Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Luyện tập

Bài 11. Thực hành: Một số thí nghiệm về tuần hoàn

Đặt ba ngón tay lên cổ tay, em sẽ cảm thấy những nhịp đập đều đặn: đó là nhịp tim truyền theo thành động mạch. Chạy tại chỗ hai phút rồi đếm lại, nhịp ấy thay đổi thế nào? Bài này em tự đo nhịp tim, huyết áp và tìm hiểu tim ếch để kiểm chứng những điều đã học ở bài Tuần hoàn ở động vật.

Em sẽ học được

  • Đếm được nhịp tim ở cổ tay lúc nghỉ và ngay sau vận động; giải thích được sự thay đổi.
  • Đo được huyết áp bằng máy đo điện tử và đánh giá được tình trạng huyết áp.
  • Mô tả và giải thích được kết quả thí nghiệm trên tim ếch: tính tự động của tim, tác dụng của dây thần kinh và adrenaline.
  • Ghi, xử lí số liệu và viết được báo cáo thực hành.

Chuẩn bị

  • Dụng cụ: đồng hồ bấm giây, máy đo huyết áp điện tử; bộ đồ mổ (kéo, dao mổ, kẹp, kim mũi mác), khay mổ, ghim, bông thấm nước, móc thuỷ tinh, chỉ khâu, máy kích thích điện, nguồn điện 6 V, cốc thuỷ tinh 250 mL.
  • Hoá chất: dung dịch sinh lí dành cho động vật biến nhiệt; dung dịch sinh lí có adrenaline nồng độ 1/50000 hoặc 1/100000.
  • Mẫu vật: ếch.

Đếm nhịp tim lúc nghỉ và sau vận động

  1. Ngửa bàn tay người được đếm, đặt ba ngón tay (trỏ, giữa, áp út) lên rãnh quay ở cổ tay, phía ngón cái, ấn nhẹ để cảm nhận mạch đập.
  2. Ngồi nghỉ yên lặng, đếm số nhịp trong 1 phút (hoặc đếm trong 15 s rồi nhân 4). Ghi kết quả.
  3. Vận động mạnh trong thời gian ngắn: chạy tại chỗ khoảng 2 phút hoặc đứng lên ngồi xuống liên tục.
  4. Đếm ngay số nhịp tim sau khi dừng vận động. Ghi kết quả.

Ghi chú · Vì sao bắt mạch ở cổ tay lại biết nhịp tim?

Ở cổ tay có động mạch quay nằm sát da. Mỗi lần tim co, máu được đẩy vào động mạch thành từng đợt, làm thành động mạch dãn ra rồi co lại nhịp nhàng theo chu kì tim. Mỗi nhịp mạch ứng với một lần tâm thất co.

Ngay sau vận động, cơ tiêu thụ nhiều O₂, thải nhiều CO₂, pH máu giảm. Thụ thể hoá học ở cung động mạch chủ và xoang động mạch cảnh báo về trung khu điều hoà tim mạch ở hành não, dây thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh hơn, đưa nhiều máu giàu O₂ đến cơ và thải CO₂. Khi nghỉ, nhịp tim giảm dần về mức cũ.

Đo huyết áp bằng máy đo điện tử

  1. Người được đo ngồi trên ghế, tay duỗi trên mặt bàn sao cho cánh tay ngang với vị trí của tim; kéo tay áo lên sát nách.
  2. Quấn túi khí (vòng bít) vừa đủ chặt quanh bắp tay, phía trên khuỷu tay khoảng 1 cm.
  3. Bấm nút khởi động; máy tự bơm khí rồi xả khí. Ngồi yên, không nói chuyện trong khi đo.
  4. Đọc trên màn hình huyết áp tối đa (tâm thu), huyết áp tối thiểu (tâm trương) và nhịp tim. Nếu màn hình hiện "Err" thì đo lại.

Lưu ý · Để số đo chính xác

Người vừa đi từ nơi khác đến cần ngồi nghỉ vài phút; không căng thẳng, không nói chuyện khi đo; giữa hai lần đo cách nhau khoảng 3 phút. Vận động hay căng thẳng đều làm huyết áp tăng. Máy điện tử có sai số khoảng 5%.
Đánh giá huyết áp lúc nghỉ ở người trưởng thành
Tình trạngHuyết áp tối đaHuyết áp tối thiểu
Huyết áp thấpdưới 90 mmHghoặc dưới 60 mmHg
Bình thườngtừ 90 đến dưới 140 mmHgvà từ 60 đến dưới 90 mmHg
Cao huyết áptừ 140 mmHg trở lênhoặc từ 90 mmHg trở lên
118 mmHg
76 mmHg

Huyết áp bình thường. Huyết áp tối đa từ 90 đến dưới 140 mmHg và tối thiểu từ 60 đến dưới 90 mmHg.

Thí nghiệm trên tim ếch

Huỷ tuỷ sống ếch để ếch không cử động mà tim vẫn hoạt động, ghim ếch nằm ngửa trên khay mổ, cắt da và thành ngực, mở màng tim để lộ tim. Tim ếch có ba ngăn (hai tâm nhĩ, một tâm thất); xoang tĩnh mạch nằm phía sau tâm nhĩ phải, là nơi khởi phát nhịp tim ở ếch.

  1. Tính tự động của tim: đếm nhịp tim trong 1 phút. Buộc một sợi chỉ thắt chặt giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ, đếm nhịp đập của xoang tĩnh mạch và của tâm thất.
  2. Tác dụng của dây thần kinh: tìm dây thần kinh hỗn hợp (gồm cả sợi giao cảm và sợi đối giao cảm) chạy song song với mạch máu lớn, vùng góc hàm và chi trước, tách khỏi mạch máu, đặt lên điện cực. Đếm nhịp tim lúc bình thường, kích thích khoảng 5 s, đếm nhịp tim trong và sau khi kích thích.
  3. Tác dụng của adrenaline: cắt các mạch máu ra vào tim, giữ lại xoang tĩnh mạch, lấy tim ra (tim rời) đặt vào cốc 100 mL dung dịch sinh lí, đếm nhịp tim. Thay bằng dung dịch sinh lí có adrenaline, đếm lại.
Thí nghiệm trên tim ếch
Thắt chỉXoang TMTâm thất0 s30 s60 s90 s
Nhịp đập quy ra lần/phút theo từng đoạn
Lần/phút0–20 s20–50 s50–90 s
Xoang tĩnh mạch484848
Tâm thất481424

Sau khi thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ, xoang tĩnh mạch vẫn đập theo nhịp cũ; tâm thất ngừng đập một lúc rồi tự đập lại với nhịp chậm hơn. Xung từ xoang không truyền xuống được, phần tim bên dưới tự phát xung yếu hơn: tim có tính tự động.

Kết quả và giải thích
Thí nghiệmKết quảGiải thích
Thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩXoang tĩnh mạch vẫn đập; tâm thất ngừng đập một lúc rồi đập lại chậm hơnTim có tính tự động; xung từ xoang không truyền xuống, phần dưới tự phát xung nhưng chậm hơn
Kích thích dây thần kinhTim đập chậm lại, có thể ngừng ở thì dãn; thôi kích thích thì tim đập lại dầnSợi đối giao cảm làm giảm nhịp và lực co tim
AdrenalineTim rời đập nhanh hơn, co mạnh hơnAdrenaline làm tăng nhịp tim và lực co cơ tim

Ghi chú · Vì sao dùng tim rời khi thử adrenaline?

Tim còn trong cơ thể chịu sự điều hoà của dây thần kinh và các chất trong máu. Tách tim ra loại bỏ các yếu tố đó, nên thay đổi nhịp tim chỉ còn do adrenaline.

Báo cáo thực hành

Báo cáo gồm mục đích, kết quả kèm giải thích, và trả lời câu hỏi. Ghi số đo thật của nhóm; mỗi dấu … là một ô cần điền.

Nhịp tim và huyết áp của các bạn trong nhóm
Họ tênNhịp tim lúc nghỉ (lần/phút)Nhịp tim sau vận động (lần/phút)Huyết áp (mmHg)
…………/…
…………/…
…………/…
  • Vì sao có thể đếm nhịp tim ở cổ tay?
  • Vì sao khi đo huyết áp cần tránh căng thẳng, không nói chuyện, và phải nghỉ vài phút nếu vừa đi từ nơi khác đến?
  • Vì sao phải huỷ tuỷ sống ếch trong thí nghiệm về tính tự động và tác dụng của dây thần kinh?
  • Vì sao phải dùng tim rời khi tìm hiểu tác dụng của adrenaline?

Khám phá

Sổ ghi nhịp tim của nhóm

Chọn thời gian đếm mạch, nhập số nhịp mỗi bạn đếm được lúc nghỉ và ngay sau vận động. Bảng tự đổi ra lần/phút và vẽ biểu đồ cột kép để so sánh. Số liệu ban đầu là số liệu mẫu đếm trong 15 s; xoá đi để nhập số đo của nhóm em.

Thời gian đếm mạch
Số nhịp đếm được trong 15 s; máy tính đổi ra lần/phút.
BạnLúc nghỉNgay sau vận động
Bạn 1 72 lần/phút 120 lần/phút
Bạn 2 76 lần/phút 132 lần/phút
Bạn 3 68 lần/phút 108 lần/phút
Bạn 4 80 lần/phút 124 lần/phút
050100150lần/phút72120Bạn 176132Bạn 268108Bạn 380124Bạn 4
Nhịp tim (lần/phút) Lúc nghỉ Ngay sau vận động

Trung bình nhóm: lúc nghỉ 74 lần/phút, sau vận động 121 lần/phút, tăng 47 lần/phút (khoảng 64%).

Sau vận động nhịp tim của mọi bạn đều tăng: cơ cần nhiều O₂ và thải nhiều CO₂, thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh hơn để đưa máu đến cơ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Lúc nghỉ, Lan đếm được 19 nhịp mạch trong 15 s. Ngay sau khi chạy tại chỗ 2 phút, Lan đếm được 32 nhịp trong 15 s. Tính nhịp tim lúc nghỉ, sau vận động và nhịp tim tăng thêm bao nhiêu phần trăm.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Máy đo huyết áp của ba bạn hiện: Minh 118/76, Hoa 145/88, Tùng 86/58 (mmHg; số trước là huyết áp tối đa). Đánh giá huyết áp của từng bạn.
Đã hiện 0/5 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Một bạn đếm được 21 nhịp mạch trong 15 s. Nhịp tim của bạn đó là bao nhiêu lần/phút?

Đơn vị:lần/phút

Bài 2

Đếm mạch trong 30 s được 36 nhịp. Nhịp tim là bao nhiêu lần/phút?

Đơn vị:lần/phút

Bài 3

Nhịp tim lúc nghỉ 70 lần/phút, ngay sau vận động 119 lần/phút. Nhịp tim tăng bao nhiêu phần trăm so với lúc nghỉ?

Đơn vị:%

Bài 4

Vì sao có thể đếm nhịp tim bằng cách bắt mạch ở cổ tay?

Bài 5

Ngay sau khi chạy tại chỗ 2 phút, nhịp tim tăng chủ yếu vì sao?

Bài 6

Sắp xếp các bước đo huyết áp bằng máy điện tử.

  1. Vị trí 1: Bấm nút khởi động, ngồi yên chờ máy bơm và xả khí
  2. Vị trí 2: Ngồi nghỉ vài phút, đặt tay trên bàn ngang với tim
  3. Vị trí 3: Đọc huyết áp tối đa, tối thiểu và nhịp tim trên màn hình
  4. Vị trí 4: Quấn túi khí vừa đủ chặt quanh bắp tay

Bài 7

Nối mỗi số đo huyết áp lúc nghỉ (mmHg) của người trưởng thành với đánh giá đúng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Những việc nào giúp số đo huyết áp chính xác?

Bài 9

Thắt chỉ giữa xoang tĩnh mạch và tâm nhĩ ếch, thấy xoang tĩnh mạch vẫn đập, tâm thất ngừng một lúc rồi đập lại chậm hơn. Kết quả này chứng tỏ điều gì?

Bài 10

Kích thích mạnh dây thần kinh hỗn hợp (có sợi đối giao cảm) đến tim ếch thì tim thế nào?

Bài 11

Tim rời của ếch đập 12 nhịp trong 15 s ở dung dịch sinh lí, và 18 nhịp trong 15 s ở dung dịch có adrenaline. Adrenaline làm nhịp tim tăng thêm bao nhiêu lần/phút?

Đơn vị:lần/phút

Bài 12

Vì sao phải huỷ tuỷ sống ếch trước khi làm thí nghiệm về tính tự động của tim?

Ghi nhớ

  • Nhịp tim đếm ở động mạch quay cổ tay; đếm trong 15 s thì nhân 4 để ra lần/phút.
  • Ngay sau vận động nhịp tim tăng, do cơ cần nhiều O₂ và thần kinh giao cảm làm tim đập nhanh, mạnh; khi nghỉ nhịp tim giảm dần.
  • Đo huyết áp khi đã nghỉ, tay ngang tim, không nói chuyện; người trưởng thành bình thường: tối đa 90 đến dưới 140 mmHg, tối thiểu 60 đến dưới 90 mmHg.
  • Thắt chỉ tim ếch chứng minh tim có tính tự động; dây đối giao cảm làm tim đập chậm; adrenaline làm tim đập nhanh, mạnh.