Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 25. Sinh sản ở thực vật

Củ khoai tây để lâu trong bếp tự mọc mầm, còn cây bưởi muốn có quả phải nở hoa và được ong bướm ghé thăm. Trong hạt ngô có một khối bột trắng nuôi phôi, khối bột ấy từ đâu mà có? Bài này đi từ những cách cây tự nhân lên đến "thụ tinh kép", nét riêng chỉ có ở thực vật hạt kín.

Em sẽ học được

  • Phân biệt được sinh sản bằng bào tử và sinh sản sinh dưỡng ở thực vật; lấy được ví dụ.
  • Trình bày được ứng dụng của sinh sản vô tính: giâm cành, chiết cành, ghép, nuôi cấy mô, tế bào; nêu được ưu điểm và hạn chế của mỗi cách.
  • Mô tả được cấu tạo hoa, quá trình hình thành hạt phấn và túi phôi.
  • Trình bày được quá trình thụ phấn và thụ tinh kép; giải thích sự hình thành hạt, quả và sự chín của quả.

Sinh sản vô tính ở thực vật

  • Sinh sản bằng bào tử: bào tử đơn bội (n) hình thành trong túi bào tử của cây mẹ; khi túi vỡ, bào tử phát tán, gặp điều kiện thuận lợi thì nguyên phân nhiều lần tạo cây mới. Đây là một giai đoạn trong vòng đời của rêu, dương xỉ.
  • Sinh sản sinh dưỡng: cây con mọc từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) của cây mẹ, có bộ gene giống cây mẹ nên giữ được kiểu gene thích nghi, phù hợp khi môi trường ổn định. Ví dụ: chuối nảy chồi từ thân ngầm, khoai tây (thân củ), gừng (thân rễ), hành (thân hành), rau má (thân bò), khoai lang (rễ củ), thuốc bỏng (lá).

Thử xếp các cách mọc cây mới theo bộ phận tạo ra cây con:

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ
Cách nhân giốngCách làmƯu điểmHạn chế
Giâm cànhCắm đoạn cành bánh tẻ (hoa hồng, mía, sắn, rau ngót) vào đất ẩm cho ra rễNhiều cây con đồng đều trong thời gian ngắnCành lấy từ cây lâu năm dễ già cỗi
Chiết cànhKhoanh vỏ cành bánh tẻ, bó bầu đất; auxin và chất dinh dưỡng tích luỹ ở mép trên vết khoanh kích thích mô sẹo và rễ bất định, rồi cắt cành đem trồng (nhãn, vải, ổi, bưởi, cam)Tỉ lệ sống cao, cây thấp, tán gọn, sớm cho quảHệ số nhân thấp, tuổi thọ cây thấp
GhépLấy cành hoặc mắt ghép của cây năng suất cao ghép lên gốc ghép có rễ khoẻ, chống chịu tốt (hoa hồng ghép lên gốc tầm xuân, cam ghép lên gốc bưởi)Kết hợp ưu điểm của cành ghép và gốc ghépCần kĩ thuật, cành ghép và gốc ghép phải hợp nhau
Nuôi cấy mô, tế bàoNuôi mô, tế bào trong ống nghiệm trên môi trường dinh dưỡng, điều kiện vô trùng (hoa lan, chuối)Hệ số nhân cao, làm quanh năm, cây sạch bệnh; giữ được giống quý, có nguy cơ tuyệt chủngChi phí cao, đòi hỏi kĩ thuật; cây đồng nhất di truyền dễ chết hàng loạt khi gặp bất lợi

Hoa, hạt phấn và túi phôi

  • Hoa là chồi sinh sản, đính vào thân qua đế hoa. Bộ phận bất thụ: lá đài (bảo vệ) và cánh hoa (thu hút côn trùng). Bộ phận hữu thụ: nhị (chỉ nhị, bao phấn chứa hạt phấn) và nhuỵ (núm, vòi, bầu nhuỵ; bầu chứa noãn, trong noãn có túi phôi).
  • Hoa đơn tính chỉ có nhị hoặc chỉ có nhuỵ (bí ngô, dưa chuột); hoa lưỡng tính có cả nhị và nhuỵ (chanh, bưởi).
Tiêu chíHạt phấn (giao tử đực)Túi phôi (giao tử cái)
Nơi hình thànhBao phấnNoãn trong bầu nhuỵ
Giảm phânMỗi tế bào mẹ (2n) giảm phân tạo 4 tiểu bào tử (n)Tế bào mẹ đại bào tử (2n) giảm phân tạo 4 đại bào tử (n); 3 tiêu biến, 1 sống sót
Nguyên phânMỗi tiểu bào tử nguyên phân 1 lần tạo hạt phấn có 2 tế bào: tế bào ống phấn và tế bào sinh sảnĐại bào tử sống sót nguyên phân 3 lần liên tiếp tạo 2 mũ 3 =8 nhân
Cấu tạoThành dày; tế bào sinh sản sau này nguyên phân tạo 2 giao tử đực1 tế bào trứng, 2 tế bào kèm, 3 tế bào đối cực, 1 tế bào trung tâm chứa 2 nhân cực

Thụ phấn và thụ tinh kép

Định nghĩa · Thụ phấn

Thụ phấn là quá trình hạt phấn phát tán và rơi trên núm nhuỵ phù hợp. Tự thụ phấn xảy ra trong một hoa hoặc giữa các hoa của cùng một cây; thụ phấn chéo xảy ra giữa hoa của hai cây khác nhau. Tác nhân: côn trùng (ong, bướm), dơi, gió, nước, con người.

Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn, mọc theo vòi nhuỵ, xuyên qua lỗ noãn vào túi phôi và giải phóng 2 giao tử đực (tinh tử).

Định lí · Thụ tinh kép

Một giao tử đực (n) kết hợp với tế bào trứng (n) tạo hợp tử (2n); giao tử đực còn lại (n) kết hợp với tế bào trung tâm chứa 2 nhân cực (2n) tạo nhân tam bội (3n). Cả hai giao tử đực đều tham gia thụ tinh nên gọi là thụ tinh kép; hình thức này chỉ có ở thực vật hạt kín.

Thụ phấn, thụ tinh chịu ảnh hưởng của sự tương hợp di truyền giữa hạt phấn và nhuỵ, hàm lượng auxin của hạt phấn, độ ẩm, gió, nhiệt độ. Nắm được các yếu tố này giúp tăng tỉ lệ thụ phấn, thụ tinh và năng suất cây trồng.

Hình thành hạt, quả và sự chín của quả

Thành phần trước thụ tinhTrở thành
Hợp tử (2n)Phôi (lá mầm, thân mầm, rễ mầm)
Nhân tam bội (3n)Nội nhũ (khối tế bào giàu dinh dưỡng)
Vỏ noãnVỏ hạt
Noãn đã thụ tinhHạt
Bầu nhuỵQuả
  • Hạt có nội nhũ: cây Một lá mầm (ngô, lúa, lúa mì). Hạt không có nội nhũ: phần lớn cây Hai lá mầm (lạc, đậu đen, bí ngô), chất dinh dưỡng của nội nhũ được chuyển vào lá mầm.
  • Hạt đang hình thành tiết auxin, cytokinin, gibberellin khuếch tán vào bầu nhuỵ, kích thích tế bào phân chia và lớn lên thành quả. Quả bảo vệ và giúp phát tán hạt.
  • Khi quả đạt kích thước đặc trưng, quả chín (đổi màu, mềm, thơm, ngọt); quá trình chín được điều khiển bởi ethylene.

Khám phá

Thụ tinh kép từng bước

Bấm "Bước tiếp" để xem hạt phấn nảy mầm và ống phấn mọc tới túi phôi. Ở bước thụ tinh kép, chọn tế bào mà mỗi giao tử đực kết hợp rồi bấm "Kiểm tra"; chỉ khi chọn đúng em mới đi tiếp được tới bước hình thành hạt và quả.

  1. 1. Thụ phấn
  2. 2. Ống phấn mọc
  3. 3. Vào túi phôi
  4. 4. Thụ tinh kép
  5. 5. Hình thành hạt và quả
Núm nhuỵVòi nhuỵBầuLỗ noãn

Thụ phấn. Hạt phấn (gồm tế bào ống phấn và tế bào sinh sản) rơi trên núm nhuỵ cùng loài.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Cây lúa có bộ nhiễm sắc thể 2n=24. Tính số nhiễm sắc thể trong: (a) tế bào trứng; (b) tế bào của phôi; (c) tế bào nội nhũ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong một bao phấn có 50 tế bào mẹ hạt phấn cùng giảm phân bình thường. Tính số hạt phấn tạo thành và số giao tử đực mà các hạt phấn này có thể tạo ra.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vườn nhà bác Minh có một cây bưởi cho quả rất ngon. Bác muốn nhân giống để trồng nhiều cây vẫn cho quả ngon như cây mẹ và sớm thu hoạch. Nên chọn cách nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Rêu và dương xỉ có hình thức sinh sản vô tính nào?

Bài 2

Ghép mỗi cây với bộ phận được dùng để tạo cây mới trong sinh sản sinh dưỡng tự nhiên.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Cách nhân giống nào cho hệ số nhân cao, cây sạch bệnh và làm được quanh năm?

Bài 4

Túi phôi trưởng thành của thực vật hạt kín có bao nhiêu nhân?

Bài 5

Trong thụ tinh kép, giao tử đực thứ hai kết hợp với

Bài 6

Cây ngô có 2n=20. Tế bào nội nhũ của hạt ngô có bao nhiêu nhiễm sắc thể?

Bài 7

Ghép mỗi thành phần với cấu trúc nó phát triển thành sau thụ tinh.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Sắp xếp các sự kiện từ khi hạt phấn rơi xuống đến khi có hợp tử.

  1. Vị trí 1: Ống phấn mọc dài theo vòi nhuỵ
  2. Vị trí 2: Hạt phấn rơi trên núm nhuỵ
  3. Vị trí 3: Ống phấn qua lỗ noãn vào túi phôi, giải phóng 2 giao tử đực
  4. Vị trí 4: Giao tử đực kết hợp với trứng tạo hợp tử

Bài 9

Hạt của cây nào sau đây có nội nhũ?

Bài 10

Hormone nào điều khiển sự chín của quả?

Ghi nhớ

  • Sinh sản vô tính ở thực vật: bằng bào tử (rêu, dương xỉ) và sinh dưỡng từ rễ, thân, lá; ứng dụng giâm, chiết, ghép, nuôi cấy mô.
  • Hạt phấn: tế bào mẹ giảm phân → 4 tiểu bào tử, mỗi cái nguyên phân 1 lần. Túi phôi: 1 đại bào tử sống sót nguyên phân 3 lần → 8 nhân, 7 tế bào.
  • Thụ tinh kép: giao tử đực + trứng → hợp tử 2n; giao tử đực + 2 nhân cực → nhân 3n. Chỉ có ở thực vật hạt kín.
  • Hợp tử → phôi, nhân 3n → nội nhũ, noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả; ethylene điều khiển quả chín.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ