai, đẻ con.
- GnRH → FSH, LH → tinh hoàn (testosterone) hoặc buồng trứng (progesterone, estrogen); hormone sinh dục tăng cao ức chế ngược vùng dưới đồi và tuyến yên.
- Thần kinh, dinh dưỡng, chất kích thích ảnh hưởng đến sinh sản; con người điều khiển số con, giới tính ở vật nuôi và chủ động sinh đẻ có kế hoạch.