Chương 3 · Lý thuyết
Bài 22. Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Con gà con mới nở đã giống hệt gà mẹ, chỉ nhỏ hơn. Nhưng con sâu bò trên lá rau lại chẳng giống con bướm chút nào, còn con nòng nọc thì sống dưới nước, thở bằng mang, có đuôi. Vì sao cùng là động vật mà con non lại khác nhau đến vậy, và điều gì khiến chúng lớn lên, biến đổi?
Em sẽ học được
- Nêu được đặc điểm sinh trưởng và phát triển ở động vật.
- Phân biệt được phát triển không qua biến thái, qua biến thái hoàn toàn và qua biến thái không hoàn toàn; lấy được ví dụ.
- Trình bày được vai trò của các hormone đối với sinh trưởng, phát triển ở động vật có xương sống và côn trùng.
- Phân tích được ảnh hưởng của các nhân tố bên ngoài; vận dụng vào chăn nuôi, phòng trừ sâu hại và chăm sóc sức khoẻ con người.
Đặc điểm và các hình thức phát triển
Phần lớn động vật sinh trưởng đến một kích thước nhất định thì dừng lại (sinh trưởng có giới hạn). Phát triển ở động vật gồm giai đoạn phôi (từ hợp tử đến khi con non ra khỏi trứng hoặc cơ thể mẹ) và giai đoạn hậu phôi (từ con non đến trưởng thành, già và chết). Dựa vào sự khác nhau giữa con non và con trưởng thành ở giai đoạn hậu phôi, có ba hình thức phát triển:
| Hình thức | Đặc điểm con non | Ví dụ |
|---|---|---|
| Không qua biến thái | Con non có hình dạng, cấu tạo, sinh lí tương tự con trưởng thành; lớn lên không qua giai đoạn biến đổi trung gian | Người, thú, chim, bò sát, cá |
| Qua biến thái hoàn toàn | Ấu trùng có hình dạng, cấu tạo, sinh lí rất khác con trưởng thành; phải qua giai đoạn trung gian (nhộng ở côn trùng) để biến đổi thành con trưởng thành | Bướm, ruồi, muỗi, ong, ếch |
| Qua biến thái không hoàn toàn | Ấu trùng (con non) gần giống con trưởng thành nhưng chưa hoàn thiện (chưa có cánh); lột xác nhiều lần để thành con trưởng thành | Châu chấu, cào cào, gián, ve sầu |
Ghi chú · Vì sao côn trùng phải lột xác?
Các nhân tố bên trong: di truyền và hormone
Mỗi loài sinh trưởng, phát triển theo chương trình di truyền riêng (kích thước tối đa, tốc độ lớn, tuổi trưởng thành); giới tính cũng ảnh hưởng (ở nhiều loài con đực lớn hơn con cái). Hormone điều hoà quá trình đó.
| Hormone | Nơi tiết | Vai trò |
|---|---|---|
| Hormone sinh trưởng (GH) | Tuyến yên | Kích thích phân chia tế bào, tăng kích thước tế bào, tăng tổng hợp protein, kích thích phát triển xương |
| Thyroxine | Tuyến giáp | Tăng chuyển hoá cơ bản, kích thích sinh trưởng, phát triển bình thường; gây biến thái nòng nọc thành ếch |
| Testosterone | Tinh hoàn | Ở tuổi dậy thì, kích thích phát triển mạnh xương, cơ và đặc điểm sinh dục phụ ở nam |
| Estrogen | Buồng trứng | Ở tuổi dậy thì, kích thích phát triển xương và đặc điểm sinh dục phụ ở nữ |
| Ecdysone | Tuyến trước ngực (côn trùng) | Gây lột xác, kích thích sâu biến thành nhộng và bướm |
| Juvenile hormone (JH) | Thể allata (côn trùng) | Phối hợp với ecdysone gây lột xác nhưng giữ dạng sâu, ức chế sâu biến thành nhộng, bướm |
- Thiếu GH ở trẻ em: cơ thể chậm lớn, người bé nhỏ; thừa GH ở trẻ em: người khổng lồ; thừa GH ở người trưởng thành: các xương đầu chi to ra.
- Thiếu thyroxine (thường do thiếu iodine) ở trẻ em: chậm lớn, trí tuệ kém phát triển; ở nòng nọc: không biến thành ếch.
Thử điều khiển hai hormone lột xác ở sâu bướm: mỗi lần tiết ecdysone, sâu lột xác; mức juvenile hormone quyết định sâu vẫn là sâu hay hoá nhộng.
Sâu tuổi 1
Sâu tuổi 1 vừa nở. Chọn mức juvenile hormone rồi cho tiết ecdysone.
Các nhân tố bên ngoài
- Thức ăn: cung cấp nguyên liệu và năng lượng; thiếu chất (protein, vitamin, khoáng như calcium) làm động vật chậm lớn, còi xương.
- Nhiệt độ: mỗi loài có khoảng nhiệt độ thích hợp; động vật biến nhiệt sinh trưởng chậm khi trời lạnh; động vật hằng nhiệt tiêu tốn nhiều năng lượng để giữ thân nhiệt khi lạnh.
- Ánh sáng: tia tử ngoại của ánh sáng mặt trời biến tiền vitamin D ở da thành vitamin D, giúp hấp thụ calcium để phát triển xương; tắm nắng sáng sớm cho trẻ là vì vậy.
- Chất độc hại: rượu, thuốc lá, ma tuý, thuốc trừ sâu… gây hại cho sinh trưởng, phát triển, nhất là của thai nhi.
Ứng dụng
- Chăn nuôi: chọn giống lớn nhanh, cho ăn đủ chất theo giai đoạn, cải thiện chuồng trại (nhiệt độ, ánh sáng) để vật nuôi sinh trưởng tốt.
- Phòng trừ sâu hại: dựa vào vòng đời, diệt sâu hại ở giai đoạn gây hại hoặc giai đoạn dễ diệt (sâu non, bọ gậy).
- Con người: dinh dưỡng hợp lí, luyện tập thể dục, tránh chất độc hại, chăm sóc sức khoẻ sinh sản và thai nhi giúp nâng cao tầm vóc, sức khoẻ.
Khám phá
Vòng đời bướm và châu chấu
Bấm "Chạy hoạt hình" hoặc kéo thanh thời gian để xem hai vòng đời song song. Dừng ở từng mốc và so sánh: con non của loài nào giống con trưởng thành? Loài nào có giai đoạn nhộng?
Bướm: trứng (khác con trưởng thành). Châu chấu: trứng (khác con trưởng thành).
Phôi phát triển trong trứng đẻ trên lá.
Trứng được đẻ thành ổ trong đất.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Phát triển không qua biến thái là kiểu phát triển mà
Bài 2
Những loài nào phát triển qua biến thái hoàn toàn?
Bài 3
Điểm khác nhau cơ bản giữa biến thái hoàn toàn và không hoàn toàn ở côn trùng là
Bài 4
Nối mỗi hormone với vai trò của nó.
Bài 5
Một trẻ em bị thiếu hormone sinh trưởng (GH) kéo dài sẽ
Bài 6
Vì sao trẻ em ở vùng núi thiếu iodine dễ bị chậm lớn, trí tuệ kém phát triển?
Bài 7
Tắm nắng cho trẻ nhỏ vào sáng sớm có lợi vì
Bài 8
Ở côn trùng, hormone gây lột xác có tên là gì?
Bài 9
Vì sao châu chấu non phải lột xác nhiều lần mới thành châu chấu trưởng thành?
Bài 10
Vào mùa đông, cá rô phi nuôi trong ao lớn chậm hơn hẳn mùa hè. Nguyên nhân chủ yếu là
Ghi nhớ
- Động vật thường sinh trưởng có giới hạn; phát triển gồm giai đoạn phôi và hậu phôi.
- Không qua biến thái: con non giống con trưởng thành (người, gà). Biến thái hoàn toàn: ấu trùng khác hẳn, qua giai đoạn trung gian (bướm, ruồi, ếch). Biến thái không hoàn toàn: con non gần giống, lột xác nhiều lần (châu chấu, gián).
- GH, thyroxine, testosterone, estrogen điều hoà sinh trưởng, phát triển ở động vật có xương sống; ecdysone và juvenile hormone điều hoà lột xác, biến thái ở côn trùng.
- Thức ăn, nhiệt độ, ánh sáng, chất độc hại ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển; hiểu biết này dùng trong chăn nuôi, phòng trừ sâu hại và chăm sóc sức khoẻ.