Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 20. Sinh trưởng và phát triển ở thực vật

Ở Đà Lạt, người trồng hoa cúc bật đèn cho ruộng cúc vào ban đêm; ở Bình Thuận, nông dân cũng thắp đèn cho vườn thanh long. Cùng là thắp đèn, nhưng cúc thì chậm ra hoa còn thanh long lại ra hoa trái vụ. Vì sao? Cây lớn lên nhờ đâu, và điều gì quyết định lúc cây ra hoa?

Em sẽ học được

  • Nêu được đặc điểm sinh trưởng ở thực vật và các nhân tố bên ngoài ảnh hưởng đến sinh trưởng.
  • Trình bày được vị trí, vai trò của các loại mô phân sinh; phân biệt sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp.
  • Nêu được khái niệm, vai trò của các hormone thực vật, sự tương quan giữa chúng và ứng dụng trong thực tiễn.
  • Trình bày được ảnh hưởng của tuổi, nhiệt độ thấp, quang chu kì, phytochrome và hormone ra hoa đến sự ra hoa; giải thích được các ứng dụng điều khiển ra hoa.

Đặc điểm sinh trưởng và các nhân tố ảnh hưởng

  • Sinh trưởng ở thực vật chỉ diễn ra ở một số vị trí nhất định có mô phân sinh: ngọn thân, đỉnh cành, chóp rễ, tầng sinh mạch…
  • Sinh trưởng diễn ra trong suốt đời sống của cây nhờ các tế bào mô phân sinh phân chia liên tục (sinh trưởng không giới hạn).
Nhân tốẢnh hưởng
NướcThiếu nước, tế bào không dãn dài được; tốc độ sinh trưởng giảm.
Ánh sángNguồn năng lượng cho quang hợp tạo chất hữu cơ; ảnh hưởng đến phát sinh hình thái (cây trong tối mọc vống, lá vàng).
Nhiệt độMỗi loài sinh trưởng tốt trong một khoảng nhiệt độ; nhiệt độ quyết định sự phân bố của thực vật.
Chất khoángTham gia cấu tạo tế bào, điều tiết các quá trình sinh lí; thiếu khoáng cây chậm lớn.

Mô phân sinh

Định nghĩa · Mô phân sinh

Mô phân sinh là nhóm tế bào chưa phân hoá, có khả năng phân chia liên tục để tạo ra tế bào mới.
LoạiVị tríCó ởVai trò
Mô phân sinh đỉnhChồi ngọn, chồi nách, đỉnh rễCây Một lá mầm và cây Hai lá mầmTăng chiều dài thân, cành, rễ
Mô phân sinh bênTầng sinh mạch, tầng sinh bần (trong thân, rễ)Cây Hai lá mầmTăng đường kính (độ dày) thân, rễ
Mô phân sinh lóngGốc các lóng (giữa hai mấu)Cây Một lá mầmTăng chiều dài lóng, giúp thân cao lên

Sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp

Tiêu chíSinh trưởng sơ cấpSinh trưởng thứ cấp
Do mô nàoMô phân sinh đỉnh (và mô phân sinh lóng)Mô phân sinh bên: tầng sinh mạch, tầng sinh bần
Kết quảTăng chiều dài thân và rễTăng đường kính thân và rễ
Có ởCây Một lá mầm và phần non của cây Hai lá mầmCây Hai lá mầm (chủ yếu cây thân gỗ)

Tầng sinh mạch phân chia tạo mạch gỗ thứ cấp ở phía trong và mạch rây thứ cấp ở phía ngoài; tầng sinh bần tạo lớp bần (vỏ) bảo vệ. Hằng năm, lớp gỗ mới được thêm vào tạo thành vòng gỗ (vòng năm): gỗ tạo ra mùa mưa có tế bào to, màu sáng; gỗ tạo ra mùa khô có tế bào nhỏ, màu sẫm.

  • Gỗ lõi (gỗ ròng): ở giữa thân, màu sẫm, gồm các lớp mạch gỗ già, chỉ còn chức năng nâng đỡ.
  • Gỗ dác: ở phía ngoài gỗ lõi, màu sáng, gồm các lớp mạch gỗ thứ cấp mới, dẫn nước và muối khoáng.

Hormone thực vật

Định nghĩa · Hormone thực vật

Hormone thực vật là các chất hữu cơ có hoạt tính sinh học cao, được tổng hợp với lượng nhỏ ở một số cơ quan, vận chuyển đến nơi khác trong cây để điều tiết các hoạt động sống: sinh trưởng, phát triển và đáp ứng của cây với môi trường.
Auxin, gibberellin, cytokinin thuộc nhóm kích thích sinh trưởng; abscisic acid, ethylene thuộc nhóm ức chế sinh trưởng.
HormoneNơi tổng hợp chủ yếuVai trò chính
AuxinChồi ngọn, lá non, hạt đang phát triểnKích thích dãn dài tế bào, hướng động, ưu thế ngọn, ra rễ phụ, phát triển quả
GibberellinLá non, rễ, hạt đang nảy mầmKéo dài lóng thân, kích thích nảy mầm của hạt, củ, ra hoa, tạo quả
CytokininChủ yếu ở rễKích thích phân chia tế bào, hình thành chồi, làm chậm già hoá
Abscisic acidHầu hết các bộ phận, tích luỹ ở cơ quan già, hạtỨc chế sinh trưởng, gây ngủ của hạt và chồi, đóng khí khổng khi thiếu nước
EthyleneQuả chín, mô già, mô bị tổn thươngThúc quả chín, gây rụng lá, hoa, quả
  • Tương quan auxin/cytokinin: trong nuôi cấy mô, tỉ lệ auxin/cytokinin cao kích thích tạo rễ, tỉ lệ thấp kích thích tạo chồi.
  • Tương quan abscisic acid/gibberellin: hạt ngủ khi abscisic acid cao hơn gibberellin; khi hạt nảy mầm, gibberellin tăng, abscisic acid giảm.
  • Khi dùng hormone ngoại sinh phải đúng nồng độ, đúng liều lượng, đúng thời điểm và chú ý tính đối kháng, phối hợp giữa các hormone; không dùng cho nông sản làm thực phẩm quá mức cho phép.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Phát triển ở thực vật có hoa

Phát triển ở thực vật có hoa trải qua các giai đoạn: nảy mầm, cây con, cây trưởng thành, ra hoa, tạo quả và hạt, già và chết. Sự chuyển sang ra hoa chịu ảnh hưởng của:

  • Tuổi của cây: cây chỉ ra hoa khi đạt đến một độ tuổi nhất định, ví dụ cà chua ra hoa khi có khoảng 14 lá.
  • Nhiệt độ thấp: một số cây chỉ ra hoa sau khi trải qua một thời gian nhiệt độ thấp (xuân hoá), như lúa mì mùa đông, su hào, bắp cải.
  • Quang chu kì: sự ra hoa phụ thuộc vào tương quan độ dài ngày và đêm.
Nhóm câyRa hoa khiVí dụ
Cây ngày ngắnThời gian chiếu sáng ngắn hơn 12 giờ (đêm dài)Hoa cúc, lúa, đậu tương, mía, cà phê
Cây ngày dàiThời gian chiếu sáng dài hơn 12 giờ (đêm ngắn)Thanh long, lúa mì, hành, cà rốt, củ cải đường
Cây trung tínhKhông phụ thuộc độ dài ngàyCà chua, ngô, lạc, hướng dương

Ghi chú · Phytochrome và florigen

Lá cảm nhận quang chu kì nhờ sắc tố phytochrome, có hai dạng chuyển hoá cho nhau: P r hấp thụ ánh sáng đỏ (660 nm) chuyển thành P fr; P fr hấp thụ ánh sáng đỏ xa (730 nm) chuyển thành P r; trong tối P fr chuyển chậm về P r. Thực chất cây "đo" độ dài đêm liên tục. Khi đủ điều kiện, lá tổng hợp hormone ra hoa (florigen), vận chuyển đến đỉnh chồi làm đỉnh chồi phân hoá thành hoa.

Ứng dụng: điều khiển ra hoa bằng chiếu sáng (thắp đèn cho cúc để cây cao, ra hoa đúng dịp Tết; thắp đèn cho thanh long ra hoa trái vụ), xử lí lạnh, dùng hormone; điều khiển trạng thái ngủ của hạt, củ giống; xác định tuổi cây.

Khám phá

Ra hoa theo quang chu kì

Chọn nhóm cây, kéo thanh độ dài ngày và thử chiếu sáng giữa đêm. Quan sát khi nào cây ngày ngắn, cây ngày dài, cây trung tính ra hoa, và giải thích bằng độ dài đêm liên tục.

Nhóm cây
10 giờ sáng, 14 giờ tối
Chiếu sáng giữa đêm
0 h24 hngàyđêmRa hoa

Vạch đứt: ranh giới khi đêm dài đúng 12 giờ (đêm tới hạn trong mô hình này).

Cây ngày ngắn (hoa cúc), ngày 10 giờ, đêm 14 giờ: Cây ra hoa. Đêm liên tục 14 giờ dài hơn đêm tới hạn 12 giờ.

Cùng điều kiện chiếu sáng, ba nhóm cây phản ứng thế nào?
Nhóm câyVí dụ khácKết quả
Cây ngày ngắnlúa, đậu tương, mía, cà phê, thược dượcRa hoa
Cây ngày dàilúa mì, hành, cà rốt, củ cải đường, rau diếpKhông
Cây trung tínhngô, lạc, hướng dương, dưa chuộtRa hoa

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mùa thu ở Đà Lạt, ngày dài khoảng 11 giờ. Người trồng hoa cúc (cây ngày ngắn) bật đèn vào giữa đêm. Tính độ dài đêm liên tục dài nhất khi có và không có đèn, rồi giải thích mục đích của việc thắp đèn.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Lát cắt ngang một thân cây gỗ có đường kính 36 cm (không kể vỏ) và đếm được 18 vòng gỗ. Ước tính tuổi cây và trung bình mỗi năm thân dày thêm bao nhiêu (theo bán kính)?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong nuôi cấy mô, người ta muốn một khối mô sẹo trước hết tạo nhiều chồi, sau đó các chồi ra rễ. Nên điều chỉnh tỉ lệ auxin/cytokinin trong môi trường nuôi cấy thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Mô phân sinh bên có ở nhóm cây nào?

Bài 2

Nối mỗi loại mô phân sinh với vị trí của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Sinh trưởng thứ cấp làm cho

Bài 4

Những hormone nào thuộc nhóm ức chế sinh trưởng?

Bài 5

Bấm ngọn cây làm các chồi bên phát triển vì

Bài 6

Thắp đèn vào ban đêm cho ruộng hoa cúc (cây ngày ngắn) trong mùa thu có tác dụng

Bài 7

Ngày dài 10 giờ, người ta chiếu một chớp sáng đỏ đúng giữa đêm. Đêm liên tục dài nhất còn bao nhiêu giờ?

Đơn vị:giờ

Bài 8

Thanh long là cây ngày dài. Vào mùa đông ngày ngắn, nông dân thắp đèn cho vườn thanh long nhằm

Bài 9

Sắc tố giúp lá cảm nhận quang chu kì có tên là gì?

Bài 10

Thân một cây gỗ có đường kính 30 cm (không kể vỏ) và 12 vòng gỗ. Trung bình mỗi năm bán kính phần gỗ tăng bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Ghi nhớ

  • Thực vật sinh trưởng suốt đời ở những vị trí có mô phân sinh; chịu ảnh hưởng của nước, ánh sáng, nhiệt độ, chất khoáng.
  • Mô phân sinh đỉnh gây sinh trưởng sơ cấp (dài ra); mô phân sinh bên của cây Hai lá mầm gây sinh trưởng thứ cấp (to ra, tạo vòng gỗ).
  • Hormone kích thích: auxin, gibberellin, cytokinin; hormone ức chế: abscisic acid, ethylene. Các hormone tác động tương quan với nhau.
  • Ra hoa phụ thuộc tuổi cây, nhiệt độ thấp (xuân hoá) và quang chu kì; cây ngày ngắn cần đêm dài, cây ngày dài cần đêm ngắn, cây trung tính không phụ thuộc.
  • Phytochrome ở lá cảm nhận ánh sáng (P r ⇌P fr); lá tạo florigen chuyển đến đỉnh chồi để hình thành hoa.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ