Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật

Mỗi ngày cơ thể em tiếp xúc với hàng tỉ vi khuẩn, virus trong không khí, thức ăn, nước uống, nhưng hiếm khi bị ốm. Vì sao người đã mắc bệnh thuỷ đậu một lần thì hầu như không mắc lại, và vì sao tiêm một mũi vaccine lại bảo vệ được em nhiều năm?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm bệnh và các nguyên nhân gây bệnh.
  • Nêu được khái niệm miễn dịch; phân biệt được miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu.
  • Trình bày được các tuyến phòng thủ: hàng rào bảo vệ, các đáp ứng không đặc hiệu, miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào.
  • Phân biệt được đáp ứng nguyên phát và thứ phát; giải thích được vai trò của vaccine.
  • Giải thích được dị ứng và các bệnh do hệ miễn dịch suy giảm (HIV/AIDS, ung thư, tự miễn).

Bệnh và nguyên nhân gây bệnh

Bệnh là sự sai lệch về cấu trúc hoặc chức năng của một bộ phận, cơ quan hay hệ thống trong cơ thể, biểu hiện bằng những triệu chứng đặc trưng.

Nguyên nhânVí dụ
Bên ngoài: tác nhân sinh họcVi khuẩn, virus, vi nấm, giun sán
Bên ngoài: tác nhân vật líVa chạm, nhiệt độ cao, điện, ánh nắng mặt trời, tiếng ồn lớn
Bên ngoài: tác nhân hoá họcAcid, kiềm, độc tố của nấm, của cá nóc
Bên trongYếu tố di truyền (bạch tạng, mù màu), thoái hoá theo tuổi

Miễn dịch và các tuyến phòng thủ

Định nghĩa · Miễn dịch

Miễn dịch là khả năng của cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh, đảm bảo cho cơ thể khoẻ mạnh. Hệ miễn dịch gồm các mô, cơ quan, tế bào bạch cầu và một số protein trong máu, tạo thành các tuyến phòng thủ: miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu.
Đặc điểmMiễn dịch không đặc hiệuMiễn dịch đặc hiệu
Tên khácBẩm sinh, tự nhiênThích ứng, thu được
Có ởMọi động vậtChỉ động vật có xương sống
Hình thànhCó từ khi sinh raTrong đời sống cá thể, sau khi gặp kháng nguyên
Tốc độĐáp ứng tức thờiĐáp ứng chậm hơn
Đối tượngGiống nhau với nhiều tác nhânĐặc hiệu với từng tác nhân
Trí nhớ miễn dịchKhông cóCó

Miễn dịch không đặc hiệu

Hàng rào vật lí và hoá học: lớp biểu mô của da, của đường tiêu hoá, hô hấp, bài tiết, sinh dục cùng các dịch tiết (nước mắt, nước bọt, dịch nhầy, acid dạ dày) ngăn mầm bệnh xâm nhập.

  • Thực bào: đại thực bào và bạch cầu trung tính nuốt và tiêu hoá mầm bệnh. Tế bào giết tự nhiên phá huỷ tế bào nhiễm virus và tế bào khối u; bạch cầu ưa acid tiết độc tố diệt giun sán.
  • Viêm: tế bào bị tổn thương tiết chất hoá học kích thích dưỡng bào và bạch cầu ưa kiềm giải phóng histamin. Histamin làm mạch máu dãn, tăng tính thấm, đưa nhiều bạch cầu tới vùng tổn thương để thực bào, ngăn mầm bệnh lan rộng; vùng viêm sưng, nóng, đỏ, đau.
  • Sốt: đại thực bào tiết chất gây sốt tác động lên trung khu điều hoà thân nhiệt ở vùng dưới đồi. Sốt ức chế vi khuẩn, virus, làm gan giữ sắt (vi khuẩn cần sắt để sinh sản) và tăng thực bào. Sốt trên 39 °C có thể gây co giật, hôn mê, cần hạ sốt.
  • Peptide và protein kháng bệnh: tế bào nhiễm virus tiết interferon kích thích tế bào lân cận chống lại virus; khoảng 30 loại protein của hệ bổ thể được hoạt hoá khi gặp bề mặt vi khuẩn, làm tan tế bào vi khuẩn.

Miễn dịch đặc hiệu

Định nghĩa · Kháng nguyên và kháng thể

Kháng nguyên là phân tử lạ (thường là protein, polypeptide, polysaccharide) có khả năng kích thích cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch đặc hiệu; nó có trên mầm bệnh, tế bào lạ (mô cấy ghép), trong độc tố vi khuẩn, nọc rắn. Mỗi kháng nguyên mang các quyết định kháng nguyên (epitope) để tế bào miễn dịch và kháng thể nhận ra. Kháng thể (immunoglobulin, Ig) là protein do tương bào tiết ra, gắn đặc hiệu với kháng nguyên tương ứng như chìa khoá với ổ khoá.

Tế bào B và tế bào T có các thụ thể kháng nguyên trên màng; mọi thụ thể trên một tế bào giống nhau nên mỗi tế bào chỉ nhận ra một loại kháng nguyên.

  1. Tế bào trình diện kháng nguyên (đại thực bào, tế bào B, tế bào chia nhánh) bắt giữ, xử lí mầm bệnh rồi trình diện kháng nguyên cho tế bào T hỗ trợ, làm tế bào này hoạt hoá.
  2. Tế bào T hỗ trợ phân chia thành dòng tế bào T hỗ trợ hoạt hoá và tế bào T hỗ trợ nhớ, tiết cytokine.
  3. Miễn dịch dịch thể: cytokine hoạt hoá tế bào B; tế bào B tăng sinh, biệt hoá thành tương bào tiết kháng thể vào máu, và tế bào B nhớ. Kháng thể gắn vào kháng nguyên trong máu, dịch mô để vô hiệu hoá và tiêu diệt mầm bệnh.
  4. Miễn dịch tế bào: cytokine cùng tế bào trình diện kháng nguyên hoạt hoá tế bào T độc; tế bào T độc phân chia thành tế bào T độc hoạt hoá và tế bào T độc nhớ. Tế bào T độc tiết chất độc tiêu diệt tế bào đã bị nhiễm mầm bệnh.
Tiêu chíĐáp ứng nguyên phátĐáp ứng thứ phát
Khi nàoLần đầu tiếp xúc kháng nguyênTiếp xúc lại cùng kháng nguyên
Tế bào nhớĐược hình thànhĐược kích hoạt, nhanh chóng tăng sinh
Tốc độChậm, khoảng 7 đến 10 ngàyNhanh, khoảng 2 đến 3 ngày
Lượng kháng thể, tế bàoÍt, duy trì ở mức thấpNhiều, duy trì ở mức cao
Hiệu quảThấp hơnCao; người ít khi phát bệnh hoặc bệnh rất nhẹ

Định lí · Vaccine

Vaccine (vắc-xin) là chế phẩm chứa kháng nguyên đã được xử lí, không còn khả năng gây bệnh: vi khuẩn, virus đã chết hoặc giảm độc lực, protein tái tổ hợp, gene hoặc RNA mã hoá protein của mầm bệnh. Tiêm vaccine chủ động tạo đáp ứng nguyên phát và tế bào nhớ, nên khi gặp mầm bệnh thật, cơ thể có ngay đáp ứng thứ phát nhanh, mạnh.
Lần tiếp xúc đầu tiên (ngày 0)
ngày 35
mức bảo vệvaccinemầm bệnh1200ngày 0ngày 70kháng thể (đơn vị mô hình)
So sánh hai đáp ứng
Nguyên phátThứ phát
Đạt mức bảo vệ sau8,5 ngày2,5 ngày
Đỉnh kháng thể10100

Tiêm vaccine: kháng nguyên đã mất khả năng gây bệnh, người không bị bệnh nhưng vẫn có đáp ứng nguyên phát và tạo tế bào nhớ. Ngày 35, gặp mầm bệnh thật: tế bào nhớ có sẵn tạo đáp ứng thứ phát nhanh và mạnh, người ít khi phát bệnh hoặc bệnh rất nhẹ.

Miễn dịch ở động vật

Miễn dịch không đặc hiệu có ở tất cả các loài động vật; động vật không xương sống chỉ có miễn dịch không đặc hiệu (lớp vỏ, chất nhầy, tế bào thực bào, các peptide kháng khuẩn). Động vật có xương sống có cả miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu, nhờ tế bào B, tế bào T và kháng thể. Vì vậy vật nuôi như gà, lợn, bò cũng được tiêm vaccine để phòng bệnh.

Dị ứng và bệnh do hệ miễn dịch suy giảm

Lưu ý · Dị ứng

Dị ứng là phản ứng quá mức của cơ thể với một kháng nguyên (dị nguyên) như phấn hoa, bào tử nấm, lông động vật, nọc ong, hải sản, sữa, một số thuốc kháng sinh; nó mang tính cá thể. Histamin gây dãn mạch, tăng tính thấm, ngứa, hắt hơi, sổ mũi, co thắt phế quản. Sốc phản vệ là khi histamin giải phóng ồ ạt, huyết áp tụt nhanh, não và tim thiếu O₂, có thể tử vong sau vài phút.
  • HIV/AIDS: virus HIV xâm nhập và tiêu diệt tế bào T hỗ trợ, làm suy giảm cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào; người bệnh dễ mắc các bệnh cơ hội như lao, viêm phổi, viêm não, tiêu chảy, ung thư.
  • Ung thư: một nhóm tế bào phân chia không kiểm soát tạo khối u ác tính, xâm lấn và di căn; khi di căn vào tuỷ xương, nó cản trở việc sinh tế bào máu, trong đó có bạch cầu, làm miễn dịch suy yếu.
  • Bệnh tự miễn: hệ miễn dịch không phân biệt được kháng nguyên lạ với tế bào của chính cơ thể và tấn công chúng, ví dụ tế bào T phá huỷ tế bào tiết insulin của tuyến tuỵ gây tiểu đường type 1.

Phòng bệnh: tiêm vaccine đầy đủ, giữ vệ sinh cá nhân và môi trường, ăn uống đủ chất, luyện tập thể dục, ngủ đủ giấc, tránh tiếp xúc với dị nguyên đã biết, không dùng chung bơm kim tiêm.

Khám phá

Trò chơi phòng thủ cơ thể

Mỗi lượt có một mầm bệnh tấn công. Đọc xem nó đang ở đâu (ngoài da, trong mô, trong máu hay đã vào trong tế bào) rồi chọn lực lượng phòng thủ chặn được nó, ở tuyến không đặc hiệu hay tuyến đặc hiệu. Chọn sai, em sẽ biết lực lượng đó làm gì và thử lại.

Tuyến 1: không đặc hiệu (bẩm sinh)Tuyến 2: đặc hiệu (thu được)tế bào B, kháng thể, tế bào T

Mầm bệnh 1/8

Vi khuẩn bám trên da lành

Trên bề mặt da, chưa có vết thương.

Miễn dịch không đặc hiệu

Miễn dịch đặc hiệu

Chọn lực lượng phòng thủ có thể chặn mầm bệnh này.

Đúng ngay lần đầu: 0/8.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Nam bị gai đâm vào tay. Vài giờ sau, chỗ bị đâm sưng, nóng, đỏ và đau. Giải thích hiện tượng.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nhờ đâu một em bé đã tiêm vaccine sởi khi gặp virus sởi thường không bị bệnh, còn em bé chưa tiêm thì dễ bị bệnh?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Những đặc điểm nào thuộc miễn dịch đặc hiệu?

Bài 2

Nối mỗi tế bào hoặc chất với vai trò của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Virus đã vào bên trong tế bào cơ thể chủ yếu bị loại trừ bởi

Bài 4

Sắp xếp các bước của miễn dịch dịch thể.

  1. Vị trí 1: Tế bào B được hoạt hoá, tăng sinh và biệt hoá
  2. Vị trí 2: Đại thực bào bắt giữ, xử lí và trình diện kháng nguyên
  3. Vị trí 3: Tương bào tiết kháng thể gắn với kháng nguyên
  4. Vị trí 4: Tế bào T hỗ trợ hoạt hoá, tiết cytokine

Bài 5

Vì sao người nhiễm HIV dễ mắc các bệnh cơ hội?

Bài 6

Lần đầu tiếp xúc kháng nguyên, đáp ứng miễn dịch đặc hiệu xuất hiện sau khoảng bao lâu?

Bài 7

Chất nào gây ra phần lớn triệu chứng của dị ứng như ngứa, hắt hơi, sổ mũi?

Bài 8

Những thành phần nào có thể có trong vaccine?

Bài 9

Giun đất bị vi khuẩn xâm nhập sẽ được bảo vệ bằng hình thức nào?

Bài 10

Khi bị sốt nhẹ, sốt có lợi cho cơ thể vì

Ghi nhớ

  • Miễn dịch là khả năng cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh; có miễn dịch không đặc hiệu (bẩm sinh, mọi động vật) và đặc hiệu (thu được, chỉ động vật có xương sống).
  • Miễn dịch không đặc hiệu: hàng rào da, niêm mạc, dịch tiết; thực bào, viêm, sốt, interferon, bổ thể.
  • Miễn dịch đặc hiệu: tế bào T hỗ trợ hoạt hoá tế bào B (dịch thể, kháng thể) và tế bào T độc (tế bào, tiêu diệt tế bào nhiễm).
  • Đáp ứng thứ phát nhờ tế bào nhớ nhanh và mạnh hơn nguyên phát; vaccine chủ động tạo trí nhớ miễn dịch.
  • Dị ứng là phản ứng quá mức; HIV tiêu diệt tế bào T hỗ trợ; bệnh tự miễn là hệ miễn dịch tấn công chính cơ thể.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ