Chương 4 · Lý thuyết
Bài 25. Sinh sản ở thực vật
Củ khoai tây để lâu trong bếp tự mọc mầm, còn cây bưởi muốn có quả phải nở hoa và được ong bướm ghé thăm. Trong hạt ngô có một khối bột trắng nuôi phôi, khối bột ấy từ đâu mà có? Bài này đi từ những cách cây tự nhân lên đến "thụ tinh kép", nét riêng chỉ có ở thực vật hạt kín.
Em sẽ học được
- Phân biệt được sinh sản bằng bào tử và sinh sản sinh dưỡng ở thực vật; lấy được ví dụ.
- Trình bày được ứng dụng của sinh sản vô tính: giâm cành, chiết cành, ghép, nuôi cấy mô, tế bào; nêu được ưu điểm và hạn chế của mỗi cách.
- Mô tả được cấu tạo hoa, quá trình hình thành hạt phấn và túi phôi.
- Trình bày được quá trình thụ phấn và thụ tinh kép; giải thích sự hình thành hạt, quả và sự chín của quả.
Sinh sản vô tính ở thực vật
- Sinh sản bằng bào tử: bào tử đơn bội (n) hình thành trong túi bào tử của cây mẹ; khi túi vỡ, bào tử phát tán, gặp điều kiện thuận lợi thì nguyên phân nhiều lần tạo cây mới. Đây là một giai đoạn trong vòng đời của rêu, dương xỉ.
- Sinh sản sinh dưỡng: cây con mọc từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) của cây mẹ, có bộ gene giống cây mẹ nên giữ được kiểu gene thích nghi, phù hợp khi môi trường ổn định. Ví dụ: chuối nảy chồi từ thân ngầm, khoai tây (thân củ), gừng (thân rễ), hành (thân hành), rau má (thân bò), khoai lang (rễ củ), thuốc bỏng (lá).
Thử xếp các cách mọc cây mới theo bộ phận tạo ra cây con:
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
| Cách nhân giống | Cách làm | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Giâm cành | Cắm đoạn cành bánh tẻ (hoa hồng, mía, sắn, rau ngót) vào đất ẩm cho ra rễ | Nhiều cây con đồng đều trong thời gian ngắn | Cành lấy từ cây lâu năm dễ già cỗi |
| Chiết cành | Khoanh vỏ cành bánh tẻ, bó bầu đất; auxin và chất dinh dưỡng tích luỹ ở mép trên vết khoanh kích thích mô sẹo và rễ bất định, rồi cắt cành đem trồng (nhãn, vải, ổi, bưởi, cam) | Tỉ lệ sống cao, cây thấp, tán gọn, sớm cho quả | Hệ số nhân thấp, tuổi thọ cây thấp |
| Ghép | Lấy cành hoặc mắt ghép của cây năng suất cao ghép lên gốc ghép có rễ khoẻ, chống chịu tốt (hoa hồng ghép lên gốc tầm xuân, cam ghép lên gốc bưởi) | Kết hợp ưu điểm của cành ghép và gốc ghép | Cần kĩ thuật, cành ghép và gốc ghép phải hợp nhau |
| Nuôi cấy mô, tế bào | Nuôi mô, tế bào trong ống nghiệm trên môi trường dinh dưỡng, điều kiện vô trùng (hoa lan, chuối) | Hệ số nhân cao, làm quanh năm, cây sạch bệnh; giữ được giống quý, có nguy cơ tuyệt chủng | Chi phí cao, đòi hỏi kĩ thuật; cây đồng nhất di truyền dễ chết hàng loạt khi gặp bất lợi |
Hoa, hạt phấn và túi phôi
- Hoa là chồi sinh sản, đính vào thân qua đế hoa. Bộ phận bất thụ: lá đài (bảo vệ) và cánh hoa (thu hút côn trùng). Bộ phận hữu thụ: nhị (chỉ nhị, bao phấn chứa hạt phấn) và nhuỵ (núm, vòi, bầu nhuỵ; bầu chứa noãn, trong noãn có túi phôi).
- Hoa đơn tính chỉ có nhị hoặc chỉ có nhuỵ (bí ngô, dưa chuột); hoa lưỡng tính có cả nhị và nhuỵ (chanh, bưởi).
| Tiêu chí | Hạt phấn (giao tử đực) | Túi phôi (giao tử cái) |
|---|---|---|
| Nơi hình thành | Bao phấn | Noãn trong bầu nhuỵ |
| Giảm phân | Mỗi tế bào mẹ (2n) giảm phân tạo 4 tiểu bào tử (n) | Tế bào mẹ đại bào tử (2n) giảm phân tạo 4 đại bào tử (n); 3 tiêu biến, 1 sống sót |
| Nguyên phân | Mỗi tiểu bào tử nguyên phân 1 lần tạo hạt phấn có 2 tế bào: tế bào ống phấn và tế bào sinh sản | Đại bào tử sống sót nguyên phân 3 lần liên tiếp tạo 2 mũ 3 =8 nhân |
| Cấu tạo | Thành dày; tế bào sinh sản sau này nguyên phân tạo 2 giao tử đực | 1 tế bào trứng, 2 tế bào kèm, 3 tế bào đối cực, 1 tế bào trung tâm chứa 2 nhân cực |
Thụ phấn và thụ tinh kép
Định nghĩa · Thụ phấn
Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn, mọc theo vòi nhuỵ, xuyên qua lỗ noãn vào túi phôi và giải phóng 2 giao tử đực (tinh tử).
Định lí · Thụ tinh kép
Thụ phấn, thụ tinh chịu ảnh hưởng của sự tương hợp di truyền giữa hạt phấn và nhuỵ, hàm lượng auxin của hạt phấn, độ ẩm, gió, nhiệt độ. Nắm được các yếu tố này giúp tăng tỉ lệ thụ phấn, thụ tinh và năng suất cây trồng.
Hình thành hạt, quả và sự chín của quả
| Thành phần trước thụ tinh | Trở thành |
|---|---|
| Hợp tử (2n) | Phôi (lá mầm, thân mầm, rễ mầm) |
| Nhân tam bội (3n) | Nội nhũ (khối tế bào giàu dinh dưỡng) |
| Vỏ noãn | Vỏ hạt |
| Noãn đã thụ tinh | Hạt |
| Bầu nhuỵ | Quả |
- Hạt có nội nhũ: cây Một lá mầm (ngô, lúa, lúa mì). Hạt không có nội nhũ: phần lớn cây Hai lá mầm (lạc, đậu đen, bí ngô), chất dinh dưỡng của nội nhũ được chuyển vào lá mầm.
- Hạt đang hình thành tiết auxin, cytokinin, gibberellin khuếch tán vào bầu nhuỵ, kích thích tế bào phân chia và lớn lên thành quả. Quả bảo vệ và giúp phát tán hạt.
- Khi quả đạt kích thước đặc trưng, quả chín (đổi màu, mềm, thơm, ngọt); quá trình chín được điều khiển bởi ethylene.
Khám phá
Thụ tinh kép từng bước
Bấm "Bước tiếp" để xem hạt phấn nảy mầm và ống phấn mọc tới túi phôi. Ở bước thụ tinh kép, chọn tế bào mà mỗi giao tử đực kết hợp rồi bấm "Kiểm tra"; chỉ khi chọn đúng em mới đi tiếp được tới bước hình thành hạt và quả.
- 1. Thụ phấn
- 2. Ống phấn mọc
- 3. Vào túi phôi
- 4. Thụ tinh kép
- 5. Hình thành hạt và quả
Thụ phấn. Hạt phấn (gồm tế bào ống phấn và tế bào sinh sản) rơi trên núm nhuỵ cùng loài.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Rêu và dương xỉ có hình thức sinh sản vô tính nào?
Bài 2
Ghép mỗi cây với bộ phận được dùng để tạo cây mới trong sinh sản sinh dưỡng tự nhiên.
Bài 3
Cách nhân giống nào cho hệ số nhân cao, cây sạch bệnh và làm được quanh năm?
Bài 4
Túi phôi trưởng thành của thực vật hạt kín có bao nhiêu nhân?
Bài 5
Trong thụ tinh kép, giao tử đực thứ hai kết hợp với
Bài 6
Cây ngô có 2n=20. Tế bào nội nhũ của hạt ngô có bao nhiêu nhiễm sắc thể?
Bài 7
Ghép mỗi thành phần với cấu trúc nó phát triển thành sau thụ tinh.
Bài 8
Sắp xếp các sự kiện từ khi hạt phấn rơi xuống đến khi có hợp tử.
Bài 9
Hạt của cây nào sau đây có nội nhũ?
Bài 10
Hormone nào điều khiển sự chín của quả?
Ghi nhớ
- Sinh sản vô tính ở thực vật: bằng bào tử (rêu, dương xỉ) và sinh dưỡng từ rễ, thân, lá; ứng dụng giâm, chiết, ghép, nuôi cấy mô.
- Hạt phấn: tế bào mẹ giảm phân → 4 tiểu bào tử, mỗi cái nguyên phân 1 lần. Túi phôi: 1 đại bào tử sống sót nguyên phân 3 lần → 8 nhân, 7 tế bào.
- Thụ tinh kép: giao tử đực + trứng → hợp tử 2n; giao tử đực + 2 nhân cực → nhân 3n. Chỉ có ở thực vật hạt kín.
- Hợp tử → phôi, nhân 3n → nội nhũ, noãn → hạt, bầu nhuỵ → quả; ethylene điều khiển quả chín.