Chương 1 · Lý thuyết
Bài 10. Tuần hoàn ở động vật
Lấy một quả tim ếch ra khỏi cơ thể, ngâm trong dung dịch sinh lí, nó vẫn tiếp tục đập thêm một thời gian. Điều gì giữ nhịp cho tim khi không còn dây thần kinh nào nối với não? Và vì sao bác sĩ đo huyết áp ở cánh tay mà không đo ở đầu ngón tay?
Em sẽ học được
- Nêu được cấu tạo và chức năng của hệ tuần hoàn.
- Phân biệt được hệ tuần hoàn hở và hệ tuần hoàn kín, tuần hoàn đơn và tuần hoàn kép.
- Giải thích được tính tự động của tim và các pha của chu kì tim.
- Mô tả được cấu tạo phù hợp với chức năng của động mạch, tĩnh mạch, mao mạch.
- Giải thích được sự biến động của huyết áp và vận tốc máu trong hệ mạch.
- Nêu được cơ chế điều hoà tim mạch, một số bệnh tim mạch và biện pháp phòng.
Cấu tạo và chức năng của hệ tuần hoàn
- Dịch tuần hoàn: máu hoặc hỗn hợp máu và dịch mô.
- Tim: bơm hút và đẩy máu chảy trong hệ mạch.
- Hệ mạch: động mạch dẫn máu từ tim đến các cơ quan; tĩnh mạch dẫn máu từ các cơ quan về tim; mao mạch nối tiểu động mạch với tiểu tĩnh mạch, là nơi trao đổi chất giữa máu và tế bào.
Chức năng: vận chuyển các chất từ bộ phận này đến bộ phận khác, đáp ứng cho các hoạt động sống của cơ thể.
Các dạng hệ tuần hoàn
| Đặc điểm | Hệ tuần hoàn hở | Hệ tuần hoàn kín |
|---|---|---|
| Đại diện | Đa số chân khớp, một số thân mềm | Giun đốt, một số thân mềm (mực, bạch tuộc), động vật có xương sống |
| Áp lực máu | Thấp | Cao hoặc trung bình |
| Đường đi của máu | Tim bơm máu vào động mạch, máu tràn vào khoang cơ thể, trộn với dịch mô, trao đổi chất trực tiếp với tế bào, rồi về tim qua các lỗ | Máu chảy liên tục trong mạch kín: động mạch, mao mạch, tĩnh mạch, về tim; trao đổi chất với tế bào qua dịch mô |
| Tốc độ máu | Chậm, máu về tim chậm | Nhanh, máu về tim nhanh |
Hệ tuần hoàn kín gồm hai dạng. Tuần hoàn đơn (cá sụn, cá xương) chỉ có một vòng: máu từ tim qua mao mạch mang trao đổi khí, rồi qua mao mạch các cơ quan, mới về tim. Tuần hoàn kép (lưỡng cư, bò sát, chim, thú) có hai vòng: vòng tuần hoàn phổi trao đổi khí ở phổi và vòng tuần hoàn hệ thống trao đổi chất với tế bào các cơ quan.
Hoạt động của tim
Tim người có bốn ngăn: hai tâm nhĩ ở trên, thành mỏng, nhận máu từ tĩnh mạch; hai tâm thất ở dưới, thành dày, bơm máu đi. Thành tâm thất trái dày nhất vì bơm máu vào động mạch chủ đi khắp cơ thể (khoảng 120 mmHg), còn tâm thất phải chỉ bơm máu lên phổi (khoảng 30 mmHg). Van nhĩ thất (van ba lá bên phải, van hai lá bên trái) và van động mạch giúp máu chảy theo một chiều.
Định nghĩa · Tính tự động của tim
| Pha | Thời gian | Hoạt động |
|---|---|---|
| Tâm nhĩ co | 0,1 s | Đẩy máu từ tâm nhĩ xuống tâm thất |
| Tâm thất co | 0,3 s | Van nhĩ thất đóng, van động mạch mở; máu vào động mạch phổi và động mạch chủ |
| Dãn chung | 0,4 s | Máu từ tĩnh mạch về tâm nhĩ và xuống tâm thất |
Mỗi phút có 60:0,8=75 chu kì, tức nhịp tim khoảng 75 lần/phút. Trong mỗi chu kì, tâm nhĩ co 0,1 s và nghỉ 0,7 s, tâm thất co 0,3 s và nghỉ 0,5 s, nên tim làm việc suốt đời mà không mỏi.
Hoạt động của hệ mạch
| Mạch | Cấu tạo | Phù hợp với chức năng |
|---|---|---|
| Động mạch | Ba lớp, lớp mô liên kết và cơ trơn dày, nhiều sợi đàn hồi; lòng hẹp | Chịu được áp lực máu lớn; cơ trơn điều chỉnh lượng máu đến cơ quan |
| Tĩnh mạch | Ba lớp nhưng mỏng hơn; lòng rộng; tĩnh mạch phía dưới tim có van | Giảm lực cản, chứa nhiều máu; van giữ máu chảy về tim |
| Mao mạch | Một lớp tế bào biểu mô dẹt, có lỗ nhỏ; số lượng rất lớn | Diện tích trao đổi khoảng 500 đến 700 m mũ 2, trao đổi chất dễ dàng |
Định nghĩa · Huyết áp
Huyết áp cao nhất ở động mạch chủ, giảm dần qua động mạch nhỏ, mao mạch và thấp nhất ở tĩnh mạch, do ma sát của máu với thành mạch và giữa các phân tử máu. Vận tốc máu là quãng đường máu chảy trong một giây; nó tỉ lệ nghịch với tổng tiết diện của mạch: lớn nhất ở động mạch lớn, giảm dần ở động mạch nhỏ, thấp nhất ở mao mạch (tổng tiết diện lớn nhất), rồi tăng dần từ tiểu tĩnh mạch đến tĩnh mạch lớn.
| Động mạch chủ | |
|---|---|
| Tổng tiết diện | 2,5 cm² |
| Huyết áp trung bình | 100 mmHg |
| Vận tốc máu trung bình | 333 mm/s |
Động mạch chủ gần tim: huyết áp cao nhất, tổng tiết diện nhỏ nên máu chảy nhanh nhất.
Điều hoà tim mạch và phòng bệnh
Hoạt động tim mạch được điều hoà theo cơ chế thần kinh và thể dịch. Thụ thể áp lực ở xoang động mạch cảnh và cung động mạch chủ báo về trung khu tim mạch ở hành não. Khi huyết áp giảm, dây giao cảm tăng hoạt động: tim đập nhanh, mạnh, mạch máu nhỏ co, tuyến thượng thận tiết adrenaline và noradrenaline, huyết áp tăng trở lại. Khi huyết áp tăng, dây đối giao cảm làm tim đập chậm, mạch ngoại vi dãn, huyết áp trở về bình thường.
Lưu ý · Bệnh tim mạch
- Ăn uống cân đối: giảm chất béo, tăng rau quả, sữa, ngũ cốc nguyên hạt.
- Luyện tập thể dục đều đặn: tim khoẻ, thể tích tâm thu tăng, nhịp tim lúc nghỉ giảm (từ khoảng 75 xuống khoảng 50 lần/phút) mà lưu lượng tim vẫn đủ.
- Giữ cân nặng ổn định; không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia; giữ tinh thần lạc quan.
Khám phá
Mô hình chu kì tim
Cho tim đập (chậm 4 lần) hoặc bấm "Sang pha tiếp" để đi từng pha: xem ngăn nào co, van nào mở, xung đi đến đâu trong hệ dẫn truyền. Rồi kéo nhịp tim lên 150 lần/phút và xem pha nào bị rút ngắn nhiều nhất. Thời gian các pha khác 75 lần/phút là mô hình.
Chấm và đường vàng sáng: xung đang ở nút xoang nhĩ (trong tâm nhĩ phải) hoặc ở nút nhĩ thất, bó His, mạng Purkinje (vách tim). Ô vàng ở chân động mạch: van động mạch mở; ô xám: van đóng.
- Tâm nhĩ co: 0,10 s
- Tâm thất co: 0,30 s
- Dãn chung: 0,40 s
Một chu kì tim kéo dài 0,80 s, tức 75 chu kì mỗi phút.
Tâm nhĩ co: Tâm nhĩ co đẩy máu xuống tâm thất. Van nhĩ thất mở, van động mạch đóng. Nút xoang nhĩ phát xung, xung lan khắp hai tâm nhĩ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nối mỗi loài với dạng hệ tuần hoàn của nó.
Bài 2
Những đặc điểm nào là của hệ tuần hoàn kín?
Bài 3
Sắp xếp đường đi của xung thần kinh trong hệ dẫn truyền tim.
Bài 4
Vì sao tim lấy ra khỏi cơ thể vẫn có thể đập thêm một thời gian?
Bài 5
Chu kì tim của một vận động viên lúc nghỉ dài 1,2 s. Nhịp tim của người đó là bao nhiêu lần/phút?
Bài 6
Trong chu kì tim 0,8 s, tâm thất co 0,3 s. Mỗi chu kì tâm thất được nghỉ bao nhiêu giây?
Bài 7
Nhịp tim 75 lần/phút, mỗi lần tâm thất trái co đẩy đi 70 mL máu. Tính lưu lượng tim (lít/phút).
Bài 8
Trong hệ mạch, huyết áp thấp nhất ở đâu?
Bài 9
Vì sao máu chảy chậm nhất ở mao mạch?
Bài 10
Khi huyết áp giảm đột ngột, cơ thể phản ứng thế nào?
Ghi nhớ
- Hệ tuần hoàn gồm dịch tuần hoàn, tim và hệ mạch; vận chuyển các chất trong cơ thể.
- Hệ tuần hoàn hở (đa số chân khớp, một số thân mềm): áp lực thấp, máu chảy chậm. Hệ kín: đơn ở cá, kép ở lưỡng cư, bò sát, chim, thú.
- Tim có tính tự động nhờ nút xoang nhĩ, nút nhĩ thất, bó His, mạng Purkinje; chu kì 0,8 s: nhĩ co 0,1 s, thất co 0,3 s, dãn chung 0,4 s.
- Huyết áp giảm dần từ động mạch đến tĩnh mạch; vận tốc máu tỉ lệ nghịch với tổng tiết diện, chậm nhất ở mao mạch.
- Tim mạch được điều hoà bằng thần kinh và thể dịch; phòng bệnh bằng ăn uống cân đối, luyện tập, tránh thuốc lá, rượu bia.