Chương 4 · Lý thuyết
Bài 24. Khái quát về sinh sản ở sinh vật
Chỉ một chiếc lá thuốc bỏng đặt trên đất ẩm đã mọc ra nhiều cây con giống hệt cây mẹ. Còn hạt bí ngô gieo xuống lại cho những cây có quả to nhỏ, màu sắc khác nhau. Vì sao con sinh ra theo hai cách này lại giống hoặc khác bố mẹ đến vậy, và mỗi cách có lợi gì cho loài?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm sinh sản ở sinh vật.
- Phân biệt được sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính theo cơ sở tế bào học, đặc điểm di truyền, điều hoà và ý nghĩa; lấy được ví dụ.
- Trình bày được vai trò của sinh sản đối với sinh vật.
- Phân tích được ưu điểm và hạn chế của mỗi hình thức sinh sản, giải thích vì sao sinh sản hữu tính giúp sinh vật thích nghi với môi trường thay đổi.
Khái niệm sinh sản
Định nghĩa · Sinh sản
Sinh vật có hai hình thức sinh sản chính: sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính. Một số loài có thể sinh sản theo cả hai hình thức, ví dụ khoai tây vừa mọc cây mới từ củ, vừa ra hoa kết hạt; rệp cây vừa trinh sinh vừa giao phối.
- Sinh sản vô tính: tạo ra cơ thể mới giống cá thể ban đầu, không có sự tham gia vật chất di truyền của cá thể khác (không có sự kết hợp giao tử đực và giao tử cái). Ví dụ: một lá thuốc bỏng mọc thành cây mới.
- Sinh sản hữu tính: giao tử đực kết hợp với giao tử cái tạo thành hợp tử, hợp tử phát triển thành cơ thể mới. Ví dụ: sinh sản ở người, ở cây bí ngô.
Dấu hiệu đặc trưng của hai hình thức sinh sản
| Tiêu chí | Sinh sản vô tính | Sinh sản hữu tính |
|---|---|---|
| Cơ sở tế bào học | Nguyên phân | Giảm phân, thụ tinh và nguyên phân |
| Đặc điểm di truyền | Các cơ thể con giống nhau và giống cơ thể mẹ | Các cơ thể con mang vật chất di truyền của cả bố và mẹ, có sự sai khác nhau và khác bố mẹ |
| Điều hoà | Chủ yếu bởi hệ thống kiểm soát chu kì tế bào | Bởi các hormone |
| Ý nghĩa | Tạo cá thể thích nghi với môi trường ổn định | Tạo cá thể đa dạng, thích nghi tốt với môi trường thay đổi |
| Ví dụ ở thực vật | Chuối, gừng, hành, thuốc bỏng, rau má | Bí ngô, dưa chuột, chanh, bưởi |
| Ví dụ ở động vật | Hải quỳ, bọt biển, thuỷ tức, sao biển, giun dẹp | Chim, ếch, cá, trâu, bò, mèo, gà |
Ghi chú · Vì sao con sinh ra từ sinh sản hữu tính lại đa dạng?
Vai trò, ưu điểm và hạn chế
- Cả hai hình thức đều tạo ra thế hệ con cháu, giúp loài tồn tại và phát triển liên tục.
- Sinh sản vô tính nhanh chóng tạo ra nhiều cá thể mới mang bộ nhiễm sắc thể đặc trưng của loài, có lợi khi môi trường ổn định.
- Sinh sản hữu tính tạo ra cá thể mới mang bộ nhiễm sắc thể đặc trưng của loài với các tổ hợp gene đa dạng, giúp loài thích nghi khi môi trường thay đổi.
| Hình thức | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Sinh sản vô tính | Chỉ cần một cá thể ban đầu, có lợi khi mật độ cá thể thấp; tạo nhiều cá thể trong thời gian ngắn; con giống hệt mẹ, giữ được đặc điểm tốt, kiểu gene thích nghi của mẹ | Thế hệ con ít đa dạng di truyền; khi điều kiện sống thay đổi có thể chết hàng loạt |
| Sinh sản hữu tính | Tạo thế hệ con đa dạng về di truyền và tính trạng, tăng khả năng thích nghi với môi trường thay đổi | Cần có giao tử đực và giao tử cái (thường của hai cá thể), nên khi mật độ cá thể quá thấp khó duy trì số lượng; con không giữ nguyên được đặc điểm tốt của bố mẹ |
Bên dưới, cùng một cây mẹ AaBb sinh ra 16 cây con theo hai hình thức. Đổi điều kiện sống và so sánh số kiểu gene, số cây sống sót.
Khám phá
So sánh con của hai hình thức sinh sản
Chọn từng điều kiện sống, quan sát hai ô cây con và bảng so sánh. Chạm vào một cây con để xem kiểu gene của nó. Khi nào sinh sản vô tính có lợi hơn, khi nào sinh sản hữu tính có lợi hơn?
Cây mẹ có kiểu gene AaBb (lá xanh đậm, thân cao). Mỗi hình thức sinh sản tạo 16 cây con; sinh sản hữu tính ghép cây mẹ với một cây AaBb khác.
| Tiêu chí | Sinh sản vô tính | Sinh sản hữu tính |
|---|---|---|
| Số cây con | 16 | 16 |
| Số kiểu gene | 1 | 9 |
| Số kiểu hình | 1 | 4 |
| Số cây sống sót | 16 | 16 |
Chạm vào một cây con để xem kiểu gene của nó.
Môi trường ổn định: cả 16 cây con vô tính và 16 cây con hữu tính đều sống. Sinh sản vô tính giữ nguyên kiểu gene thích nghi của mẹ (1 kiểu gene), sinh sản hữu tính tạo 9 kiểu gene, 4 kiểu hình.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sinh sản là
Bài 2
Cơ sở tế bào học của sinh sản vô tính là
Bài 3
Chọn tất cả các đặc điểm của sinh sản hữu tính.
Bài 4
Chọn tất cả các ví dụ về sinh sản vô tính.
Bài 5
Ở hình thức nào, sự sinh sản được điều hoà chủ yếu bởi các hormone?
Bài 6
Cho hai cây có kiểu gene AaBb giao phấn với nhau (các gene phân li độc lập). Đời con có bao nhiêu kiểu gene khác nhau?
Bài 7
Một bệnh mới chỉ tha cho cây có kiểu gene aa. Từ phép lai Aa×Aa, tỉ lệ cây con sống sót là bao nhiêu? Viết dưới dạng phân số tối giản.
Bài 8
Trên một hòn đảo chỉ còn sót lại một cá thể của một loài thực vật tự bất thụ (không tự thụ phấn được). Hình thức sinh sản nào giúp loài này duy trì số lượng?
Bài 9
Vì sao sinh sản hữu tính giúp sinh vật thích nghi tốt hơn khi môi trường thay đổi?
Ghi nhớ
- Sinh sản là quá trình tạo ra cơ thể mới, đảm bảo sự phát triển liên tục của loài.
- Sinh sản vô tính: không có kết hợp giao tử, dựa trên nguyên phân; con giống nhau và giống mẹ; thích nghi với môi trường ổn định.
- Sinh sản hữu tính: giao tử đực kết hợp giao tử cái tạo hợp tử; dựa trên giảm phân, thụ tinh và nguyên phân; con đa dạng di truyền; thích nghi khi môi trường thay đổi.
- Sinh sản vô tính có lợi khi mật độ thấp nhưng dễ chết hàng loạt khi môi trường đổi; sinh sản hữu tính cần giao tử đực và cái, khó duy trì khi mật độ quá thấp.