Chương 1 · Luyện tập
Bài 11. Thực hành: Một số thí nghiệm về tuần hoàn
Đặt ba ngón tay lên cổ tay, em sẽ cảm thấy những nhịp đập đều đặn: đó là nhịp tim truyền theo thành động mạch. Chạy tại chỗ hai phút rồi đếm lại, nhịp ấy thay đổi thế nào? Bài này em tự đo nhịp tim, huyết áp và tìm hiểu tim ếch để kiểm chứng những điều đã học ở bài Tuần hoàn ở động vật.
Em sẽ học được
- Đếm được nhịp tim ở cổ tay lúc nghỉ và ngay sau vận động; giải thích được sự thay đổi.
- Đo được huyết áp bằng máy đo điện tử và đánh giá được tình trạng huyết áp.
- Mô tả và giải thích được kết quả thí nghiệm trên tim ếch: tính tự động của tim, tác dụng của dây thần kinh và adrenaline.
- Ghi, xử lí số liệu và viết được báo cáo thực hành.
Chuẩn bị
- Dụng cụ: đồng hồ bấm giây, máy đo huyết áp điện tử; bộ đồ mổ (kéo, dao mổ, kẹp, kim mũi mác), khay mổ, ghim, bông thấm nước, móc thuỷ tinh, chỉ khâu, máy kích thích điện, nguồn điện 6 V, cốc thuỷ tinh 250 mL.
- Hoá chất: dung dịch sinh lí dành cho động vật biến nhiệt; dung dịch sinh lí có adrenaline nồng độ 1/50000 hoặc 1/100000.
- Mẫu vật: ếch.
Đếm nhịp tim lúc nghỉ và sau vận động
- Ngửa bàn tay người được đếm, đặt ba ngón tay (trỏ, giữa, áp út) lên rãnh quay ở cổ tay, phía ngón cái, ấn nhẹ để cảm nhận mạch đập.
- Ngồi nghỉ yên lặng, đếm số nhịp trong 1 phút (hoặc đếm trong 15 s rồi nhân 4). Ghi kết quả.
- Vận động mạnh trong thời gian ngắn: chạy tại chỗ khoảng 2 phút hoặc đứng lên ngồi xuống liên tục.
- Đếm ngay số nhịp tim sau khi dừng vận động. Ghi kết quả.
Ghi chú · Vì sao bắt mạch ở cổ tay lại biết nhịp tim?
Ngay sau vận động, cơ tiêu thụ nhiều O₂, thải nhiều CO₂, pH máu giảm. Thụ thể hoá học ở cung động mạch chủ và xoang động mạch cảnh báo về trung khu điều hoà tim mạch ở hành não, dây thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh hơn, đưa nhiều máu giàu O₂ đến cơ và thải CO₂. Khi nghỉ, nhịp tim giảm dần về mức cũ.
Đo huyết áp bằng máy đo điện tử
- Người được đo ngồi trên ghế, tay duỗi trên mặt bàn sao cho cánh tay ngang với vị trí của tim; kéo tay áo lên sát nách.
- Quấn túi khí (vòng bít) vừa đủ chặt quanh bắp tay, phía trên khuỷu tay khoảng 1 cm.
- Bấm nút khởi động; máy tự bơm khí rồi xả khí. Ngồi yên, không nói chuyện trong khi đo.
- Đọc trên màn hình huyết áp tối đa (tâm thu), huyết áp tối thiểu (tâm trương) và nhịp tim. Nếu màn hình hiện "Err" thì đo lại.
Lưu ý · Để số đo chính xác
| Tình trạng | Huyết áp tối đa | Huyết áp tối thiểu |
|---|---|---|
| Huyết áp thấp | dưới 90 mmHg | hoặc dưới 60 mmHg |
| Bình thường | từ 90 đến dưới 140 mmHg | và từ 60 đến dưới 90 mmHg |
| Cao huyết áp | từ 140 mmHg trở lên | hoặc từ 90 mmHg trở lên |
mmHg
Huyết áp bình thường. Huyết áp tối đa từ 90 đến dưới 140 mmHg và tối thiểu từ 60 đến dưới 90 mmHg.
Thí nghiệm trên tim ếch
Huỷ tuỷ sống ếch để ếch không cử động mà tim vẫn hoạt động, ghim ếch nằm ngửa trên khay mổ, cắt da và thành ngực, mở màng tim để lộ tim. Tim ếch có ba ngăn (hai tâm nhĩ, một tâm thất); xoang tĩnh mạch nằm phía sau tâm nhĩ phải, là nơi khởi phát nhịp tim ở ếch.
- Tính tự động của tim: đếm nhịp tim trong 1 phút. Buộc một sợi chỉ thắt chặt giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ, đếm nhịp đập của xoang tĩnh mạch và của tâm thất.
- Tác dụng của dây thần kinh: tìm dây thần kinh hỗn hợp (gồm cả sợi giao cảm và sợi đối giao cảm) chạy song song với mạch máu lớn, vùng góc hàm và chi trước, tách khỏi mạch máu, đặt lên điện cực. Đếm nhịp tim lúc bình thường, kích thích khoảng 5 s, đếm nhịp tim trong và sau khi kích thích.
- Tác dụng của adrenaline: cắt các mạch máu ra vào tim, giữ lại xoang tĩnh mạch, lấy tim ra (tim rời) đặt vào cốc 100 mL dung dịch sinh lí, đếm nhịp tim. Thay bằng dung dịch sinh lí có adrenaline, đếm lại.
| Lần/phút | 0–20 s | 20–50 s | 50–90 s |
|---|---|---|---|
| Xoang tĩnh mạch | 48 | 48 | 48 |
| Tâm thất | 48 | 14 | 24 |
Sau khi thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ, xoang tĩnh mạch vẫn đập theo nhịp cũ; tâm thất ngừng đập một lúc rồi tự đập lại với nhịp chậm hơn. Xung từ xoang không truyền xuống được, phần tim bên dưới tự phát xung yếu hơn: tim có tính tự động.
| Thí nghiệm | Kết quả | Giải thích |
|---|---|---|
| Thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ | Xoang tĩnh mạch vẫn đập; tâm thất ngừng đập một lúc rồi đập lại chậm hơn | Tim có tính tự động; xung từ xoang không truyền xuống, phần dưới tự phát xung nhưng chậm hơn |
| Kích thích dây thần kinh | Tim đập chậm lại, có thể ngừng ở thì dãn; thôi kích thích thì tim đập lại dần | Sợi đối giao cảm làm giảm nhịp và lực co tim |
| Adrenaline | Tim rời đập nhanh hơn, co mạnh hơn | Adrenaline làm tăng nhịp tim và lực co cơ tim |
Ghi chú · Vì sao dùng tim rời khi thử adrenaline?
Báo cáo thực hành
Báo cáo gồm mục đích, kết quả kèm giải thích, và trả lời câu hỏi. Ghi số đo thật của nhóm; mỗi dấu … là một ô cần điền.
| Họ tên | Nhịp tim lúc nghỉ (lần/phút) | Nhịp tim sau vận động (lần/phút) | Huyết áp (mmHg) |
|---|---|---|---|
| … | … | … | …/… |
| … | … | … | …/… |
| … | … | … | …/… |
- Vì sao có thể đếm nhịp tim ở cổ tay?
- Vì sao khi đo huyết áp cần tránh căng thẳng, không nói chuyện, và phải nghỉ vài phút nếu vừa đi từ nơi khác đến?
- Vì sao phải huỷ tuỷ sống ếch trong thí nghiệm về tính tự động và tác dụng của dây thần kinh?
- Vì sao phải dùng tim rời khi tìm hiểu tác dụng của adrenaline?
Khám phá
Sổ ghi nhịp tim của nhóm
Chọn thời gian đếm mạch, nhập số nhịp mỗi bạn đếm được lúc nghỉ và ngay sau vận động. Bảng tự đổi ra lần/phút và vẽ biểu đồ cột kép để so sánh. Số liệu ban đầu là số liệu mẫu đếm trong 15 s; xoá đi để nhập số đo của nhóm em.
| Bạn | Lúc nghỉ | Ngay sau vận động |
|---|---|---|
| Bạn 1 | 72 lần/phút | 120 lần/phút |
| Bạn 2 | 76 lần/phút | 132 lần/phút |
| Bạn 3 | 68 lần/phút | 108 lần/phút |
| Bạn 4 | 80 lần/phút | 124 lần/phút |
Trung bình nhóm: lúc nghỉ 74 lần/phút, sau vận động 121 lần/phút, tăng 47 lần/phút (khoảng 64%).
Sau vận động nhịp tim của mọi bạn đều tăng: cơ cần nhiều O₂ và thải nhiều CO₂, thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh hơn để đưa máu đến cơ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Một bạn đếm được 21 nhịp mạch trong 15 s. Nhịp tim của bạn đó là bao nhiêu lần/phút?
Bài 2
Đếm mạch trong 30 s được 36 nhịp. Nhịp tim là bao nhiêu lần/phút?
Bài 3
Nhịp tim lúc nghỉ 70 lần/phút, ngay sau vận động 119 lần/phút. Nhịp tim tăng bao nhiêu phần trăm so với lúc nghỉ?
Bài 4
Vì sao có thể đếm nhịp tim bằng cách bắt mạch ở cổ tay?
Bài 5
Ngay sau khi chạy tại chỗ 2 phút, nhịp tim tăng chủ yếu vì sao?
Bài 6
Sắp xếp các bước đo huyết áp bằng máy điện tử.
Bài 7
Nối mỗi số đo huyết áp lúc nghỉ (mmHg) của người trưởng thành với đánh giá đúng.
Bài 8
Những việc nào giúp số đo huyết áp chính xác?
Bài 9
Thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ ếch, thấy xoang tĩnh mạch vẫn đập, tâm thất ngừng một lúc rồi đập lại chậm hơn. Kết quả này chứng tỏ điều gì?
Bài 10
Kích thích mạnh dây thần kinh hỗn hợp (có sợi đối giao cảm) đến tim ếch thì tim thế nào?
Bài 11
Tim rời của ếch đập 12 nhịp trong 15 s ở dung dịch sinh lí, và 18 nhịp trong 15 s ở dung dịch có adrenaline. Adrenaline làm nhịp tim tăng thêm bao nhiêu lần/phút?
Bài 12
Vì sao phải huỷ tuỷ sống ếch trước khi làm thí nghiệm về tính tự động của tim?
Ghi nhớ
- Nhịp tim đếm ở động mạch quay cổ tay; đếm trong 15 s thì nhân 4 để ra lần/phút.
- Ngay sau vận động nhịp tim tăng, do cơ cần nhiều O₂ và thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh; khi nghỉ nhịp tim giảm dần.
- Đo huyết áp khi đã nghỉ, tay ngang tim, không nói chuyện; người trưởng thành bình thường: tối đa 90 đến dưới 140 mmHg, tối thiểu 60 đến dưới 90 mmHg.
- Thắt chỉ tim ếch chứng minh tim có tính tự động; dây đối giao cảm làm tim đập chậm; adrenaline làm tim đập nhanh, mạnh.