Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 1. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Một con voi ăn cỏ cả ngày, cỏ lớn lên nhờ nắng. Vậy năng lượng giúp voi bước đi có phải bắt nguồn từ Mặt Trời? Bài này lần theo dòng năng lượng đó qua các sinh vật, và cho thấy vì sao mọi sinh vật đều phải trao đổi chất với môi trường để sống.

Em sẽ học được

  • Nêu được vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng đối với sinh vật.
  • Nêu được các dấu hiệu đặc trưng của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng.
  • Mô tả tóm tắt ba giai đoạn chuyển hoá năng lượng trong sinh giới.
  • Phân biệt được phương thức tự dưỡng và dị dưỡng, phân tích được vai trò của sinh vật tự dưỡng.

Vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Định nghĩa · Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Trao đổi chất ở sinh vật là tập hợp các quá trình: lấy các chất từ môi trường, vận chuyển và biến đổi chúng trong cơ thể, rồi thải các chất không cần ra ngoài. Đi kèm với biến đổi chất luôn là sự chuyển hoá năng lượng từ dạng này sang dạng khác.
  • Cung cấp nguyên liệu để cấu tạo nên tế bào và cơ thể, giúp sinh vật sinh trưởng, phát triển, sinh sản.
  • Tích luỹ và giải phóng năng lượng cho mọi hoạt động sống.
  • Thải chất cặn bã, chất dư thừa, chất độc, giúp giữ ổn định môi trường trong cơ thể.

Ghi chú

Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng là dấu hiệu cơ bản của sự sống: khi các quá trình này dừng, sinh vật sẽ chết.

Dấu hiệu đặc trưng

Dấu hiệuỞ thực vậtỞ động vật
Tiếp nhận chất từ môi trường và vận chuyểnHấp thụ nước, khoáng qua rễ; lấy CO₂ qua lá; hấp thụ ánh sáng; mạch gỗ, mạch rây vận chuyển các chấtLấy thức ăn qua tiêu hoá, O₂ qua hô hấp; hệ tuần hoàn đưa các chất đến tế bào
Biến đổi chất kèm chuyển hoá năng lượng trong tế bàoĐồng hoá (quang hợp) và dị hoá (hô hấp)Đồng hoá (tổng hợp chất của cơ thể) và dị hoá (hô hấp)
Thải chất vào môi trườngThoát hơi nước, thải O₂, CO₂ qua láThải CO₂, phân, nước tiểu, mồ hôi
Điều hoàBằng hormone thực vậtBằng hormone và hệ thần kinh

Trong tế bào, đồng hoá tổng hợp chất hữu cơ phức tạp và tích luỹ năng lượng; dị hoá phân giải chất hữu cơ và giải phóng năng lượng. Hai quá trình này trái ngược nhưng luôn đi cùng nhau.

Các giai đoạn chuyển hoá năng lượng trong sinh giới

Năng lượng trong sinh giới chủ yếu bắt nguồn từ ánh sáng Mặt Trời. Quá trình chuyển hoá năng lượng diễn ra qua ba giai đoạn:

  1. Tổng hợp: Sinh vật tự dưỡng nhờ diệp lục hấp thụ năng lượng ánh sáng, chuyển thành năng lượng hoá học tích luỹ trong chất hữu cơ tạo từ CO₂ và nước. Động vật không tự tổng hợp được từ chất vô cơ mà lấy năng lượng hoá học từ thức ăn.
  2. Phân giải: Qua hô hấp tế bào, các phân tử hữu cơ lớn bị phân cắt thành phân tử nhỏ hơn, năng lượng được chuyển vào ATP, dạng năng lượng tế bào dễ sử dụng.
  3. Huy động năng lượng: Liên kết phosphate cao năng trong ATP bị phá vỡ, giải phóng năng lượng cho các hoạt động sống: tổng hợp chất, vận chuyển chất, co cơ, dẫn truyền thần kinh. Cuối cùng mọi dạng năng lượng đều chuyển thành nhiệt và toả ra môi trường.
quang năng⟶hoá năng trong chất hữu cơ⟶hoá năng trong ATP⟶công+nhiệt

Ghi chú · Chất quay vòng, năng lượng đi một chiều

Các nguyên tố như carbon được dùng đi dùng lại trong sinh giới. Năng lượng thì không: phần đã toả ra thành nhiệt không được sinh vật dùng lại để tổng hợp chất hữu cơ, nên sinh giới cần được cung cấp năng lượng liên tục.

Phương thức trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Tiêu chíTự dưỡngDị dưỡng
Nguồn carbonChất vô cơ (CO₂)Chất hữu cơ có sẵn từ sinh vật khác
Cách lấy năng lượngQuang tự dưỡng: từ ánh sáng. Hoá tự dưỡng: từ phản ứng oxy hoá chất vô cơTừ chất hữu cơ trong thức ăn
Đại diệnThực vật, tảo, vi khuẩn lam (quang tự dưỡng); vi khuẩn nitrate hoá (hoá tự dưỡng)Động vật, nấm, nhiều vi khuẩn

Vai trò của sinh vật tự dưỡng: chúng đưa năng lượng và carbon từ môi trường vô cơ vào sinh giới, tạo ra chất hữu cơ làm thức ăn cho sinh vật dị dưỡng. Thực vật còn thải O₂ cần cho hô hấp của hầu hết sinh vật và góp phần cân bằng O₂, CO₂ trong khí quyển. Vì thế chúng được gọi là sinh vật sản xuất.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Khám phá

Dòng năng lượng trong sinh giới

Chọn một sinh vật, mở từng giai đoạn để xem năng lượng tồn tại ở dạng nào. Rồi tắt ánh sáng hoặc bỏ cây xanh: màu xanh là giai đoạn đang diễn ra, màu vàng là chỉ còn dùng chất dự trữ, màu xám là đã dừng.

Theo dõi năng lượng ở

Cây xanh (quang tự dưỡng). Nguồn năng lượng: ánh sáng Mặt Trời.

Tổng hợp: năng lượng hoá học trong chất hữu cơ

Diệp lục hấp thụ ánh sáng. Quang năng được đổi thành hoá năng, tích luỹ trong chất hữu cơ tạo từ CO₂ và nước.

Năng lượng đi một chiều qua ba giai đoạn và cuối cùng toả ra môi trường dưới dạng nhiệt. Thử tắt ánh sáng hoặc bỏ cây xanh để xem giai đoạn nào dừng.

  • ○ Mở đủ ba giai đoạn của một sinh vật.
  • ○ Tắt ánh sáng và xem cây xanh còn làm được gì.
  • ○ Bỏ cây xanh và xem con thỏ ra sao.
  • ○ Xem vi khuẩn nitrate hoá khi không có ánh sáng hoặc cây xanh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mô tả đường đi của năng lượng từ ánh sáng Mặt Trời đến hoạt động chạy của một con thỏ ăn cỏ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở đáy biển sâu không có ánh sáng, quanh các miệng phun nước nóng vẫn có nhiều giun và cua sinh sống. Năng lượng của hệ sinh vật này có thể đến từ đâu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Giải thích vì sao gọi thực vật là sinh vật tự dưỡng, động vật là sinh vật dị dưỡng.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sắp xếp các giai đoạn chuyển hoá năng lượng trong sinh giới theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Huy động năng lượng
  2. Vị trí 2: Tổng hợp
  3. Vị trí 3: Phân giải

Bài 2

Nối mỗi giai đoạn với dạng năng lượng chính nó tạo ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Trong sinh giới, năng lượng ở dạng nào được tế bào sử dụng trực tiếp?

Bài 4

Những dấu hiệu nào là đặc trưng của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng?

Bài 5

Sinh vật nào sau đây là sinh vật hoá tự dưỡng?

Bài 6

Phát biểu nào đúng về năng lượng cuối cùng trong sinh giới?

Bài 7

Vai trò của sinh vật tự dưỡng trong sinh giới gồm những ý nào?

Bài 8

Một cây xanh để trong tối hoàn toàn nhiều ngày thì điều gì xảy ra trước tiên?

Bài 9

Phân tử nào là dạng năng lượng tế bào dùng trực tiếp cho hoạt động sống? (viết tắt)

Ghi nhớ

  • Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng cung cấp vật chất và năng lượng cho sự sống; khi chúng dừng, sinh vật chết.
  • Bốn dấu hiệu đặc trưng: tiếp nhận và vận chuyển chất, biến đổi chất kèm chuyển hoá năng lượng, thải chất, điều hoà.
  • Ba giai đoạn chuyển hoá năng lượng: tổng hợp, phân giải, huy động năng lượng.
  • Năng lượng trong sinh giới đi một chiều và cuối cùng toả ra thành nhiệt.
  • Tự dưỡng tự tạo chất hữu cơ từ chất vô cơ (quang tự dưỡng, hoá tự dưỡng); dị dưỡng lấy chất hữu cơ có sẵn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ