Chương 1 · Lý thuyết
Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật
Mỗi ngày cơ thể em tiếp xúc với hàng tỉ vi khuẩn, virus trong không khí, thức ăn, nước uống, nhưng hiếm khi bị ốm. Vì sao người đã mắc bệnh thuỷ đậu một lần thì hầu như không mắc lại, và vì sao tiêm một mũi vaccine lại bảo vệ được em nhiều năm?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm bệnh và các nguyên nhân gây bệnh.
- Nêu được khái niệm miễn dịch; phân biệt được miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu.
- Trình bày được các tuyến phòng thủ: hàng rào bảo vệ, các đáp ứng không đặc hiệu, miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào.
- Phân biệt được đáp ứng nguyên phát và thứ phát; giải thích được vai trò của vaccine.
- Giải thích được dị ứng và các bệnh do hệ miễn dịch suy giảm (HIV/AIDS, ung thư, tự miễn).
Bệnh và nguyên nhân gây bệnh
Bệnh là sự sai lệch về cấu trúc hoặc chức năng của một bộ phận, cơ quan hay hệ thống trong cơ thể, biểu hiện bằng những triệu chứng đặc trưng.
| Nguyên nhân | Ví dụ |
|---|---|
| Bên ngoài: tác nhân sinh học | Vi khuẩn, virus, vi nấm, giun sán |
| Bên ngoài: tác nhân vật lí | Va chạm, nhiệt độ cao, điện, ánh nắng mặt trời, tiếng ồn lớn |
| Bên ngoài: tác nhân hoá học | Acid, kiềm, độc tố của nấm, của cá nóc |
| Bên trong | Yếu tố di truyền (bạch tạng, mù màu), thoái hoá theo tuổi |
Miễn dịch và các tuyến phòng thủ
Định nghĩa · Miễn dịch
| Đặc điểm | Miễn dịch không đặc hiệu | Miễn dịch đặc hiệu |
|---|---|---|
| Tên khác | Bẩm sinh, tự nhiên | Thích ứng, thu được |
| Có ở | Mọi động vật | Chỉ động vật có xương sống |
| Hình thành | Có từ khi sinh ra | Trong đời sống cá thể, sau khi gặp kháng nguyên |
| Tốc độ | Đáp ứng tức thời | Đáp ứng chậm hơn |
| Đối tượng | Giống nhau với nhiều tác nhân | Đặc hiệu với từng tác nhân |
| Trí nhớ miễn dịch | Không có | Có |
Miễn dịch không đặc hiệu
Hàng rào vật lí và hoá học: lớp biểu mô của da, của đường tiêu hoá, hô hấp, bài tiết, sinh dục cùng các dịch tiết (nước mắt, nước bọt, dịch nhầy, acid dạ dày) ngăn mầm bệnh xâm nhập.
- Thực bào: đại thực bào và bạch cầu trung tính nuốt và tiêu hoá mầm bệnh. Tế bào giết tự nhiên phá huỷ tế bào nhiễm virus và tế bào khối u; bạch cầu ưa acid tiết độc tố diệt giun sán.
- Viêm: tế bào bị tổn thương tiết chất hoá học kích thích dưỡng bào và bạch cầu ưa kiềm giải phóng histamin. Histamin làm mạch máu dãn, tăng tính thấm, đưa nhiều bạch cầu tới vùng tổn thương để thực bào, ngăn mầm bệnh lan rộng; vùng viêm sưng, nóng, đỏ, đau.
- Sốt: đại thực bào tiết chất gây sốt tác động lên trung khu điều hoà thân nhiệt ở vùng dưới đồi. Sốt ức chế vi khuẩn, virus, làm gan giữ sắt (vi khuẩn cần sắt để sinh sản) và tăng thực bào. Sốt trên 39 °C có thể gây co giật, hôn mê, cần hạ sốt.
- Peptide và protein kháng bệnh: tế bào nhiễm virus tiết interferon kích thích tế bào lân cận chống lại virus; khoảng 30 loại protein của hệ bổ thể được hoạt hoá khi gặp bề mặt vi khuẩn, làm tan tế bào vi khuẩn.
Miễn dịch đặc hiệu
Định nghĩa · Kháng nguyên và kháng thể
Tế bào B và tế bào T có các thụ thể kháng nguyên trên màng; mọi thụ thể trên một tế bào giống nhau nên mỗi tế bào chỉ nhận ra một loại kháng nguyên.
- Tế bào trình diện kháng nguyên (đại thực bào, tế bào B, tế bào chia nhánh) bắt giữ, xử lí mầm bệnh rồi trình diện kháng nguyên cho tế bào T hỗ trợ, làm tế bào này hoạt hoá.
- Tế bào T hỗ trợ phân chia thành dòng tế bào T hỗ trợ hoạt hoá và tế bào T hỗ trợ nhớ, tiết cytokine.
- Miễn dịch dịch thể: cytokine hoạt hoá tế bào B; tế bào B tăng sinh, biệt hoá thành tương bào tiết kháng thể vào máu, và tế bào B nhớ. Kháng thể gắn vào kháng nguyên trong máu, dịch mô để vô hiệu hoá và tiêu diệt mầm bệnh.
- Miễn dịch tế bào: cytokine cùng tế bào trình diện kháng nguyên hoạt hoá tế bào T độc; tế bào T độc phân chia thành tế bào T độc hoạt hoá và tế bào T độc nhớ. Tế bào T độc tiết chất độc tiêu diệt tế bào đã bị nhiễm mầm bệnh.
| Tiêu chí | Đáp ứng nguyên phát | Đáp ứng thứ phát |
|---|---|---|
| Khi nào | Lần đầu tiếp xúc kháng nguyên | Tiếp xúc lại cùng kháng nguyên |
| Tế bào nhớ | Được hình thành | Được kích hoạt, nhanh chóng tăng sinh |
| Tốc độ | Chậm, khoảng 7 đến 10 ngày | Nhanh, khoảng 2 đến 3 ngày |
| Lượng kháng thể, tế bào | Ít, duy trì ở mức thấp | Nhiều, duy trì ở mức cao |
| Hiệu quả | Thấp hơn | Cao; người ít khi phát bệnh hoặc bệnh rất nhẹ |
Định lí · Vaccine
| Nguyên phát | Thứ phát | |
|---|---|---|
| Đạt mức bảo vệ sau | 8,5 ngày | 2,5 ngày |
| Đỉnh kháng thể | 10 | 100 |
Tiêm vaccine: kháng nguyên đã mất khả năng gây bệnh, người không bị bệnh nhưng vẫn có đáp ứng nguyên phát và tạo tế bào nhớ. Ngày 35, gặp mầm bệnh thật: tế bào nhớ có sẵn tạo đáp ứng thứ phát nhanh và mạnh, người ít khi phát bệnh hoặc bệnh rất nhẹ.
Miễn dịch ở động vật
Miễn dịch không đặc hiệu có ở tất cả các loài động vật; động vật không xương sống chỉ có miễn dịch không đặc hiệu (lớp vỏ, chất nhầy, tế bào thực bào, các peptide kháng khuẩn). Động vật có xương sống có cả miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu, nhờ tế bào B, tế bào T và kháng thể. Vì vậy vật nuôi như gà, lợn, bò cũng được tiêm vaccine để phòng bệnh.
Dị ứng và bệnh do hệ miễn dịch suy giảm
Lưu ý · Dị ứng
- HIV/AIDS: virus HIV xâm nhập và tiêu diệt tế bào T hỗ trợ, làm suy giảm cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào; người bệnh dễ mắc các bệnh cơ hội như lao, viêm phổi, viêm não, tiêu chảy, ung thư.
- Ung thư: một nhóm tế bào phân chia không kiểm soát tạo khối u ác tính, xâm lấn và di căn; khi di căn vào tuỷ xương, nó cản trở việc sinh tế bào máu, trong đó có bạch cầu, làm miễn dịch suy yếu.
- Bệnh tự miễn: hệ miễn dịch không phân biệt được kháng nguyên lạ với tế bào của chính cơ thể và tấn công chúng, ví dụ tế bào T phá huỷ tế bào tiết insulin của tuyến tuỵ gây tiểu đường type 1.
Phòng bệnh: tiêm vaccine đầy đủ, giữ vệ sinh cá nhân và môi trường, ăn uống đủ chất, luyện tập thể dục, ngủ đủ giấc, tránh tiếp xúc với dị nguyên đã biết, không dùng chung bơm kim tiêm.
Khám phá
Trò chơi phòng thủ cơ thể
Mỗi lượt có một mầm bệnh tấn công. Đọc xem nó đang ở đâu (ngoài da, trong mô, trong máu hay đã vào trong tế bào) rồi chọn lực lượng phòng thủ chặn được nó, ở tuyến không đặc hiệu hay tuyến đặc hiệu. Chọn sai, em sẽ biết lực lượng đó làm gì và thử lại.
Mầm bệnh 1/8
Vi khuẩn bám trên da lành
Trên bề mặt da, chưa có vết thương.
Miễn dịch không đặc hiệu
Miễn dịch đặc hiệu
Chọn lực lượng phòng thủ có thể chặn mầm bệnh này.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Những đặc điểm nào thuộc miễn dịch đặc hiệu?
Bài 2
Nối mỗi tế bào hoặc chất với vai trò của nó.
Bài 3
Virus đã vào bên trong tế bào cơ thể chủ yếu bị loại trừ bởi
Bài 4
Sắp xếp các bước của miễn dịch dịch thể.
Bài 5
Vì sao người nhiễm HIV dễ mắc các bệnh cơ hội?
Bài 6
Lần đầu tiếp xúc kháng nguyên, đáp ứng miễn dịch đặc hiệu xuất hiện sau khoảng bao lâu?
Bài 7
Chất nào gây ra phần lớn triệu chứng của dị ứng như ngứa, hắt hơi, sổ mũi?
Bài 8
Những thành phần nào có thể có trong vaccine?
Bài 9
Giun đất bị vi khuẩn xâm nhập sẽ được bảo vệ bằng hình thức nào?
Bài 10
Khi bị sốt nhẹ, sốt có lợi cho cơ thể vì
Ghi nhớ
- Miễn dịch là khả năng cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh; có miễn dịch không đặc hiệu (bẩm sinh, mọi động vật) và đặc hiệu (thu được, chỉ động vật có xương sống).
- Miễn dịch không đặc hiệu: hàng rào da, niêm mạc, dịch tiết; thực bào, viêm, sốt, interferon, bổ thể.
- Miễn dịch đặc hiệu: tế bào T hỗ trợ hoạt hoá tế bào B (dịch thể, kháng thể) và tế bào T độc (tế bào, tiêu diệt tế bào nhiễm).
- Đáp ứng thứ phát nhờ tế bào nhớ nhanh và mạnh hơn nguyên phát; vaccine chủ động tạo trí nhớ miễn dịch.
- Dị ứng là phản ứng quá mức; HIV tiêu diệt tế bào T hỗ trợ; bệnh tự miễn là hệ miễn dịch tấn công chính cơ thể.