Chương 1 · Lý thuyết
Bài 9. Hô hấp ở động vật
Con cá ngạt thở trên cạn dù không khí giàu oxygen hơn nước rất nhiều, còn con châu chấu không có phổi mà vẫn nhảy xa gấp hàng chục lần thân mình. Mỗi loài có một "bề mặt trao đổi khí" khác nhau, nhưng chúng đều tuân theo vài nguyên tắc chung mà bài này sẽ làm rõ.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm và vai trò của hô hấp ở động vật.
- Nêu được đặc điểm của bề mặt trao đổi khí và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả trao đổi khí.
- Trình bày được các hình thức trao đổi khí qua bề mặt cơ thể, hệ thống ống khí, mang, phổi.
- Giải thích được vì sao trao đổi khí ở mang cá và phổi chim đạt hiệu quả cao.
- Nêu được một số bệnh hô hấp, tác hại của thuốc lá và biện pháp phòng bệnh.
Khái quát về hô hấp
Định nghĩa · Hô hấp ở động vật
Ở người và thú, hô hấp gồm năm giai đoạn liên tiếp: thông khí (hít vào, thở ra), trao đổi khí ở phổi, vận chuyển O₂ và CO₂ trong máu, trao đổi khí ở mô và hô hấp tế bào.
Bề mặt trao đổi khí
Khí trao đổi qua bề mặt hô hấp theo hai nguyên tắc: khuếch tán từ nơi có phân áp cao đến nơi có phân áp thấp, và khuếch tán qua một lớp màng mỏng, ẩm ướt.
- Diện tích bề mặt lớn.
- Mỏng và ẩm ướt để khí khuếch tán dễ.
- Có nhiều mao mạch, máu có sắc tố hô hấp.
- Có sự lưu thông khí (thông khí) để duy trì chênh lệch phân áp O₂ và CO₂.
Ghi chú · Hiệu quả trao đổi khí
Các hình thức trao đổi khí
| Hình thức | Đại diện | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Qua bề mặt cơ thể | Ruột khoang, giun dẹp; giun đất, ếch nhái (kết hợp) | O₂ và CO₂ khuếch tán trực tiếp qua bề mặt cơ thể mỏng, ẩm |
| Hệ thống ống khí | Côn trùng, một số chân khớp trên cạn | Không khí vào qua lỗ thở có van, theo ống khí lớn, ống khí nhỏ dần tới tận tế bào; cơ hô hấp co dãn làm thông khí |
| Mang | Thân mềm, chân khớp, cá sụn, cá xương, nòng nọc | Mỗi bên có 4 cung mang, mỗi cung nhiều sợi mang gồm nhiều phiến mang mỏng có nhiều mao mạch; dòng nước và dòng máu chảy song song, ngược chiều |
| Phổi | Bò sát, chim, thú (lưỡng cư có phổi nhưng ít phế nang) | Phổi thú có hàng triệu phế nang bao quanh bởi mao mạch; phổi chim có ống khí và hệ thống túi khí |
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ở cá xương, khi cửa miệng mở, thềm miệng hạ xuống, nắp mang đóng: nước tràn vào miệng. Khi cửa miệng đóng, thềm miệng nâng lên, nắp mang mở: nước đi qua mang ra ngoài. Nhờ vậy dòng nước qua mang chảy gần như liên tục và một chiều.
Ghi chú · Dòng chảy song song ngược chiều
Ở người, thông khí theo cơ chế áp suất âm: khi hít vào, cơ liên sườn ngoài và cơ hoành co, lồng ngực và phổi dãn, không khí tràn vào; khi thở ra, các cơ này dãn, lồng ngực thu nhỏ, khí bị đẩy ra. Phổi chim không có phế nang mà có các mao mạch khí; nhờ túi khí, không khí đi qua phổi theo một chiều cả khi hít vào và thở ra, nên phổi chim không có khí cặn. Dòng máu trong mao mạch máu chảy song song và ngược chiều với dòng khí trong mao mạch khí, như ở mang cá.
Bệnh hô hấp và cách phòng
Bệnh có thể ở đường dẫn khí (viêm mũi, viêm phế quản, ung thư khí quản) hoặc ở phổi (viêm phổi, lao phổi). Nguyên nhân hàng đầu là ô nhiễm không khí và khói thuốc lá: không khí ô nhiễm chứa mầm bệnh (virus, vi khuẩn, nấm), khí độc (CO, SO₂, NO₂, CH₄…), chì và bụi từ công nghiệp, giao thông, cháy rừng.
Lưu ý · Thuốc lá
- Hạn chế tiếp xúc với mầm bệnh và chất ô nhiễm; đeo khẩu trang khi ra đường.
- Tiêm vaccine phòng bệnh; giữ vệ sinh cá nhân và môi trường.
- Không hút thuốc lá; ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi hợp lí.
- Luyện tập thể dục thể thao đều đặn: cơ hô hấp khoẻ hơn, khí lưu thông mỗi nhịp và thông khí phổi mỗi phút tăng, nhịp thở lúc nghỉ giảm.
Khám phá
Mang cá và ống khí côn trùng
Với mang cá, đổi chiều dòng máu và kéo độ dài phiến mang, so sánh phần trăm O₂ máu lấy được. Với ống khí, đóng mở lỗ thở và bật tắt co dãn cơ thân, xem O₂ tới tế bào thay đổi thế nào. Số liệu là mô hình để so sánh.
Ngược chiều: dọc cả phiến mang, máu luôn gặp nước giàu O₂ hơn nó, nên máu lấy được 81% O₂ của nước. Phiến mang càng dài, máu lấy được càng nhiều.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Bề mặt trao đổi khí hiệu quả có những đặc điểm nào?
Bài 2
Nối mỗi loài với cơ quan trao đổi khí chính của nó.
Bài 3
Ở côn trùng, O₂ được đưa tới tế bào bằng cách nào?
Bài 4
Khi cá hít nước vào, các bộ phận cử động thế nào?
Bài 5
Trong mô hình phiến mang, nếu máu chảy cùng chiều với nước thì máu lấy được tối đa bao nhiêu O₂ của nước?
Bài 6
Vì sao phổi chim không có khí cặn?
Bài 7
Khí lưu thông mỗi nhịp là 450 mL, nhịp thở 18 lần mỗi phút. Tính thông khí phổi mỗi phút theo lít.
Bài 8
Sau một thời gian tập luyện, khí lưu thông của một bạn tăng lên 600 mL mỗi nhịp. Để có cùng thông khí phổi 8,4 L mỗi phút, bạn ấy chỉ cần thở bao nhiêu nhịp mỗi phút?
Bài 9
Biện pháp nào giúp phòng bệnh hô hấp?
Ghi nhớ
- Hô hấp ở động vật lấy O₂ cho hô hấp tế bào và thải CO₂ ra môi trường.
- Bề mặt trao đổi khí rộng, mỏng, ẩm, nhiều mao mạch và được thông khí liên tục.
- Bốn hình thức: qua bề mặt cơ thể, hệ thống ống khí (côn trùng), mang (động vật ở nước), phổi (bò sát, chim, thú).
- Mang cá hiệu quả nhờ dòng máu và dòng nước song song, ngược chiều; phổi chim hiệu quả nhờ túi khí và dòng khí một chiều, không có khí cặn.
- Ô nhiễm không khí và khói thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh hô hấp; phòng bằng khẩu trang, vaccine, không hút thuốc, tập luyện.