Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 4. Quang hợp ở thực vật

Gần như mọi thứ em ăn đều bắt nguồn từ một phản ứng xảy ra trong lá cây. Vì sao lúa cần nhiều nắng mà cây trầu bà trong nhà vẫn sống? Vì sao xương rồng đóng khí khổng ban ngày mà vẫn quang hợp được? Bài này tìm hiểu chiếc "nhà máy" lục lạp và điều kiện giúp nó chạy tốt nhất.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm, phương trình tổng quát và vai trò của quang hợp.
  • Nêu được thành phần và vai trò của hệ sắc tố quang hợp.
  • Phân biệt được pha sáng và pha tối, nêu được mối liên hệ giữa hai pha.
  • Phân biệt được con đường cố định CO₂ ở thực vật C3, C4 và CAM.
  • Phân tích được ảnh hưởng của ánh sáng, CO₂, nhiệt độ đến quang hợp; giải thích được điểm bù và điểm bão hoà.
  • Nêu được các biện pháp nâng cao năng suất cây trồng thông qua quang hợp.

Khái quát về quang hợp

Định nghĩa · Quang hợp ở thực vật

Là quá trình lục lạp hấp thụ và sử dụng năng lượng ánh sáng để tổng hợp chất hữu cơ từ CO₂ và nước, đồng thời giải phóng O₂.
6 CO₂+6 H₂O → (ánh sáng, diệp lục) C₆H₁₂O₆+6 O₂
  • Cung cấp thức ăn và năng lượng cho hầu hết sinh vật trên Trái Đất.
  • Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp, xây dựng, dược phẩm.
  • Hấp thụ CO₂, thải O₂, giữ cân bằng khí trong khí quyển.

Lá là cơ quan quang hợp chủ yếu. Lục lạp có màng thylakoid chứa hệ sắc tố, và chất nền chứa các enzyme cố định CO₂.

Hệ sắc tố quang hợp

Nhóm sắc tốThành phầnMàu và vai trò
Diệp lụcDiệp lục a, diệp lục bMàu xanh lục; hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ và xanh tím. Diệp lục a ở trung tâm phản ứng trực tiếp chuyển quang năng thành hoá năng
CarotenoidCarotene, xanthophyllMàu vàng, cam, đỏ; sắc tố phụ, hấp thụ ánh sáng rồi truyền năng lượng cho diệp lục
carotenoid⟶diệp lục b⟶diệp lục a⟶diệp lục a ở trung tâm phản ứng

Ghi chú

Lá màu đỏ vẫn quang hợp được vì vẫn có diệp lục, chỉ là diệp lục bị sắc tố đỏ che lấp màu xanh.

Hai pha của quang hợp

Tiêu chíPha sángPha tối
Nơi diễn raMàng thylakoidChất nền lục lạp
Nguyên liệuÁnh sáng, H₂O, ADP, NADP⁺CO₂, ATP, NADPH
Sản phẩmATP, NADPH, O₂Chất hữu cơ, ADP, NADP⁺
Diễn biến chínhSắc tố hấp thụ ánh sáng; nước bị phân li, giải phóng O₂; tạo ATP và NADPHCố định CO₂ thành chất hữu cơ nhờ ATP, NADPH

Pha sáng giống nhau ở mọi nhóm thực vật. Pha tối luôn có chu trình Calvin gồm ba giai đoạn: cố định CO₂ (ribulose-1,5-bisphosphate, viết tắt RuBP, nhận CO₂ tạo 3-phosphoglyceric acid, viết tắt 3-PGA), khử (3-PGA thành aldehyde phosphoglyceric, viết tắt AlPG, dùng ATP và NADPH), tái sinh RuBP (dùng ATP). Một phần AlPG đi tổng hợp glucose và các chất hữu cơ khác.

6 CO₂+18 ATP+12 NADPH⟶C₆H₁₂O₆+…
Pha sángánh sáng ↓H₂O ↑O₂ ↓ đang thảiATP, NADPHADP, NADP⁺Chu trìnhCalvinCO₂ ↓đường ↓
  • ATP, NADPH 7,3 (ổn định)
  • 3-PGA 4,1 (ổn định)
  • RuBP 6,0 (ổn định)

Pha sáng tạo ATP, NADPH và thải O₂; chu trình Calvin dùng chúng để cố định CO₂ thành đường. Hai pha nối với nhau.

Lưu ý · "Pha tối" không có nghĩa là ban đêm

Pha tối không cần ánh sáng trực tiếp, nhưng cần ATP và NADPH do pha sáng tạo ra. Vì vậy khi không có ánh sáng đủ lâu, chu trình Calvin cũng dừng lại.

Thực vật C3, C4 và CAM

Tên C3, C4 đặt theo số carbon của sản phẩm đầu tiên khi cố định CO₂. CAM viết tắt từ Crassulacean Acid Metabolism, theo tên họ Thuốc bỏng (Crassulaceae), nơi cơ chế này được phát hiện đầu tiên.

Tiêu chíC3C4CAM
Đại diệnLúa, khoai, sắn, rau, đậuMía, ngô, rau dềnDứa, xương rồng, thuốc bỏng
Chất nhận CO₂ đầu tiênRuBPPEPPEP
Sản phẩm đầu tiên3-PGA (3 C)OAA (4 C)OAA (4 C)
Nơi, lúc diễn raChu trình Calvin ở tế bào mô giậuCố định sơ bộ ở tế bào mô giậu, chu trình Calvin ở tế bào bao bó mạch (khác không gian)Cố định sơ bộ ban đêm, chu trình Calvin ban ngày, trong cùng một tế bào (khác thời gian)
Khí khổngMở ban ngàyMở ban ngày, đóng bớt khi nắng nóngĐóng ban ngày, mở ban đêm
Môi trườngKhí hậu ôn hoàNhiệt đới, cận nhiệt đới; nóng, sáng mạnhKhô hạn, sa mạc

PEP là phosphoenolpyruvic acid, OAA là oxaloacetic acid. Enzyme PEP-carboxylase có ái lực cao với CO₂, nên C4 và CAM vẫn lấy được CO₂ khi nồng độ trong lá thấp lúc khí khổng khép bớt. Nhờ đó chúng thích nghi tốt với nơi nóng, khô. Cả ba nhóm đều có chu trình Calvin.

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Các yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp

  • Điểm bù ánh sáng: cường độ ánh sáng mà tại đó cường độ quang hợp bằng cường độ hô hấp.
  • Điểm bão hoà ánh sáng: cường độ ánh sáng mà từ đó quang hợp đạt cực đại, tăng ánh sáng nữa quang hợp không tăng thêm, thậm chí có thể giảm.
  • Cây ưa sáng có điểm bù, điểm bão hoà cao hơn cây ưa bóng. Thành phần ánh sáng cũng có ảnh hưởng: quang hợp mạnh nhất ở vùng ánh sáng đỏ, sau đó là xanh tím.
Yếu tốẢnh hưởng
Nồng độ CO₂Trong không khí khoảng 0,04%. Nồng độ tăng thì quang hợp tăng đến một giới hạn; điểm bão hoà của cây trồng khoảng 0,06 đến 0,1%. Nồng độ quá thấp thì quang hợp không xảy ra; quá cao (khoảng 0,2%) có thể làm cây chết vì ngộ độc
Nhiệt độNhiệt độ tăng thì quang hợp tăng đến mức tối ưu rồi giảm: khoảng 25 đến 30 °C ở cây nhiệt đới, 8 đến 15 °C ở cây ôn đới. Quá nóng làm enzyme biến tính và hô hấp vượt quang hợp

Quang hợp và năng suất cây trồng

Quang hợp quyết định khoảng 90 đến 95% năng suất cây trồng, vì phần lớn chất khô của cây là chất hữu cơ tạo ra từ quang hợp. Muốn năng suất cao cần tăng diện tích và cường độ quang hợp, kéo dài thời gian quang hợp và tăng phần chất khô tích luỹ vào cơ quan thu hoạch.

  • Bón phân, tưới nước hợp lí, phòng trừ sâu bệnh.
  • Gieo trồng đúng thời vụ, mật độ phù hợp, chọn giống có khả năng quang hợp cao.
  • Trồng rau trong nhà kính, phòng kín với đèn LED cung cấp ánh sáng đỏ và xanh tím.

Khám phá

Đồ thị ánh sáng và quang hợp

Kéo thanh ánh sáng, chấm xanh chạy trên đường cong. Tìm điểm bù, vùng bão hoà, rồi đổi loại cây, nồng độ CO₂ và nhiệt độ để xem đường cong đổi ra sao. Số liệu là mức tương đối của mô hình.

Loại cây
0255075100-10010203040ánh sáng (%)quang hợp thựcđiểm bùbão hoà
50 %
0,04 %
28 °C
Quang hợp
19,4
Hô hấp
3,5
Tích luỹ
15,9

Đã qua điểm bão hoà ánh sáng: tăng thêm ánh sáng, quang hợp gần như không tăng. Muốn tăng nữa phải đổi yếu tố khác, như nồng độ CO₂.

  • ○ Kéo ánh sáng đến điểm bù.
  • ○ Tìm vùng mà thêm ánh sáng không còn làm quang hợp tăng.
  • ○ So sánh điểm bão hoà của ngô với lúa.
  • ○ Tăng nhiệt độ đến khi quang hợp không bù nổi hô hấp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Để tổng hợp một phân tử glucose, chu trình Calvin cần bao nhiêu ATP, NADPH và CO₂?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cây C3 đang quang hợp ổn định thì bị tắt đèn. Nồng độ RuBP và 3-PGA trong lục lạp thay đổi thế nào? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ở một mức ánh sáng, cường độ quang hợp của cây đo được là 2 đơn vị và cường độ hô hấp là 3 đơn vị. Cây đang ở trên hay dưới điểm bù ánh sáng? Về lâu dài, cây có tăng khối lượng khô không?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Pha sáng của quang hợp diễn ra ở đâu?

Bài 2

Sản phẩm của pha sáng gồm những chất nào?

Bài 3

O₂ giải phóng trong quang hợp có nguồn gốc từ chất nào?

Bài 4

Để tổng hợp 2 phân tử glucose, chu trình Calvin cần bao nhiêu phân tử ATP?

Bài 5

Chu trình Calvin cố định 12 phân tử CO₂ thì dùng bao nhiêu phân tử NADPH?

Bài 6

Nối mỗi nhóm thực vật với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Vì sao thực vật CAM mở khí khổng vào ban đêm?

Bài 8

Phát biểu nào sai?

Bài 9

Trong không khí, nồng độ CO₂ khoảng 0,04%. Tăng lên 0,08% trong nhà kính thì quang hợp của cây trồng thường thế nào?

Bài 10

Những cây nào là thực vật C4?

Ghi nhớ

  • Quang hợp đổi quang năng thành hoá năng trong chất hữu cơ, thải O₂ có nguồn gốc từ nước.
  • Pha sáng ở màng thylakoid tạo ATP, NADPH, O₂; pha tối ở chất nền dùng chúng để cố định CO₂.
  • Mọi thực vật đều có chu trình Calvin; C4 thêm bước sơ bộ ở tế bào khác, CAM thêm bước sơ bộ vào ban đêm.
  • Điểm bù: quang hợp bằng hô hấp. Điểm bão hoà: tăng ánh sáng không làm quang hợp tăng thêm.
  • Quang hợp quyết định khoảng 90 đến 95% năng suất cây trồng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ