Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 8. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở động vật

Con hổ chỉ ăn thịt, con bò chỉ ăn cỏ, còn con người ăn được cả hai. Mỗi loài có bộ răng, dạ dày và ruột "may đo" cho đúng loại thức ăn của mình. Bài này theo chân thức ăn từ lúc được lấy vào cho đến khi trở thành chất sống của cơ thể.

Em sẽ học được

  • Nêu được các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng và các phương thức lấy thức ăn ở động vật.
  • Phân biệt được tiêu hoá nội bào, tiêu hoá trong túi tiêu hoá và trong ống tiêu hoá.
  • Mở rộng: so sánh được ống tiêu hoá của thú ăn thịt và thú ăn thực vật, giải thích được sự thích nghi.
  • Trình bày được quá trình tiêu hoá và hấp thụ ở người.
  • Vận dụng được hiểu biết về dinh dưỡng hợp lí, thực phẩm sạch và phòng bệnh tiêu hoá.

Khái quát về dinh dưỡng

Định nghĩa · Dinh dưỡng

Là quá trình động vật lấy các chất dinh dưỡng từ thức ăn và chuyển hoá chúng thành chất sống của cơ thể, duy trì sự sống và sinh trưởng. Quá trình gồm bốn giai đoạn: lấy thức ăn, tiêu hoá thức ăn, hấp thụ và đồng hoá các chất dinh dưỡng.
Các phương thức lấy thức ăn
Phương thứcCách lấy thức ănVí dụ
Ăn lọcLọc nước qua cơ quan chuyên hoá để giữ lại thức ănTrai, hến, vẹm, cá voi
Ăn hútHút dịch từ cơ thể động vật hoặc thực vật nhờ miệng chọc hútMuỗi, rệp cây, nhện, ong
Ăn thức ăn rắnLấy những miếng thức ăn có kích thước khác nhauVoi dùng vòi đưa cỏ vào miệng; hổ vồ mồi, xé thịt rồi nuốt

Các hình thức tiêu hoá

Tiêu hoá là quá trình biến đổi thức ăn phức tạp thành các chất đơn giản mà cơ thể hấp thụ được.

Hình thứcĐặc điểmĐại diện
Tiêu hoá nội bàoTế bào thực bào mẩu thức ăn, enzyme của lysosome phân giải bên trong tế bào; chỉ tiêu hoá được mẩu thức ăn nhỏBọt biển
Túi tiêu hoáMột lỗ vừa là miệng vừa là hậu môn; tiêu hoá ngoại bào trong túi rồi tiếp tục nội bào ở tế bào thành túiRuột khoang (thuỷ tức), giun dẹp
Ống tiêu hoáCó miệng và hậu môn riêng, thức ăn đi một chiều; tiêu hoá ngoại bào, gồm tiêu hoá cơ học và hoá học, được điều hoà bởi thần kinh và hormoneNhiều động vật không xương sống, mọi động vật có xương sống

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Mở rộng: ống tiêu hoá của thú ăn thịt và thú ăn thực vật

Phần này mở rộng thêm, sách Kết nối tri thức không so sánh ống tiêu hoá của hai nhóm thú.

Thịt mềm, giàu dinh dưỡng và dễ tiêu; cỏ dai, nghèo dinh dưỡng, chứa nhiều cellulose mà thú không tự tiết được enzyme phân giải. Vì vậy ống tiêu hoá của hai nhóm thú khác nhau rõ rệt.

Bộ phậnThú ăn thịtThú ăn thực vật
RăngRăng nanh dài nhọn, răng ăn thịt sắc để cắt xéRăng hàm, răng trước hàm to, nhiều gờ để nghiền
Dạ dàyDạ dày đơn, toBốn ngăn ở thú nhai lại (trâu, bò); dạ dày đơn ở thỏ, ngựa
Ruột nonNgắnDài
Manh tràngNhỏ, không có chức năng tiêu hoáPhát triển, có vi sinh vật cộng sinh tiêu hoá cellulose

Ghi chú · Dạ dày bốn ngăn của trâu, bò

Cỏ nuốt vào dạ cỏ, được vi sinh vật cộng sinh lên men phân giải cellulose; sau đó qua dạ tổ ong và được ợ lên miệng nhai lại kĩ, rồi xuống dạ lá sách (hấp thụ bớt nước) và dạ múi khế, nơi tiết pepsin và HCl tiêu hoá protein của cỏ và của chính vi sinh vật.

Tiêu hoá và hấp thụ ở người

Cơ quanTiêu hoá cơ họcTiêu hoá hoá học
Khoang miệngRăng nghiền, lưỡi đảo trộn thức ăn với nước bọtAmylase nước bọt biến tinh bột thành maltose
Dạ dàyCo bóp nhào trộn thức ăn với dịch vịPepsin (với HCl) cắt protein thành peptide
Ruột nonCử động phân đoạn, nhu động trộn thức ăn với dịch tuỵ, mật, dịch ruột và đẩy điEnzyme của dịch tuỵ và dịch ruột phân giải hoàn toàn carbohydrate, lipid (được mật nhũ tương hoá), protein thành chất đơn giản
Ruột giàTạo khối phân, đẩy ra hậu mônHầu như không còn

Thức ăn đi qua thực quản nhờ nhu động. Ruột non là nơi hấp thụ chủ yếu: nhờ nếp gấp, lông ruột và vi nhung mao, diện tích bề mặt hấp thụ khoảng 250 đến 300 m mũ 2. Amino acid, đường đơn, acid béo, glycerol, vitamin, chất khoáng, nước được hấp thụ theo cơ chế chủ động và thụ động, rồi theo máu và bạch huyết đến tế bào để đồng hoá: xây dựng tế bào mới, sửa chữa mô, cung cấp và dự trữ năng lượng.

Dinh dưỡng hợp lí và vệ sinh tiêu hoá

  • Đủ năng lượng theo lứa tuổi, giới tính, trạng thái sinh lí: 1 g carbohydrate hoặc protein cho khoảng 4,1 kcal, 1 g lipid cho khoảng 9,3 kcal.
  • Đủ và cân đối sáu nhóm chất: carbohydrate, lipid, protein, vitamin, chất khoáng và nước.
  • Thực phẩm sạch: đủ dinh dưỡng, không chứa tác nhân sinh học, hoá học, vật lí gây hại cho người dùng.

Lưu ý · Bệnh tiêu hoá

Tiêu chảy, viêm loét dạ dày, tá tràng, ung thư đại tràng… thường do ăn uống không đúng cách, khẩu phần mất cân đối, thực phẩm không an toàn, uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá, ăn không đúng giờ. Phòng bệnh: ăn đủ chất, hạn chế đồ mặn và chiên rán, giữ vệ sinh thực phẩm, ăn chừng mực, không vận động mạnh ngay sau bữa ăn.

Khám phá

Hai ống tiêu hoá cạnh nhau

Chọn từng bộ phận để thấy nó trên cả hai sơ đồ và đọc so sánh. Đổi thú ăn thực vật giữa bò (nhai lại) và thỏ để thấy dạ dày bốn ngăn, manh tràng thay đổi ra sao. Xem đủ bốn bộ phận.

Thú ăn thực vật để so sánh
Chó (ăn thịt)Bò (nhai lại)1234Sơ đồ minh hoạ, không theo tỉ lệ thật

Răng ở thú ăn thịt

Răng cửa sắc, răng nanh dài nhọn để cắm giữ và xé con mồi; răng trước hàm và răng ăn thịt lớn, sắc để cắt thịt; răng hàm nhỏ, ít dùng.

Răng ở trâu, bò (nhai lại)

Hàm trên không có răng cửa và răng nanh mà có tấm sừng; răng hàm và răng trước hàm to, có nhiều gờ cứng để nghiền cỏ.

Vì sao khác nhau: Thịt mềm, cần cắt xé; cỏ dai, nhiều cellulose, cần nghiền kĩ.

Còn cần xem: dạ dày, ruột non, manh tràng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao ruột non của thú ăn thực vật dài hơn nhiều so với thú ăn thịt có cùng cỡ cơ thể?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bữa ăn có 60 g carbohydrate, 15 g protein và 20 g lipid. Tính năng lượng của bữa ăn, biết 1 g carbohydrate hoặc protein cho 4,1 kcal, 1 g lipid cho 9,3 kcal.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các giai đoạn của quá trình dinh dưỡng ở động vật.

  1. Vị trí 1: Hấp thụ
  2. Vị trí 2: Lấy thức ăn
  3. Vị trí 3: Đồng hoá
  4. Vị trí 4: Tiêu hoá

Bài 2

Nối mỗi loài với phương thức lấy thức ăn.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Thuỷ tức tiêu hoá thức ăn theo hình thức nào?

Bài 4

Những đặc điểm nào là của thú ăn thực vật?

Bài 5

Ở trâu, bò, ngăn nào của dạ dày có vai trò như dạ dày đơn của thú, tiết pepsin và HCl?

Bài 6

Nối mỗi enzyme với chất nó phân giải.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Vì sao ruột non là nơi hấp thụ chất dinh dưỡng chủ yếu?

Bài 8

Một bữa ăn có 50 g carbohydrate, 20 g protein và 10 g lipid. Tính năng lượng (kcal), biết 1 g carbohydrate hoặc protein cho 4,1 kcal, 1 g lipid cho 9,3 kcal.

Đơn vị:kcal

Bài 9

Cần bao nhiêu gam carbohydrate để cho năng lượng bằng 41 g lipid? (Carbohydrate 4,1 kcal/g, lipid 9,3 kcal/g.)

Đơn vị:g

Bài 10

Thói quen nào giúp phòng bệnh tiêu hoá?

Ghi nhớ

  • Dinh dưỡng gồm lấy thức ăn, tiêu hoá, hấp thụ và đồng hoá; lấy thức ăn bằng ăn lọc, ăn hút hoặc ăn thức ăn rắn.
  • Tiêu hoá nội bào (bọt biển), túi tiêu hoá (ruột khoang, giun dẹp), ống tiêu hoá (đa số động vật, mọi động vật có xương sống).
  • Thú ăn thịt: răng nanh sắc, dạ dày đơn, ruột ngắn, manh tràng nhỏ. Thú ăn thực vật: răng nghiền, ruột dài, manh tràng phát triển; trâu bò có dạ dày bốn ngăn.
  • Ở người, thức ăn được tiêu hoá cơ học và hoá học từ miệng đến ruột non; ruột non hấp thụ chủ yếu.
  • Ăn đủ năng lượng, cân đối các nhóm chất và dùng thực phẩm sạch để phòng bệnh tiêu hoá.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ