Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 2. Trao đổi nước và khoáng ở thực vật

Một cây cao hàng chục mét không có quả tim nào bơm nước, vậy mà nước vẫn đi từ rễ lên tận lá ngọn. Điều gì kéo nước lên? Vì sao cây trong chậu ngập nước vẫn héo? Bài này theo chân phân tử nước và ion khoáng đi qua cơ thể cây.

Em sẽ học được

  • Nêu được vai trò của nước và nguyên tố khoáng đối với thực vật.
  • Trình bày được quá trình hấp thụ ở rễ, vận chuyển trong thân và thoát hơi nước ở lá.
  • Phân biệt được dòng mạch gỗ và dòng mạch rây, nêu được động lực của từng dòng.
  • Trình bày được nguồn cung cấp và sự chuyển hoá nitrogen trong cây.
  • Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng và vận dụng vào tưới nước, bón phân hợp lí.

Vai trò của nước và nguyên tố khoáng

Nước chiếm khoảng 70 đến 90% khối lượng tươi của cây. Nước là thành phần cấu tạo tế bào; là dung môi hoà tan và vận chuyển các chất; là môi trường và nguyên liệu của nhiều phản ứng sinh hoá; đồng thời giúp điều hoà nhiệt độ của cây.

Định nghĩa · Nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu

Là nguyên tố mà nếu thiếu thì cây không hoàn thành được chu trình sống, và không thể thay thế bằng nguyên tố khác. Cây có 17 nguyên tố như vậy, gồm nhóm đa lượng và nhóm vi lượng. C, H, O lấy từ không khí và nước; 14 nguyên tố còn lại là nguyên tố khoáng, cây lấy từ đất.

Nguyên tố khoáng có hai vai trò chính: cấu tạo nên các thành phần của tế bào (N trong protein, Mg trong diệp lục, P trong nucleic acid và ATP) và điều tiết các quá trình sinh lí (K điều tiết đóng mở khí khổng, nhiều nguyên tố hoạt hoá enzyme). Xếp 17 nguyên tố vào hai nhóm dưới đây.

Thẻ chưa xếp (17)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/17 thẻ
Một số biểu hiện khi cây thiếu khoáng
ThiếuBiểu hiện
NCây chậm lớn, lá già vàng trước
SLá non vàng trước
KLá già vàng và cháy từ mép lá, có thể có chấm đỏ
MgPhiến lá vàng, gân vẫn xanh

Hấp thụ nước và khoáng ở rễ

Thực vật trên cạn hấp thụ nước và khoáng chủ yếu qua miền lông hút của rễ. Khoáng tan trong nước nên trao đổi khoáng đi cùng trao đổi nước.

  • Nước đi từ đất vào tế bào lông hút theo cơ chế thẩm thấu, do dịch tế bào lông hút có nồng độ chất tan cao hơn dung dịch đất.
  • Ion khoáng vào theo cơ chế thụ động (khuếch tán theo chênh lệch nồng độ, không tốn năng lượng) hoặc chủ động (nhờ chất mang, ngược chiều chênh lệch nồng độ, tốn năng lượng ATP).

Từ lông hút vào mạch gỗ, nước và ion khoáng đi theo hai con đường: gian bào và tế bào chất.

Chế độ
123456

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Tiêu chíCon đường gian bàoCon đường tế bào chất
Đi quaThành tế bào, khoảng trống giữa các tế bàoTế bào chất, từ tế bào này sang tế bào khác qua cầu sinh chất
Tốc độNhanhChậm hơn
Kiểm soátBị chặn tại đai Caspary ở nội bìĐược kiểm soát chặt

Vận chuyển trong thân

Tiêu chíDòng mạch gỗDòng mạch rây
Cấu tạoQuản bào và mạch ống (tế bào chết)Ống rây và tế bào kèm (tế bào sống)
Thành phần chủ yếuNước, ion khoángChất hữu cơ, chủ yếu là sucrose; amino acid, hormone
ChiềuMột chiều, từ rễ lên thân, láHai chiều, từ cơ quan nguồn đến cơ quan đích
Động lựcÁp suất rễ; lực liên kết giữa các phân tử nước và lực bám với thành mạch; lực kéo do thoát hơi nước ở láChênh lệch nồng độ chất tan (áp suất thẩm thấu) giữa cơ quan nguồn và cơ quan đích

Ghi chú

Cơ quan nguồn là nơi tạo hoặc giải phóng đường, như lá trưởng thành hay củ khi nảy mầm. Cơ quan đích là nơi dùng hoặc tích trữ đường, như rễ, quả, lá non. Một củ có thể là đích khi đang tích bột, rồi thành nguồn khi nảy mầm: vì vậy dòng mạch rây đi hai chiều.

Thoát hơi nước ở lá

Khoảng 98% lượng nước cây hấp thụ bị thoát ra ngoài dưới dạng hơi. Hơi nước thoát theo hai con đường: chủ yếu qua khí khổng, một phần nhỏ qua lớp cutin trên bề mặt lá (cutin càng dày thoát càng ít, nên lá trưởng thành thoát qua cutin ít hơn lá non).

  • Khí khổng mở khi tế bào khí khổng no nước: thành mỏng căng ra làm hai tế bào cong lại, khe khí khổng mở. Khí khổng đóng khi tế bào mất nước.
  • Ánh sáng làm khí khổng mở. Khi hạn, cây tăng tổng hợp abscisic acid: ion K⁺ bị bơm ra khỏi tế bào khí khổng, tế bào mất nước và khí khổng đóng lại.
  • Lượng hơi nước thoát qua khí khổng phụ thuộc số lượng, sự phân bố và mức độ đóng mở của khí khổng.

Định lí · Vai trò của thoát hơi nước

Tạo lực kéo nước và chất tan từ rễ lên lá; mở đường cho CO₂ khuếch tán vào lá phục vụ quang hợp; làm mát lá, tránh lá bị đốt nóng dưới nắng.

Dinh dưỡng nitrogen ở thực vật

Nitrogen cấu tạo protein, nucleic acid, diệp lục và tham gia tạo enzyme, hormone. Thiếu nitrogen, lá vàng và cây chậm lớn. Thừa nitrogen, cây yếu, dễ đổ và dễ bị sâu bệnh.

Cây chỉ hấp thụ được nitrogen vô cơ ở dạng NH₄⁺ và NO₃⁻. Nguồn tự nhiên là sấm sét, vi khuẩn cố định đạm và sự phân giải xác sinh vật; nguồn nhân tạo là phân đạm vô cơ và phân hữu cơ.

NO₃⁻⟶NO₂⁻⟶NH₄⁺⟶amino acid, amide
  • Khử nitrate: enzyme chuyển NO₃⁻ thành NO₂⁻ rồi thành NH₄⁺.
  • Đồng hoá ammonium: NH₄⁺ kết hợp với keto acid tạo amino acid, hoặc với amino acid dicarboxylic tạo amide. Tạo amide giúp cây giải độc NH₄⁺ và dự trữ nitrogen.

Các nhân tố ảnh hưởng và ứng dụng

Nhân tốẢnh hưởng
Ánh sángLàm khí khổng mở, tăng thoát hơi nước, tạo động lực cho hấp thụ và vận chuyển; cung cấp năng lượng cho quang hợp, tạo nguyên liệu cho hô hấp rễ
Nhiệt độTrong giới hạn sinh thái, nhiệt độ tăng thì hấp thụ tăng. Nhiệt độ thấp làm giảm hô hấp rễ và khuếch tán; quá cao (trên khoảng 45 °C) làm tổn thương lông hút, biến đổi enzyme
Độ ẩm đấtĐất đủ ẩm giúp rễ phát triển và hút tốt. Đất quá khô hoặc úng đều ức chế hấp thụ
Độ ẩm không khíKhông khí khô làm tăng thoát hơi nước; không khí ẩm làm giảm thoát hơi nước

Tưới nước hợp lí giữ cân bằng nước, tức là lượng nước hút vào đủ bù lượng nước thoát ra. Cần tưới đúng nhu cầu của cây, đúng thời điểm và đúng cách.

Bón phân hợp lí: trong giới hạn nhất định, bón nhiều phân thì năng suất tăng. Bón quá ít gây thiếu khoáng; bón quá nhiều gây độc cho cây, ô nhiễm đất, nước và tồn dư trong nông sản. Cần bón đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm và đúng cách. Phân hữu cơ thường được dùng bón lót vì phân giải chậm và cải tạo đất.

Khám phá

Cây và thời tiết

Kéo ba thanh trượt và quan sát: khí khổng mở rộng hay hẹp, dòng mạch gỗ (xanh, đi lên) nhanh hay chậm, dòng mạch rây (cam) mạnh hay yếu, lá có héo không. Số liệu là mức tương đối của mô hình, dùng để so sánh xu hướng.

mạch gỗ ↑mạch rây ↓↑rễ hút nước, ion khoángkhí khổng
60 %
60 %
60 %
Độ mở khí khổng
64%
Thoát hơi nước
0,36
Dòng mạch gỗ
0,41

Cây cân bằng nước: lượng nước rễ hút được đủ bù lượng nước thoát qua lá. Thoát hơi nước tạo lực kéo dòng mạch gỗ đi lên.

  • ○ Làm cây héo vì đất khô, nắng gắt, không khí khô.
  • ○ Tăng độ ẩm không khí để thoát hơi nước chậm lại.
  • ○ Làm đất úng và xem vì sao cây vẫn héo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một cây ở ruộng hút 500 g nước trong một ngày, trong đó 98% thoát ra ngoài dưới dạng hơi. Cây giữ lại bao nhiêu gam nước để tạo chất và cấu tạo cơ thể?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao cây trồng trong chậu bị ngập nước lâu ngày lại héo, dù rễ ngâm trong nước?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Giải thích vì sao bứng cây đi trồng chỗ khác, người ta thường cắt bớt lá và tưới vào lúc chiều mát.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Thực vật trên cạn hấp thụ nước và ion khoáng chủ yếu qua bộ phận nào?

Bài 2

Trong các nguyên tố sau, những nguyên tố nào là vi lượng?

Bài 3

Cây cần 17 nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu, trong đó có 9 nguyên tố đa lượng. Có bao nhiêu nguyên tố vi lượng?

Bài 4

Nối mỗi cụm từ với điều nó mô tả.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Phát biểu nào sai về dòng mạch rây?

Bài 6

Động lực của dòng mạch gỗ gồm những lực nào?

Bài 7

Khi cây gặp hạn, cơ chế nào giúp giảm mất nước qua lá?

Bài 8

Thoát hơi nước có những vai trò nào đối với cây?

Bài 9

Sắp xếp quá trình chuyển hoá nitrogen trong cây, bắt đầu từ dạng cây hấp thụ.

  1. Vị trí 1: NH₄⁺
  2. Vị trí 2: NO₃⁻
  3. Vị trí 3: Amino acid
  4. Vị trí 4: NO₂⁻

Bài 10

Một cây thoát ra 4,9 kg nước trong số 5 kg nước đã hút. Tỉ lệ nước thoát ra là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 11

Vì sao nên bón lót bằng phân hữu cơ?

Ghi nhớ

  • Nước vào rễ theo thẩm thấu; ion khoáng vào theo cơ chế thụ động hoặc chủ động.
  • Con đường gian bào nhanh, con đường tế bào chất được kiểm soát chặt; đai Caspary buộc các chất đi qua tế bào chất.
  • Dòng mạch gỗ đi một chiều nhờ áp suất rễ, lực liên kết và lực kéo do thoát hơi nước; dòng mạch rây đi từ nguồn đến đích.
  • Thoát hơi nước chủ yếu qua khí khổng; tạo lực kéo, đưa CO₂ vào lá và làm mát lá.
  • Cây hấp thụ nitrogen ở dạng NH₄⁺, NO₃⁻; nitrate được khử thành ammonium rồi đồng hoá thành amino acid.
  • Tưới nước, bón phân phải đúng nhu cầu, đúng lúc, đúng cách để giữ cân bằng nước và tránh thừa, thiếu khoáng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ