Chương 1 · Lý thuyết
Bài 8. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở động vật
Con hổ chỉ ăn thịt, con bò chỉ ăn cỏ, còn con người ăn được cả hai. Mỗi loài có bộ răng, dạ dày và ruột "may đo" cho đúng loại thức ăn của mình. Bài này theo chân thức ăn từ lúc được lấy vào cho đến khi trở thành chất sống của cơ thể.
Em sẽ học được
- Nêu được các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng và các phương thức lấy thức ăn ở động vật.
- Phân biệt được tiêu hoá nội bào, tiêu hoá trong túi tiêu hoá và trong ống tiêu hoá.
- Mở rộng: so sánh được ống tiêu hoá của thú ăn thịt và thú ăn thực vật, giải thích được sự thích nghi.
- Trình bày được quá trình tiêu hoá và hấp thụ ở người.
- Vận dụng được hiểu biết về dinh dưỡng hợp lí, thực phẩm sạch và phòng bệnh tiêu hoá.
Khái quát về dinh dưỡng
Định nghĩa · Dinh dưỡng
| Phương thức | Cách lấy thức ăn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ăn lọc | Lọc nước qua cơ quan chuyên hoá để giữ lại thức ăn | Trai, hến, vẹm, cá voi |
| Ăn hút | Hút dịch từ cơ thể động vật hoặc thực vật nhờ miệng chọc hút | Muỗi, rệp cây, nhện, ong |
| Ăn thức ăn rắn | Lấy những miếng thức ăn có kích thước khác nhau | Voi dùng vòi đưa cỏ vào miệng; hổ vồ mồi, xé thịt rồi nuốt |
Các hình thức tiêu hoá
Tiêu hoá là quá trình biến đổi thức ăn phức tạp thành các chất đơn giản mà cơ thể hấp thụ được.
| Hình thức | Đặc điểm | Đại diện |
|---|---|---|
| Tiêu hoá nội bào | Tế bào thực bào mẩu thức ăn, enzyme của lysosome phân giải bên trong tế bào; chỉ tiêu hoá được mẩu thức ăn nhỏ | Bọt biển |
| Túi tiêu hoá | Một lỗ vừa là miệng vừa là hậu môn; tiêu hoá ngoại bào trong túi rồi tiếp tục nội bào ở tế bào thành túi | Ruột khoang (thuỷ tức), giun dẹp |
| Ống tiêu hoá | Có miệng và hậu môn riêng, thức ăn đi một chiều; tiêu hoá ngoại bào, gồm tiêu hoá cơ học và hoá học, được điều hoà bởi thần kinh và hormone | Nhiều động vật không xương sống, mọi động vật có xương sống |
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Mở rộng: ống tiêu hoá của thú ăn thịt và thú ăn thực vật
Phần này mở rộng thêm, sách Kết nối tri thức không so sánh ống tiêu hoá của hai nhóm thú.
Thịt mềm, giàu dinh dưỡng và dễ tiêu; cỏ dai, nghèo dinh dưỡng, chứa nhiều cellulose mà thú không tự tiết được enzyme phân giải. Vì vậy ống tiêu hoá của hai nhóm thú khác nhau rõ rệt.
| Bộ phận | Thú ăn thịt | Thú ăn thực vật |
|---|---|---|
| Răng | Răng nanh dài nhọn, răng ăn thịt sắc để cắt xé | Răng hàm, răng trước hàm to, nhiều gờ để nghiền |
| Dạ dày | Dạ dày đơn, to | Bốn ngăn ở thú nhai lại (trâu, bò); dạ dày đơn ở thỏ, ngựa |
| Ruột non | Ngắn | Dài |
| Manh tràng | Nhỏ, không có chức năng tiêu hoá | Phát triển, có vi sinh vật cộng sinh tiêu hoá cellulose |
Ghi chú · Dạ dày bốn ngăn của trâu, bò
Tiêu hoá và hấp thụ ở người
| Cơ quan | Tiêu hoá cơ học | Tiêu hoá hoá học |
|---|---|---|
| Khoang miệng | Răng nghiền, lưỡi đảo trộn thức ăn với nước bọt | Amylase nước bọt biến tinh bột thành maltose |
| Dạ dày | Co bóp nhào trộn thức ăn với dịch vị | Pepsin (với HCl) cắt protein thành peptide |
| Ruột non | Cử động phân đoạn, nhu động trộn thức ăn với dịch tuỵ, mật, dịch ruột và đẩy đi | Enzyme của dịch tuỵ và dịch ruột phân giải hoàn toàn carbohydrate, lipid (được mật nhũ tương hoá), protein thành chất đơn giản |
| Ruột già | Tạo khối phân, đẩy ra hậu môn | Hầu như không còn |
Thức ăn đi qua thực quản nhờ nhu động. Ruột non là nơi hấp thụ chủ yếu: nhờ nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao, diện tích bề mặt hấp thụ khoảng 250 đến 300 m mũ 2. Amino acid, đường đơn, acid béo, glycerol, vitamin, chất khoáng, nước được hấp thụ theo cơ chế chủ động và thụ động, rồi theo máu và bạch huyết đến tế bào để đồng hoá: xây dựng tế bào mới, sửa chữa mô, cung cấp và dự trữ năng lượng.
Dinh dưỡng hợp lí và vệ sinh tiêu hoá
- Đủ năng lượng theo lứa tuổi, giới tính, trạng thái sinh lí: 1 g carbohydrate hoặc protein cho khoảng 4,1 kcal, 1 g lipid cho khoảng 9,3 kcal.
- Đủ và cân đối sáu nhóm chất: carbohydrate, lipid, protein, vitamin, chất khoáng và nước.
- Thực phẩm sạch: đủ dinh dưỡng, không chứa tác nhân sinh học, hoá học, vật lí gây hại cho người dùng.
Lưu ý · Bệnh tiêu hoá
Khám phá
Hai ống tiêu hoá cạnh nhau
Chọn từng bộ phận để thấy nó trên cả hai sơ đồ và đọc so sánh. Đổi thú ăn thực vật giữa bò (nhai lại) và thỏ để thấy dạ dày bốn ngăn, manh tràng thay đổi ra sao. Xem đủ bốn bộ phận.
Răng ở thú ăn thịt
Răng cửa sắc, răng nanh dài nhọn để cắm giữ và xé con mồi; răng trước hàm và răng ăn thịt lớn, sắc để cắt thịt; răng hàm nhỏ, ít dùng.
Răng ở trâu, bò (nhai lại)
Hàm trên không có răng cửa và răng nanh mà có tấm sừng; răng hàm và răng trước hàm to, có nhiều gờ cứng để nghiền cỏ.
Vì sao khác nhau: Thịt mềm, cần cắt xé; cỏ dai, nhiều cellulose, cần nghiền kĩ.
Còn cần xem: dạ dày, ruột non, manh tràng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng ở động vật.
Bài 2
Nối mỗi loài với phương thức lấy thức ăn.
Bài 3
Thuỷ tức tiêu hoá thức ăn theo hình thức nào?
Bài 4
Những đặc điểm nào là của thú ăn thực vật?
Bài 5
Ở trâu, bò, ngăn nào của dạ dày có vai trò như dạ dày đơn của thú, tiết pepsin và HCl?
Bài 6
Nối mỗi enzyme với chất nó phân giải.
Bài 7
Vì sao ruột non là nơi hấp thụ chất dinh dưỡng chủ yếu?
Bài 8
Một bữa ăn có 50 g carbohydrate, 20 g protein và 10 g lipid. Tính năng lượng (kcal), biết 1 g carbohydrate hoặc protein cho 4,1 kcal, 1 g lipid cho 9,3 kcal.
Bài 9
Cần bao nhiêu gam carbohydrate để cho năng lượng bằng 41 g lipid? (Carbohydrate 4,1 kcal/g, lipid 9,3 kcal/g.)
Bài 10
Thói quen nào giúp phòng bệnh tiêu hoá?
Ghi nhớ
- Dinh dưỡng gồm lấy thức ăn, tiêu hoá, hấp thụ và đồng hoá; lấy thức ăn bằng ăn lọc, ăn hút hoặc ăn thức ăn rắn.
- Tiêu hoá nội bào (bọt biển), túi tiêu hoá (ruột khoang, giun dẹp), ống tiêu hoá (đa số động vật, mọi động vật có xương sống).
- Thú ăn thịt: răng nanh sắc, dạ dày đơn, ruột ngắn, manh tràng nhỏ. Thú ăn thực vật: răng nghiền, ruột dài, manh tràng phát triển; trâu bò có dạ dày bốn ngăn.
- Ở người, thức ăn được tiêu hoá cơ học và hoá học từ miệng đến ruột non; ruột non hấp thụ chủ yếu.
- Ăn đủ năng lượng, cân đối các nhóm chất và dùng thực phẩm sạch để phòng bệnh tiêu hoá.