Chương 5 · Lý thuyết
Bài 19. Các bằng chứng tiến hoá
Chi trước của người dùng để cầm nắm, của cá voi để bơi, của dơi để bay. Vì sao ba chi khác hẳn nhau về chức năng lại được xây từ cùng những xương giống nhau, xếp theo cùng một thứ tự? Các nhà khoa học dựa vào những bằng chứng nào để khẳng định mọi sinh vật có chung nguồn gốc?
Em sẽ học được
- Trình bày được khái niệm hoá thạch, cách hình thành và xác định tuổi hoá thạch; nêu được ý nghĩa của hoá thạch là bằng chứng trực tiếp của tiến hoá.
- Phân biệt được cơ quan tương đồng, cơ quan thoái hoá và cơ quan tương tự; giải thích được vì sao chúng là bằng chứng tiến hoá.
- Trình bày được các bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử về nguồn gốc chung của sinh giới.
Bằng chứng hoá thạch
Bằng chứng tiến hoá gồm bằng chứng trực tiếp (hoá thạch) và bằng chứng gián tiếp (giải phẫu so sánh, tế bào học và sinh học phân tử).
Định nghĩa · Hoá thạch
- Hoá đá: xác sinh vật bị vùi lấp, các chất trong cơ thể dần được thay thế bằng khoáng chất, giữ lại hình dạng ban đầu (hoá thạch bọ ba thuỳ, lá dương xỉ).
- Sinh vật được giữ nguyên trong hổ phách (côn trùng mắc trong nhựa cây), trong băng tuyết (voi ma mút) hoặc để lại khuôn trong dung nham núi lửa, trầm tích.
Tuổi của hoá thạch được xác định nhờ các đồng vị phóng xạ có trong hoá thạch hoặc trong lớp đất đá chứa nó. Sau mỗi chu kì bán rã, lượng đồng vị phóng xạ còn lại một nửa:
| Đồng vị | Chu kì bán rã T | Dùng để định tuổi |
|---|---|---|
| Carbon-14 | 5730 năm | mẫu sinh vật dưới khoảng 50000 năm tuổi |
| Uranium-235 | khoảng 704 triệu năm | đá rất cổ |
| Potassium-40 | khoảng 1,3 tỉ năm | đá núi lửa hàng triệu năm tuổi |
Ghi chú · Ý nghĩa của hoá thạch
Bằng chứng giải phẫu so sánh
Định nghĩa · Cơ quan tương đồng
Chi trước của người, mèo, cá voi, dơi, chim và ngựa đều gồm xương cánh tay, xương cẳng tay, xương cổ tay, xương bàn tay và xương ngón tay. Chúng được thừa hưởng từ một tổ tiên chung, rồi biến đổi khác nhau để thích nghi với các chức năng khác nhau: cơ quan tương đồng phản ánh tiến hoá phân li. Hươu cao cổ cũng chỉ có 7 đốt sống cổ như hầu hết các loài thú khác.
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Định nghĩa · Cơ quan thoái hoá
Lưu ý · Cơ quan tương tự
Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử
Học thuyết tế bào: mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào; tế bào chỉ được sinh ra từ tế bào có trước. Tế bào của mọi sinh vật đều có màng sinh chất, tế bào chất và nhân (hoặc vùng nhân), hoạt động trao đổi chất và năng lượng về cơ bản giống nhau. Điều đó cho thấy sinh giới có chung nguồn gốc.
- Vật chất di truyền của mọi sinh vật là DNA (một số virus là RNA); DNA được cấu tạo từ bốn loại nucleotide.
- Mã di truyền có tính phổ biến: hầu hết các loài dùng chung một bộ mã di truyền.
- Protein của hầu hết các loài được cấu tạo từ khoảng 20 loại amino acid.
Các loài có quan hệ họ hàng càng gần thì trình tự nucleotide của DNA và trình tự amino acid của protein càng giống nhau. Ví dụ, chuỗi cytochrome c (gồm 104 amino acid) của người và tinh tinh giống nhau hoàn toàn, của người và khỉ rhesus chỉ khác 1 amino acid, còn của người và nấm men khác khoảng 44 amino acid.
| Loài so với người | Số amino acid khác nhau trong cytochrome c |
|---|---|
| Tinh tinh | 0 |
| Khỉ rhesus | 1 |
| Ngựa | 12 |
| Gà | 13 |
| Cá ngừ | 21 |
| Nấm men | 44 |
- Cá băng ở Nam Cực không có hemoglobin, nhưng hệ gene của chúng vẫn còn gene hemoglobin bị đột biến mất chức năng: chúng tiến hoá từ loài cá có hemoglobin.
- So sánh DNA ti thể của các nhóm người hiện đại cho thấy loài người xuất hiện ở châu Phi rồi di cư sang các châu lục khác.
Ghi chú · Bằng chứng chính xác nhất
Khám phá
Chi trước của sáu loài
Chọn một nhóm xương để tô màu nhóm đó trên cả sáu chi trước, rồi chạm vào một chi để đọc nhóm xương ấy đã biến đổi thế nào cho phù hợp với chức năng. Nhận xét thứ tự các nhóm xương ở các loài.
Người: chi trước dùng để cầm nắm. Chi trước của cả sáu loài đều gồm xương cánh tay, xương cẳng tay, xương cổ tay, xương bàn tay và xương ngón tay, xếp theo cùng một thứ tự: chúng là cơ quan tương đồng, bằng chứng cho thấy các loài có chung nguồn gốc.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Bằng chứng nào sau đây là bằng chứng tiến hoá trực tiếp?
Bài 2
Một mẫu gỗ cổ còn 25% lượng carbon-14 so với gỗ cây đang sống. Chu kì bán rã của carbon-14 là 5730 năm. Mẫu gỗ khoảng bao nhiêu năm tuổi?
Bài 3
Sau 22920 năm, lượng carbon-14 trong một mẫu xương còn lại bao nhiêu phần trăm so với ban đầu? (chu kì bán rã 5730 năm)
Bài 4
Cặp cơ quan nào sau đây là cơ quan tương tự?
Bài 5
Chọn tất cả các ví dụ về cơ quan thoái hoá ở người hoặc động vật.
Bài 6
Cơ quan tương đồng là bằng chứng cho thấy
Bài 7
Sắp xếp các loài theo mức độ họ hàng với người, từ gần đến xa, dựa vào số amino acid khác nhau trong cytochrome c: khỉ rhesus 1, gà 13, nấm men 44, cá ngừ 21.
Bài 8
Bằng chứng nào cho thấy mọi sinh vật có chung nguồn gốc ở cấp độ phân tử?
Bài 9
Một số người sinh ra có đuôi dài vài centimet hoặc có lông rậm khắp mặt. Cơ quan thoái hoá phát triển trở lại ở một cá thể như vậy gọi là hiện tượng gì?
Ghi nhớ
- Hoá thạch là bằng chứng trực tiếp; tuổi hoá thạch được xác định bằng đồng vị phóng xạ, sau mỗi chu kì bán rã lượng đồng vị còn một nửa.
- Cơ quan tương đồng (cùng nguồn gốc, có thể khác chức năng) phản ánh tiến hoá phân li; cơ quan thoái hoá là vết tích của cơ quan ở tổ tiên.
- Cơ quan tương tự (khác nguồn gốc, cùng chức năng) phản ánh tiến hoá hội tụ, không chứng minh nguồn gốc chung.
- Mọi sinh vật cấu tạo từ tế bào, dùng chung mã di truyền và khoảng 20 loại amino acid; loài càng gần nhau thì DNA và protein càng giống nhau.