Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 24. Khái quát về sinh sản ở sinh vật

Chỉ một chiếc lá thuốc bỏng đặt trên đất ẩm đã mọc ra nhiều cây con giống hệt cây mẹ. Còn hạt bí ngô gieo xuống lại cho những cây có quả to nhỏ, màu sắc khác nhau. Vì sao con sinh ra theo hai cách này lại giống hoặc khác bố mẹ đến vậy, và mỗi cách có lợi gì cho loài?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh sản ở sinh vật.
  • Phân biệt được sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính theo cơ sở tế bào học, đặc điểm di truyền, điều hoà và ý nghĩa; lấy được ví dụ.
  • Trình bày được vai trò của sinh sản đối với sinh vật.
  • Phân tích được ưu điểm và hạn chế của mỗi hình thức sinh sản, giải thích vì sao sinh sản hữu tính giúp sinh vật thích nghi với môi trường thay đổi.

Khái niệm sinh sản

Định nghĩa · Sinh sản

Sinh sản là quá trình tạo ra những cơ thể mới, đảm bảo cho sự phát triển liên tục của loài.

Sinh vật có hai hình thức sinh sản chính: sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính. Một số loài có thể sinh sản theo cả hai hình thức, ví dụ khoai tây vừa mọc cây mới từ củ, vừa ra hoa kết hạt; rệp cây vừa trinh sinh vừa giao phối.

  • Sinh sản vô tính: tạo ra cơ thể mới giống cá thể ban đầu, không có sự tham gia vật chất di truyền của cá thể khác (không có sự kết hợp giao tử đực và giao tử cái). Ví dụ: một lá thuốc bỏng mọc thành cây mới.
  • Sinh sản hữu tính: giao tử đực kết hợp với giao tử cái tạo thành hợp tử, hợp tử phát triển thành cơ thể mới. Ví dụ: sinh sản ở người, ở cây bí ngô.

Dấu hiệu đặc trưng của hai hình thức sinh sản

Tiêu chíSinh sản vô tínhSinh sản hữu tính
Cơ sở tế bào họcNguyên phânGiảm phân, thụ tinh và nguyên phân
Đặc điểm di truyềnCác cơ thể con giống nhau và giống cơ thể mẹCác cơ thể con mang vật chất di truyền của cả bố và mẹ, có sự sai khác nhau và khác bố mẹ
Điều hoàChủ yếu bởi hệ thống kiểm soát chu kì tế bàoBởi các hormone
Ý nghĩaTạo cá thể thích nghi với môi trường ổn địnhTạo cá thể đa dạng, thích nghi tốt với môi trường thay đổi
Ví dụ ở thực vậtChuối, gừng, hành, thuốc bỏng, rau máBí ngô, dưa chuột, chanh, bưởi
Ví dụ ở động vậtHải quỳ, bọt biển, thuỷ tức, sao biển, giun dẹpChim, ếch, cá, trâu, bò, mèo, gà

Ghi chú · Vì sao con sinh ra từ sinh sản hữu tính lại đa dạng?

Trong giảm phân, các cặp nhiễm sắc thể phân li độc lập (và có thể trao đổi chéo) nên một cơ thể tạo ra nhiều loại giao tử khác nhau. Khi thụ tinh, các giao tử kết hợp ngẫu nhiên, tạo ra nhiều tổ hợp gene mới (biến dị tổ hợp). Nguyên phân thì sao chép đúng bộ nhiễm sắc thể của tế bào mẹ.

Vai trò, ưu điểm và hạn chế

  • Cả hai hình thức đều tạo ra thế hệ con cháu, giúp loài tồn tại và phát triển liên tục.
  • Sinh sản vô tính nhanh chóng tạo ra nhiều cá thể mới mang bộ nhiễm sắc thể đặc trưng của loài, có lợi khi môi trường ổn định.
  • Sinh sản hữu tính tạo ra cá thể mới mang bộ nhiễm sắc thể đặc trưng của loài với các tổ hợp gene đa dạng, giúp loài thích nghi khi môi trường thay đổi.
Hình thứcƯu điểmHạn chế
Sinh sản vô tínhChỉ cần một cá thể ban đầu, có lợi khi mật độ cá thể thấp; tạo nhiều cá thể trong thời gian ngắn; con giống hệt mẹ, giữ được đặc điểm tốt, kiểu gene thích nghi của mẹThế hệ con ít đa dạng di truyền; khi điều kiện sống thay đổi có thể chết hàng loạt
Sinh sản hữu tínhTạo thế hệ con đa dạng về di truyền và tính trạng, tăng khả năng thích nghi với môi trường thay đổiCần có giao tử đực và giao tử cái (thường của hai cá thể), nên khi mật độ cá thể quá thấp khó duy trì số lượng; con không giữ nguyên được đặc điểm tốt của bố mẹ

Bên dưới, cùng một cây mẹ AaBb sinh ra 16 cây con theo hai hình thức. Đổi điều kiện sống và so sánh số kiểu gene, số cây sống sót.

Khám phá

So sánh con của hai hình thức sinh sản

Chọn từng điều kiện sống, quan sát hai ô cây con và bảng so sánh. Chạm vào một cây con để xem kiểu gene của nó. Khi nào sinh sản vô tính có lợi hơn, khi nào sinh sản hữu tính có lợi hơn?

Cây mẹ có kiểu gene AaBb (lá xanh đậm, thân cao). Mỗi hình thức sinh sản tạo 16 cây con; sinh sản hữu tính ghép cây mẹ với một cây AaBb khác.

Điều kiện sống của thế hệ con
Sinh sản vô tính: 16/16 cây sống
Sinh sản hữu tính: 16/16 cây sống
Tiêu chíSinh sản vô tínhSinh sản hữu tính
Số cây con1616
Số kiểu gene19
Số kiểu hình14
Số cây sống sót1616

Chạm vào một cây con để xem kiểu gene của nó.

Môi trường ổn định: cả 16 cây con vô tính và 16 cây con hữu tính đều sống. Sinh sản vô tính giữ nguyên kiểu gene thích nghi của mẹ (1 kiểu gene), sinh sản hữu tính tạo 9 kiểu gene, 4 kiểu hình.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một cây có kiểu gene AaBb. (a) Nhân giống cây này bằng cách giâm cành, các cây con có kiểu gene gì? (b) Cho cây này tự thụ phấn, các cây con có bao nhiêu kiểu gene? Các gene phân li độc lập.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một vườn chuối trồng toàn bằng chồi lấy từ một cây mẹ. Khi một loại nấm gây bệnh mới xuất hiện, gần như cả vườn bị bệnh. Giải thích và đề xuất cách hạn chế.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sinh sản là

Bài 2

Cơ sở tế bào học của sinh sản vô tính là

Bài 3

Chọn tất cả các đặc điểm của sinh sản hữu tính.

Bài 4

Chọn tất cả các ví dụ về sinh sản vô tính.

Bài 5

Ở hình thức nào, sự sinh sản được điều hoà chủ yếu bởi các hormone?

Bài 6

Cho hai cây có kiểu gene AaBb giao phấn với nhau (các gene phân li độc lập). Đời con có bao nhiêu kiểu gene khác nhau?

Bài 7

Một bệnh mới chỉ tha cho cây có kiểu gene aa. Từ phép lai Aa×Aa, tỉ lệ cây con sống sót là bao nhiêu? Viết dưới dạng phân số tối giản.

Bài 8

Trên một hòn đảo chỉ còn sót lại một cá thể của một loài thực vật tự bất thụ (không tự thụ phấn được). Hình thức sinh sản nào giúp loài này duy trì số lượng?

Bài 9

Vì sao sinh sản hữu tính giúp sinh vật thích nghi tốt hơn khi môi trường thay đổi?

Ghi nhớ

  • Sinh sản là quá trình tạo ra cơ thể mới, đảm bảo sự phát triển liên tục của loài.
  • Sinh sản vô tính: không có kết hợp giao tử, dựa trên nguyên phân; con giống nhau và giống mẹ; thích nghi với môi trường ổn định.
  • Sinh sản hữu tính: giao tử đực kết hợp giao tử cái tạo hợp tử; dựa trên giảm phân, thụ tinh và nguyên phân; con đa dạng di truyền; thích nghi khi môi trường thay đổi.
  • Sinh sản vô tính có lợi khi mật độ thấp nhưng dễ chết hàng loạt khi môi trường đổi; sinh sản hữu tính cần giao tử đực và cái, khó duy trì khi mật độ quá thấp.