Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 6. Hô hấp ở thực vật

Một đống thóc vừa gặt chưa phơi khô sẽ nóng dần lên và có thể mọc mầm, thối hỏng. Hơi nóng ấy từ đâu ra? Lúa ngập úng lâu ngày lại vàng úa rồi chết dù đứng ngập trong nước. Cả hai chuyện đều xoay quanh một quá trình diễn ra ở mọi tế bào sống của cây: hô hấp.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm, phương trình tổng quát và vai trò của hô hấp ở thực vật.
  • Trình bày được các giai đoạn của hô hấp hiếu khí và lên men; so sánh được số ATP tạo ra.
  • Mở rộng: nêu được hô hấp sáng xảy ra khi nào, ở đâu và ảnh hưởng của nó.
  • Phân tích được mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp.
  • Giải thích được ảnh hưởng của nước, nhiệt độ, O₂, CO₂ đến hô hấp và vận dụng vào bảo quản nông sản, trồng trọt.

Khái quát về hô hấp ở thực vật

Định nghĩa · Hô hấp ở thực vật

Là quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ phức tạp (chủ yếu là carbohydrate) thành các chất đơn giản hơn, đồng thời giải phóng năng lượng dưới dạng ATP và nhiệt. Hô hấp có thể là hô hấp hiếu khí (cần O₂) hoặc lên men (không cần O₂); ở thực vật, hô hấp hiếu khí là chủ yếu.
C₆H₁₂O₆+6 O₂⟶6 CO₂+6 H₂O+năng lượng (ATP + nhiệt)
  • Cung cấp ATP cho hầu hết hoạt động sống: vận chuyển và tổng hợp các chất, sinh trưởng, phát triển, cảm ứng.
  • Nhiệt toả ra giúp duy trì nhiệt độ thuận lợi cho các hoạt động sống của cây.
  • Tạo các sản phẩm trung gian (đường 3 carbon, pyruvate…) làm nguyên liệu tổng hợp protein, acid béo và nhiều chất khác.

Các con đường hô hấp

Cả hai con đường đều bắt đầu bằng đường phân trong tế bào chất: một phân tử glucose bị tách thành 2 pyruvate, tạo 4 ATP nhưng dùng mất 2 ATP để hoạt hoá glucose, nên thu 2 ATP và 2 NADH. Đường phân không cần O₂. Sau đó, tuỳ có hay không có O₂, pyruvate đi theo một trong hai con đường.

Hô hấp hiếu khí, tính cho một phân tử glucose
Giai đoạnNơi diễn raSản phẩm chính
Đường phânTế bào chất2 pyruvate, 2 ATP, 2 NADH
Oxy hoá pyruvate và chu trình KrebsChất nền ti thể6 CO₂, 2 ATP, 8 NADH, 2 FADH₂
Chuỗi truyền electronMàng trong ti thểH₂O và khoảng 28 ATP

Ở chuỗi truyền electron, electron từ NADH và FADH₂ được chuyển dần tới O₂ tạo thành nước; mỗi NADH cho khoảng 2,5 ATP, mỗi FADH₂ khoảng 1,5 ATP. Tổng cộng, một phân tử glucose cho khoảng 30 đến 32 ATP. Hô hấp hiếu khí diễn ra mạnh ở mô đang hoạt động mạnh như hạt đang nảy mầm, cây đang ra hoa, kết quả.

Ghi chú · Lên men

Khi thiếu O₂ (rễ cây bị ngập úng, hạt bị ngâm nước), tế bào chuyển sang lên men trong tế bào chất: sau đường phân, pyruvate bị khử thành ethanol và CO₂ (lên men rượu) hoặc lactate (lên men lactic). Lên men chỉ thu 2 ATP từ một glucose; đây là cách thích nghi tạm thời của cây.

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Mở rộng: hô hấp sáng

Phần này mở rộng thêm, sách Kết nối tri thức không học hô hấp sáng trong bài này.

Ở thực vật C3, khi cường độ ánh sáng cao, trời nóng và khô, khí khổng đóng lại: CO₂ trong lá cạn dần còn O₂ do quang hợp thải ra tích luỹ nhiều. Lúc đó enzyme Rubisco gắn O₂ (thay vì CO₂) vào RuBP. Sản phẩm được chuyển lần lượt qua lục lạp, peroxisome và ti thể, cuối cùng thải ra CO₂.

Lưu ý · Hô hấp sáng gây lãng phí

Hô hấp sáng xảy ra ngoài sáng, hấp thụ O₂, thải CO₂ nhưng không tạo ATP, nên làm hao hụt sản phẩm quang hợp và giảm năng suất cây C3. Thực vật C4 và CAM giữ nồng độ CO₂ quanh Rubisco cao nên hầu như không có hô hấp sáng.

Mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp

Tiêu chíQuang hợpHô hấp
Nơi diễn raLục lạpTế bào chất và ti thể
Nguyên liệuCO₂, H₂O, năng lượng ánh sángChất hữu cơ, O₂
Sản phẩmChất hữu cơ, O₂CO₂, H₂O, ATP và nhiệt
Năng lượngTích luỹ vào chất hữu cơGiải phóng từ chất hữu cơ

Sản phẩm của quang hợp (chất hữu cơ, O₂) là nguyên liệu của hô hấp; sản phẩm của hô hấp (CO₂, H₂O) lại là nguyên liệu của quang hợp. Hô hấp còn tạo ATP và các sản phẩm trung gian cho tế bào, làm tăng áp suất thẩm thấu ở tế bào lông hút giúp rễ hút nước. Cân bằng giữa hai quá trình quyết định lượng chất hữu cơ tích luỹ trong cây, tức là năng suất cây trồng.

Nhân tố ảnh hưởng và ứng dụng

  • Nước hoạt hoá các enzyme hô hấp. Hạt khô (khoảng 11 đến 12% nước) hô hấp rất yếu; độ ẩm tăng lên 14 đến 15% thì cường độ hô hấp tăng 4 đến 5 lần.
  • Nhiệt độ ảnh hưởng đến hoạt tính enzyme: trong giới hạn, nhiệt độ tăng thì hô hấp tăng.
  • O₂ là nguyên liệu của hô hấp hiếu khí. O₂ trong không khí giảm dưới 10% thì hô hấp bị ảnh hưởng, dưới 5% thì cây chuyển sang lên men; thiếu kéo dài sẽ làm cây chết.
  • CO₂ là sản phẩm của hô hấp; nồng độ cao ức chế hô hấp hiếu khí.

Ghi chú · Ứng dụng

Bảo quản nông sản là giảm hô hấp đến mức tối thiểu: phơi sấy khô hạt (độ ẩm khoảng 10 đến 13%), bảo quản lạnh ở nhiệt độ hợp với từng loại, bảo quản trong khí quyển điều chỉnh tăng CO₂, giảm O₂. Trong trồng trọt thì ngược lại, cần cho rễ hô hấp tốt: làm đất tơi xốp, xới xáo, làm cỏ sục bùn, tưới tiêu hợp lí, chống ngập úng.

Khám phá

Chạy một phân tử glucose qua hai con đường

Đặt nồng độ O₂, rồi bấm "Chạy giai đoạn tiếp" để đi từng giai đoạn và xem ATP cộng dồn. Sau đó kéo O₂ xuống dưới 5% (như rễ ngập úng) và chạy lại để so sánh số ATP.

21 %

Đủ O₂: hô hấp hiếu khí.

  1. 1. Đường phân tế bào chất
  2. 2. Oxy hoá pyruvate và chu trình Krebs chất nền ti thể
  3. 3. Chuỗi truyền electron màng trong ti thể

Cộng dồn: 0 ATP, 0 NADH, 0 FADH₂, 0 CO₂.

Một phân tử glucose đang chờ trong tế bào chất. Bấm "Chạy giai đoạn tiếp" để bắt đầu.

ATP thu được từ một phân tử glucose

Hô hấp hiếu khí
32 ATP
Lên men
2 ATP

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một phân tử glucose phân giải hiếu khí tạo 10 NADH và 2 FADH₂ (tính cả đường phân), cùng 4 ATP tạo trực tiếp. Biết mỗi NADH cho 2,5 ATP, mỗi FADH₂ cho 1,5 ATP. Tính tổng số ATP.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tế bào rễ cần 96 ATP. Nếu lấy từ lên men thì cần bao nhiêu phân tử glucose? Nếu hô hấp hiếu khí (lấy 32 ATP mỗi glucose) thì cần bao nhiêu? Từ đó giải thích vì sao cây ngập úng lâu sẽ chết.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Giai đoạn nào chung cho cả hô hấp hiếu khí và lên men?

Bài 2

Nối mỗi giai đoạn của hô hấp hiếu khí với nơi diễn ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Lên men một phân tử glucose tạo ra bao nhiêu ATP?

Đơn vị:ATP

Bài 4

Theo số liệu trong bài, chuỗi truyền electron nhận 10 NADH và 2 FADH₂ từ một glucose. Nó tạo ra khoảng bao nhiêu ATP?

Đơn vị:ATP

Bài 5

Một tế bào cần 160 ATP. Nếu chỉ lên men thì phải phân giải bao nhiêu phân tử glucose?

Bài 6

Những phát biểu nào đúng về hô hấp sáng?

Bài 7

Câu nào nêu đúng mối quan hệ giữa quang hợp và hô hấp?

Bài 8

Vì sao thóc phải phơi khô (độ ẩm khoảng 13%) trước khi cho vào kho?

Bài 9

Biện pháp nào giúp rễ cây hô hấp hiếu khí tốt?

Ghi nhớ

  • Hô hấp phân giải chất hữu cơ, giải phóng năng lượng dạng ATP và nhiệt: C₆H₁₂O₆+6 O₂→6 CO₂+6 H₂O + năng lượng.
  • Hô hấp hiếu khí: đường phân (tế bào chất), chu trình Krebs (chất nền ti thể), chuỗi truyền electron (màng trong ti thể); khoảng 30 đến 32 ATP mỗi glucose.
  • Lên men khi thiếu O₂: đường phân rồi tạo ethanol và CO₂ hoặc lactate; chỉ 2 ATP.
  • Hô hấp sáng ở cây C3 khi nắng gắt: Rubisco gắn O₂, qua lục lạp, peroxisome, ti thể; không tạo ATP, gây lãng phí sản phẩm quang hợp.
  • Quang hợp và hô hấp có sản phẩm của quá trình này là nguyên liệu của quá trình kia.
  • Bảo quản nông sản: giảm hô hấp bằng làm khô, làm lạnh, tăng CO₂; trồng trọt: cho rễ đủ O₂.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ