Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 19. Các bằng chứng tiến hoá

Chi trước của người dùng để cầm nắm, của cá voi để bơi, của dơi để bay. Vì sao ba chi khác hẳn nhau về chức năng lại được xây từ cùng những xương giống nhau, xếp theo cùng một thứ tự? Các nhà khoa học dựa vào những bằng chứng nào để khẳng định mọi sinh vật có chung nguồn gốc?

Em sẽ học được

  • Trình bày được khái niệm hoá thạch, cách hình thành và xác định tuổi hoá thạch; nêu được ý nghĩa của hoá thạch là bằng chứng trực tiếp của tiến hoá.
  • Phân biệt được cơ quan tương đồng, cơ quan thoái hoá và cơ quan tương tự; giải thích được vì sao chúng là bằng chứng tiến hoá.
  • Trình bày được các bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử về nguồn gốc chung của sinh giới.

Bằng chứng hoá thạch

Bằng chứng tiến hoá gồm bằng chứng trực tiếp (hoá thạch) và bằng chứng gián tiếp (giải phẫu so sánh, tế bào học và sinh học phân tử).

Định nghĩa · Hoá thạch

Hoá thạch là di tích của sinh vật sống trong các thời đại trước còn lưu giữ trong các lớp đất đá, hổ phách hoặc băng tuyết: xác, xương, vỏ, dấu chân, dấu vết lá, ...
  • Hoá đá: xác sinh vật bị vùi lấp, các chất trong cơ thể dần được thay thế bằng khoáng chất, giữ lại hình dạng ban đầu (hoá thạch bọ ba thuỳ, lá dương xỉ).
  • Sinh vật được giữ nguyên trong hổ phách (côn trùng mắc trong nhựa cây), trong băng tuyết (voi ma mút) hoặc để lại khuôn trong dung nham núi lửa, trầm tích.

Tuổi của hoá thạch được xác định nhờ các đồng vị phóng xạ có trong hoá thạch hoặc trong lớp đất đá chứa nó. Sau mỗi chu kì bán rã, lượng đồng vị phóng xạ còn lại một nửa:

m=m₀·(1/2) mũ (t/T)
Đồng vịChu kì bán rã TDùng để định tuổi
Carbon-145730 nămmẫu sinh vật dưới khoảng 50000 năm tuổi
Uranium-235khoảng 704 triệu nămđá rất cổ
Potassium-40khoảng 1,3 tỉ nămđá núi lửa hàng triệu năm tuổi

Ghi chú · Ý nghĩa của hoá thạch

Hoá thạch là bằng chứng trực tiếp cho biết lịch sử phát sinh, phát triển và diệt vong của sinh vật: loài nào xuất hiện trước, loài nào sau, những dạng trung gian (như chim cổ Archaeopteryx sống ở kỉ Jura, vừa có lông vũ vừa có răng và đuôi dài như bò sát). Hoá thạch còn giúp nghiên cứu lịch sử vỏ Trái Đất và khí hậu thời cổ.

Bằng chứng giải phẫu so sánh

Định nghĩa · Cơ quan tương đồng

Cơ quan tương đồng là những cơ quan nằm ở những vị trí tương ứng trên cơ thể, có cùng nguồn gốc trong quá trình phát triển phôi nên có kiểu cấu tạo giống nhau, dù hiện nay có thể thực hiện các chức năng khác nhau.

Chi trước của người, mèo, cá voi, dơi, chim và ngựa đều gồm xương cánh tay, xương cẳng tay, xương cổ tay, xương bàn tay và xương ngón tay. Chúng được thừa hưởng từ một tổ tiên chung, rồi biến đổi khác nhau để thích nghi với các chức năng khác nhau: cơ quan tương đồng phản ánh tiến hoá phân li. Hươu cao cổ cũng chỉ có 7 đốt sống cổ như hầu hết các loài thú khác.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Định nghĩa · Cơ quan thoái hoá

Cơ quan thoái hoá là cơ quan tương đồng nhưng nay chỉ còn lại vết tích, không còn chức năng hoặc chức năng bị tiêu giảm: ruột thừa ở người, xương chi sau của cá voi, ... Chúng là dấu vết của những cơ quan từng phát triển ở loài tổ tiên. Đôi khi cơ quan thoái hoá lại phát triển ở một cá thể (người có đuôi, có nhiều lông rậm khắp mặt), gọi là hiện tượng lại tổ.

Lưu ý · Cơ quan tương tự

Cơ quan tương tự là những cơ quan khác nguồn gốc nhưng có hình dạng và chức năng giống nhau do sống trong điều kiện môi trường giống nhau: cánh côn trùng và cánh dơi, mang cá và mang tôm, chân chuột chũi và chân dế chũi. Cơ quan tương tự không chứng minh nguồn gốc chung mà phản ánh tiến hoá hội tụ (đồng quy).

Bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử

Học thuyết tế bào: mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào; tế bào chỉ được sinh ra từ tế bào có trước. Tế bào của mọi sinh vật đều có màng sinh chất, tế bào chất và nhân (hoặc vùng nhân), hoạt động trao đổi chất và năng lượng về cơ bản giống nhau. Điều đó cho thấy sinh giới có chung nguồn gốc.

  • Vật chất di truyền của mọi sinh vật là DNA (một số virus là RNA); DNA được cấu tạo từ bốn loại nucleotide.
  • Mã di truyền có tính phổ biến: hầu hết các loài dùng chung một bộ mã di truyền.
  • Protein của hầu hết các loài được cấu tạo từ khoảng 20 loại amino acid.

Các loài có quan hệ họ hàng càng gần thì trình tự nucleotide của DNA và trình tự amino acid của protein càng giống nhau. Ví dụ, chuỗi cytochrome c (gồm 104 amino acid) của người và tinh tinh giống nhau hoàn toàn, của người và khỉ rhesus chỉ khác 1 amino acid, còn của người và nấm men khác khoảng 44 amino acid.

Số liệu làm tròn theo các tài liệu sinh học phổ thông.
Loài so với ngườiSố amino acid khác nhau trong cytochrome c
Tinh tinh0
Khỉ rhesus1
Ngựa12
Gà13
Cá ngừ21
Nấm men44
  • Cá băng ở Nam Cực không có hemoglobin, nhưng hệ gene của chúng vẫn còn gene hemoglobin bị đột biến mất chức năng: chúng tiến hoá từ loài cá có hemoglobin.
  • So sánh DNA ti thể của các nhóm người hiện đại cho thấy loài người xuất hiện ở châu Phi rồi di cư sang các châu lục khác.

Ghi chú · Bằng chứng chính xác nhất

Bằng chứng sinh học phân tử định lượng được mức độ khác nhau giữa các loài (số nucleotide, số amino acid khác nhau) nên được coi là chính xác nhất để xác định quan hệ họ hàng.

Khám phá

Chi trước của sáu loài

Chọn một nhóm xương để tô màu nhóm đó trên cả sáu chi trước, rồi chạm vào một chi để đọc nhóm xương ấy đã biến đổi thế nào cho phù hợp với chức năng. Nhận xét thứ tự các nhóm xương ở các loài.

Tô màu nhóm xương

Người: chi trước dùng để cầm nắm. Chi trước của cả sáu loài đều gồm xương cánh tay, xương cẳng tay, xương cổ tay, xương bàn tay và xương ngón tay, xếp theo cùng một thứ tự: chúng là cơ quan tương đồng, bằng chứng cho thấy các loài có chung nguồn gốc.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một mẩu xương động vật tìm thấy trong hang động chỉ còn 12,5% lượng carbon-14 so với xương của động vật đang sống. Biết chu kì bán rã của carbon-14 là 5730 năm. Mẩu xương này khoảng bao nhiêu năm tuổi?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Dựa vào bảng số amino acid khác nhau trong cytochrome c, hãy sắp xếp tinh tinh, ngựa, cá ngừ, nấm men theo mức độ họ hàng với người, từ gần đến xa, và giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cánh dơi và cánh côn trùng đều dùng để bay; cánh dơi và chi trước của mèo có chức năng khác nhau. Cặp nào là cơ quan tương đồng, cặp nào là cơ quan tương tự? Mỗi cặp phản ánh hướng tiến hoá nào?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Bằng chứng nào sau đây là bằng chứng tiến hoá trực tiếp?

Bài 2

Một mẫu gỗ cổ còn 25% lượng carbon-14 so với gỗ cây đang sống. Chu kì bán rã của carbon-14 là 5730 năm. Mẫu gỗ khoảng bao nhiêu năm tuổi?

Đơn vị:năm

Bài 3

Sau 22920 năm, lượng carbon-14 trong một mẫu xương còn lại bao nhiêu phần trăm so với ban đầu? (chu kì bán rã 5730 năm)

Đơn vị:%

Bài 4

Cặp cơ quan nào sau đây là cơ quan tương tự?

Bài 5

Chọn tất cả các ví dụ về cơ quan thoái hoá ở người hoặc động vật.

Bài 6

Cơ quan tương đồng là bằng chứng cho thấy

Bài 7

Sắp xếp các loài theo mức độ họ hàng với người, từ gần đến xa, dựa vào số amino acid khác nhau trong cytochrome c: khỉ rhesus 1, gà 13, nấm men 44, cá ngừ 21.

  1. Vị trí 1: Nấm men
  2. Vị trí 2: Khỉ rhesus
  3. Vị trí 3: Cá ngừ
  4. Vị trí 4: Gà

Bài 8

Bằng chứng nào cho thấy mọi sinh vật có chung nguồn gốc ở cấp độ phân tử?

Bài 9

Một số người sinh ra có đuôi dài vài centimet hoặc có lông rậm khắp mặt. Cơ quan thoái hoá phát triển trở lại ở một cá thể như vậy gọi là hiện tượng gì?

Ghi nhớ

  • Hoá thạch là bằng chứng trực tiếp; tuổi hoá thạch được xác định bằng đồng vị phóng xạ, sau mỗi chu kì bán rã lượng đồng vị còn một nửa.
  • Cơ quan tương đồng (cùng nguồn gốc, có thể khác chức năng) phản ánh tiến hoá phân li; cơ quan thoái hoá là vết tích của cơ quan ở tổ tiên.
  • Cơ quan tương tự (khác nguồn gốc, cùng chức năng) phản ánh tiến hoá hội tụ, không chứng minh nguồn gốc chung.
  • Mọi sinh vật cấu tạo từ tế bào, dùng chung mã di truyền và khoảng 20 loại amino acid; loài càng gần nhau thì DNA và protein càng giống nhau.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ