Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 10. Tuần hoàn ở động vật

Lấy một quả tim ếch ra khỏi cơ thể, ngâm trong dung dịch sinh lí, nó vẫn tiếp tục đập thêm một thời gian. Điều gì giữ nhịp cho tim khi không còn dây thần kinh nào nối với não? Và vì sao bác sĩ đo huyết áp ở cánh tay mà không đo ở đầu ngón tay?

Em sẽ học được

  • Nêu được cấu tạo và chức năng của hệ tuần hoàn.
  • Phân biệt được hệ tuần hoàn hở và hệ tuần hoàn kín, tuần hoàn đơn và tuần hoàn kép.
  • Giải thích được tính tự động của tim và các pha của chu kì tim.
  • Mô tả được cấu tạo phù hợp với chức năng của động mạch, tĩnh mạch, mao mạch.
  • Giải thích được sự biến động của huyết áp và vận tốc máu trong hệ mạch.
  • Nêu được cơ chế điều hoà tim mạch, một số bệnh tim mạch và biện pháp phòng.

Cấu tạo và chức năng của hệ tuần hoàn

  • Dịch tuần hoàn: máu hoặc hỗn hợp máu và dịch mô.
  • Tim: bơm hút và đẩy máu chảy trong hệ mạch.
  • Hệ mạch: động mạch dẫn máu từ tim đến các cơ quan; tĩnh mạch dẫn máu từ các cơ quan về tim; mao mạch nối tiểu động mạch với tiểu tĩnh mạch, là nơi trao đổi chất giữa máu và tế bào.

Chức năng: vận chuyển các chất từ bộ phận này đến bộ phận khác, đáp ứng cho các hoạt động sống của cơ thể.

Các dạng hệ tuần hoàn

Đặc điểmHệ tuần hoàn hởHệ tuần hoàn kín
Đại diệnĐa số chân khớp, một số thân mềmGiun đốt, một số thân mềm (mực, bạch tuộc), động vật có xương sống
Áp lực máuThấpCao hoặc trung bình
Đường đi của máuTim bơm máu vào động mạch, máu tràn vào khoang cơ thể, trộn với dịch mô, trao đổi chất trực tiếp với tế bào, rồi về tim qua các lỗMáu chảy liên tục trong mạch kín: động mạch, mao mạch, tĩnh mạch, về tim; trao đổi chất với tế bào qua dịch mô
Tốc độ máuChậm, máu về tim chậmNhanh, máu về tim nhanh

Hệ tuần hoàn kín gồm hai dạng. Tuần hoàn đơn (cá sụn, cá xương) chỉ có một vòng: máu từ tim qua mao mạch mang trao đổi khí, rồi qua mao mạch các cơ quan, mới về tim. Tuần hoàn kép (lưỡng cư, bò sát, chim, thú) có hai vòng: vòng tuần hoàn phổi trao đổi khí ở phổi và vòng tuần hoàn hệ thống trao đổi chất với tế bào các cơ quan.

Hoạt động của tim

Tim người có bốn ngăn: hai tâm nhĩ ở trên, thành mỏng, nhận máu từ tĩnh mạch; hai tâm thất ở dưới, thành dày, bơm máu đi. Thành tâm thất trái dày nhất vì bơm máu vào động mạch chủ đi khắp cơ thể (khoảng 120 mmHg), còn tâm thất phải chỉ bơm máu lên phổi (khoảng 30 mmHg). Van nhĩ thất (van ba lá bên phải, van hai lá bên trái) và van động mạch giúp máu chảy theo một chiều.

Định nghĩa · Tính tự động của tim

Là khả năng tim tự co dãn nhịp nhàng không cần kích thích từ bên ngoài, nhờ hệ dẫn truyền tim gồm nút xoang nhĩ, nút nhĩ thất, bó His và mạng Purkinje. Nút xoang nhĩ tự phát xung theo chu kì; xung lan khắp hai tâm nhĩ làm tâm nhĩ co, rồi đến nút nhĩ thất, theo bó His và mạng Purkinje lan khắp hai tâm thất làm tâm thất co.
Chu kì tim ở người trưởng thành (khoảng 0,8 s)
PhaThời gianHoạt động
Tâm nhĩ co0,1 sĐẩy máu từ tâm nhĩ xuống tâm thất
Tâm thất co0,3 sVan nhĩ thất đóng, van động mạch mở; máu vào động mạch phổi và động mạch chủ
Dãn chung0,4 sMáu từ tĩnh mạch về tâm nhĩ và xuống tâm thất

Mỗi phút có 60:0,8=75 chu kì, tức nhịp tim khoảng 75 lần/phút. Trong mỗi chu kì, tâm nhĩ co 0,1 s và nghỉ 0,7 s, tâm thất co 0,3 s và nghỉ 0,5 s, nên tim làm việc suốt đời mà không mỏi.

Hoạt động của hệ mạch

MạchCấu tạoPhù hợp với chức năng
Động mạchBa lớp, lớp mô liên kết và cơ trơn dày, nhiều sợi đàn hồi; lòng hẹpChịu được áp lực máu lớn; cơ trơn điều chỉnh lượng máu đến cơ quan
Tĩnh mạchBa lớp nhưng mỏng hơn; lòng rộng; tĩnh mạch phía dưới tim có vanGiảm lực cản, chứa nhiều máu; van giữ máu chảy về tim
Mao mạchMột lớp tế bào biểu mô dẹt, có lỗ nhỏ; số lượng rất lớnDiện tích trao đổi khoảng 500 đến 700 m mũ 2, trao đổi chất dễ dàng

Định nghĩa · Huyết áp

Là áp lực của máu tác dụng lên thành mạch. Tim co tạo huyết áp tâm thu (cực đại), tim dãn ứng với huyết áp tâm trương (cực tiểu). Ở người trưởng thành bình thường, huyết áp tâm thu khoảng 110 đến 120 mmHg, huyết áp tâm trương khoảng 70 đến 80 mmHg (đo ở động mạch cánh tay).

Huyết áp cao nhất ở động mạch chủ, giảm dần qua động mạch nhỏ, mao mạch và thấp nhất ở tĩnh mạch, do ma sát của máu với thành mạch và giữa các phân tử máu. Vận tốc máu là quãng đường máu chảy trong một giây; nó tỉ lệ nghịch với tổng tiết diện của mạch: lớn nhất ở động mạch lớn, giảm dần ở động mạch nhỏ, thấp nhất ở mao mạch (tổng tiết diện lớn nhất), rồi tăng dần từ tiểu tĩnh mạch đến tĩnh mạch lớn.

— huyết áp- - vận tốc máutừ tim đivề tim
5 L/phút
Số liệu của động mạch chủ
Động mạch chủ
Tổng tiết diện2,5 cm²
Huyết áp trung bình100 mmHg
Vận tốc máu trung bình333 mm/s

Động mạch chủ gần tim: huyết áp cao nhất, tổng tiết diện nhỏ nên máu chảy nhanh nhất.

Điều hoà tim mạch và phòng bệnh

Hoạt động tim mạch được điều hoà theo cơ chế thần kinh và thể dịch. Thụ thể áp lực ở xoang động mạch cảnh và cung động mạch chủ báo về trung khu tim mạch ở hành não. Khi huyết áp giảm, dây giao cảm tăng hoạt động: tim đập nhanh, mạnh, mạch máu nhỏ co, tuyến thượng thận tiết adrenaline và noradrenaline, huyết áp tăng trở lại. Khi huyết áp tăng, dây đối giao cảm làm tim đập chậm, mạch ngoại vi dãn, huyết áp trở về bình thường.

Lưu ý · Bệnh tim mạch

Cao huyết áp, xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, suy tim… do di truyền, bẩm sinh (hở van, hẹp van) hoặc lối sống (ăn nhiều chất béo gây xơ vữa động mạch). Rượu bia làm tim đập nhanh, tăng huyết áp; cao huyết áp lâu ngày làm suy tim, tổn thương mạch, có thể gây xuất huyết não.
  • Ăn uống cân đối: giảm chất béo, tăng rau quả, sữa, ngũ cốc nguyên hạt.
  • Luyện tập thể dục đều đặn: tim khoẻ, thể tích tâm thu tăng, nhịp tim lúc nghỉ giảm (từ khoảng 75 xuống khoảng 50 lần/phút) mà lưu lượng tim vẫn đủ.
  • Giữ cân nặng ổn định; không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia; giữ tinh thần lạc quan.

Khám phá

Mô hình chu kì tim

Cho tim đập (chậm 4 lần) hoặc bấm "Sang pha tiếp" để đi từng pha: xem ngăn nào co, van nào mở, xung đi đến đâu trong hệ dẫn truyền. Rồi kéo nhịp tim lên 150 lần/phút và xem pha nào bị rút ngắn nhiều nhất. Thời gian các pha khác 75 lần/phút là mô hình.

Nhĩ phảiNhĩ tráiThất phảiĐM phổiThất tráiĐM chủ

Chấm và đường vàng sáng: xung đang ở nút xoang nhĩ (trong tâm nhĩ phải) hoặc ở nút nhĩ thất, bó His, mạng Purkinje (vách tim). Ô vàng ở chân động mạch: van động mạch mở; ô xám: van đóng.

75 lần/phút
  • Tâm nhĩ co: 0,10 s
  • Tâm thất co: 0,30 s
  • Dãn chung: 0,40 s

Một chu kì tim kéo dài 0,80 s, tức 75 chu kì mỗi phút.

Tâm nhĩ co: Tâm nhĩ co đẩy máu xuống tâm thất. Van nhĩ thất mở, van động mạch đóng. Nút xoang nhĩ phát xung, xung lan khắp hai tâm nhĩ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người có chu kì tim kéo dài 0,6 s. Tính nhịp tim của người đó.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tổng tiết diện các mao mạch lớn gấp 1000 lần tiết diện động mạch chủ. Máu ở động mạch chủ chảy với vận tốc 400 mm/s. Ước tính vận tốc máu ở mao mạch.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Nối mỗi loài với dạng hệ tuần hoàn của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Những đặc điểm nào là của hệ tuần hoàn kín?

Bài 3

Sắp xếp đường đi của xung thần kinh trong hệ dẫn truyền tim.

  1. Vị trí 1: Bó His
  2. Vị trí 2: Nút nhĩ thất
  3. Vị trí 3: Mạng Purkinje
  4. Vị trí 4: Nút xoang nhĩ

Bài 4

Vì sao tim lấy ra khỏi cơ thể vẫn có thể đập thêm một thời gian?

Bài 5

Chu kì tim của một vận động viên lúc nghỉ dài 1,2 s. Nhịp tim của người đó là bao nhiêu lần/phút?

Đơn vị:lần/phút

Bài 6

Trong chu kì tim 0,8 s, tâm thất co 0,3 s. Mỗi chu kì tâm thất được nghỉ bao nhiêu giây?

Đơn vị:s

Bài 7

Nhịp tim 75 lần/phút, mỗi lần tâm thất trái co đẩy đi 70 mL máu. Tính lưu lượng tim (lít/phút).

Đơn vị:L/phút

Bài 8

Trong hệ mạch, huyết áp thấp nhất ở đâu?

Bài 9

Vì sao máu chảy chậm nhất ở mao mạch?

Bài 10

Khi huyết áp giảm đột ngột, cơ thể phản ứng thế nào?

Ghi nhớ

  • Hệ tuần hoàn gồm dịch tuần hoàn, tim và hệ mạch; vận chuyển các chất trong cơ thể.
  • Hệ tuần hoàn hở (đa số chân khớp, một số thân mềm): áp lực thấp, máu chảy chậm. Hệ kín: đơn ở cá, kép ở lưỡng cư, bò sát, chim, thú.
  • Tim có tính tự động nhờ nút xoang nhĩ, nút nhĩ thất, bó His, mạng Purkinje; chu kì 0,8 s: nhĩ co 0,1 s, thất co 0,3 s, dãn chung 0,4 s.
  • Huyết áp giảm dần từ động mạch đến tĩnh mạch; vận tốc máu tỉ lệ nghịch với tổng tiết diện, chậm nhất ở mao mạch.
  • Tim mạch được điều hoà bằng thần kinh và thể dịch; phòng bệnh bằng ăn uống cân đối, luyện tập, tránh thuốc lá, rượu bia.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ