Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 20. Quan niệm của Darwin về chọn lọc tự nhiên và hình thành loài

Trên quần đảo Galápagos, Charles Darwin thấy những loài chim sẻ rất giống nhau nhưng có mỏ khác nhau: đảo nhiều hạt to, cứng thì chim có mỏ ngắn và dày; đảo nhiều côn trùng thì chim có mỏ mảnh và dài. Darwin đã giải thích sự khác biệt ấy, và nguồn gốc của mọi loài, như thế nào?

Em sẽ học được

  • Trình bày được các quan sát của Darwin về biến dị cá thể, khả năng sinh sản và đặc điểm thích nghi của sinh vật.
  • Nêu được khái niệm, động lực, cơ chế và kết quả của chọn lọc nhân tạo và chọn lọc tự nhiên theo Darwin.
  • Giải thích được sự hình thành đặc điểm thích nghi và hình thành loài mới từ tổ tiên chung theo quan niệm của Darwin; nêu được đóng góp và hạn chế của học thuyết.

Darwin quan sát biến dị và di truyền

Charles Darwin (1809 – 1882) tham gia chuyến thám hiểm vòng quanh thế giới kéo dài 5 năm trên tàu Beagle (rời nước Anh năm 1831). Ông thu thập rất nhiều mẫu vật, quan sát sinh vật, điều kiện tự nhiên và hoá thạch; năm 1859 ông công bố cuốn "Nguồn gốc các loài". Darwin làm việc theo quy trình khoa học: quan sát và thu thập dữ liệu, đề xuất giả thuyết, rồi kiểm chứng.

  • Các loài có họ hàng gần có nhiều đặc điểm giống nhau. Chim trên quần đảo Galápagos giống các loài ở vùng đất liền Nam Mỹ gần nhất, nên có lẽ có nguồn gốc từ đất liền.
  • Các cá thể sinh ra từ cùng một cặp bố mẹ vẫn khác nhau ở nhiều đặc điểm. Darwin gọi những sai khác ấy là biến dị cá thể; ở đời con, bên cạnh các đặc điểm giống bố mẹ luôn có những biến dị di truyền được.
  • Sinh vật sinh ra số con rất lớn, vượt xa khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường, nên chỉ một phần nhỏ sống sót đến tuổi trưởng thành.
  • Những biến dị giúp sinh vật sống sót và sinh sản tốt hơn, như các dạng mỏ chim phù hợp với thức ăn, được Darwin gọi là đặc điểm thích nghi.

Định nghĩa · Chọn lọc nhân tạo

Chọn lọc nhân tạo là quá trình con người chủ động giữ lại những cá thể mang các biến dị phù hợp với nhu cầu của mình để làm giống, đồng thời loại bỏ những cá thể mang biến dị không mong muốn. Động lực là nhu cầu của con người; kết quả là từ một vài dạng hoang dại ban đầu tạo ra nhiều giống vật nuôi, cây trồng khác nhau (phân li tính trạng), mỗi giống thích nghi với một nhu cầu nhất định.

Ví dụ: cải bắp, cải xoăn, su hào, súp lơ, cải Brussels đều được tạo ra từ loài cải dại; các giống bồ câu từ bồ câu núi; chó nhà từ chó sói; các giống gà (gà Đông Tảo, gà tre, gà H'Mông, gà chọi) từ gà rừng.

Chọn lọc tự nhiên và hình thành loài

Định nghĩa · Chọn lọc tự nhiên

Chọn lọc tự nhiên là quá trình tự nhiên làm tăng dần tỉ lệ các cá thể mang đặc điểm thích nghi qua các thế hệ. Động lực là đấu tranh sinh tồn; kết quả là sinh vật thích nghi với môi trường và hình thành các loài mới từ tổ tiên chung.
  1. Quần thể vốn có nhiều biến dị cá thể di truyền được; chọn lọc tự nhiên không tạo ra biến dị mà chỉ chọn lọc trên các biến dị sẵn có.
  2. Do sinh ra nhiều con mà nguồn sống có hạn, các cá thể phải đấu tranh sinh tồn.
  3. Cá thể nào có biến dị giúp sống sót và sinh sản tốt hơn thì để lại nhiều con hơn; cá thể kém thích nghi để lại ít con hoặc bị đào thải.
  4. Qua nhiều thế hệ, đặc điểm thích nghi được tích luỹ, tỉ lệ cá thể mang đặc điểm đó tăng dần.

Ví dụ hươu cao cổ: trong quần thể hươu tổ tiên cổ ngắn vốn đã có những con cổ dài hơn. Khi lá cây trên cao trở thành nguồn thức ăn chính, những con cổ dài lấy được nhiều thức ăn, sống sót và sinh sản tốt hơn; những con cổ ngắn thiếu thức ăn, ít sinh sản và dần bị đào thải. Qua nhiều thế hệ, quần thể hươu cổ dài chiếm ưu thế.

Định lí · Hậu duệ có biến đổi

Theo Darwin, các loài hiện nay là hậu duệ của tổ tiên chung đã bị biến đổi. Đời con thừa hưởng đặc điểm của tổ tiên nhưng có biến dị; ở những điều kiện sống khác nhau, chọn lọc tự nhiên tích luỹ những biến dị khác nhau, nên từ một loài tổ tiên hình thành nhiều loài mới theo con đường phân li tính trạng. Darwin mô tả quá trình này bằng sơ đồ hình cây phân nhánh; nhiều nhánh không thích nghi được đã bị tuyệt chủng.

Kiểm chứng giả thuyết, đóng góp và hạn chế

  • Darwin ngâm hạt của nhiều loài cây trong nước biển trong thời gian dài: nhiều hạt vẫn nảy mầm, nên cây trên các đảo có thể được phát tán từ đất liền qua biển.
  • Darwin dự đoán cây bắt côn trùng thích nghi với đất nghèo nitrogen. Khi đặt lên lá cây gọng vó những mẩu chất khác nhau, các lông tuyến chỉ cụp lại và tiết dịch tiêu hoá mạnh với các chất chứa nitrogen như lòng trắng trứng, thịt; với đường hay dầu thì gần như không, đúng như dự đoán.
  • Nhà tự nhiên học A. R. Wallace cũng độc lập đi đến ý tưởng chọn lọc tự nhiên; học thuyết mang tên Darwin vì ông đưa ra nhiều bằng chứng khoa học hơn.
Tiêu chíChọn lọc nhân tạoChọn lọc tự nhiên
Động lựcNhu cầu của con ngườiĐấu tranh sinh tồn
Nguyên liệuBiến dị cá thểBiến dị cá thể
Kết quảCác giống vật nuôi, cây trồng thích nghi với nhu cầu con ngườiSinh vật thích nghi với môi trường; hình thành loài mới

Ghi chú · Đóng góp và hạn chế

Đóng góp: đặt nền móng cho học thuyết tiến hoá; chứng minh toàn bộ sinh giới có chung nguồn gốc; chỉ ra chọn lọc tự nhiên là cơ chế làm sinh vật thích nghi và hình thành loài. Hạn chế: thời Darwin chưa có di truyền học nên ông chưa giải thích được nguyên nhân phát sinh biến dị và cơ chế di truyền các biến dị.

Khám phá

Chim sẻ Darwin trên một hòn đảo

Chọn loại hạt trên đảo rồi bấm "Thế hệ tiếp" để xem độ dày mỏ của quần thể thay đổi. Thử đổi loại hạt giữa chừng, và thử với quần thể không có biến dị cá thể.

Thức ăn trên đảo
Biến dị cá thể ở thế hệ 0
67891011121314Độ dày mỏ (mm); vạch xanh: mỏ phù hợp nhất 610140thế hệ 10mm

Thế hệ 0: độ dày mỏ trung bình 9 mm; các con chim có mỏ dày mỏng khác nhau (biến dị cá thể). Chọn loại hạt rồi bấm "Thế hệ tiếp".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một đảo có 400 chim sẻ non: 100 con mỏ dày, 300 con mỏ mảnh. Mùa khô năm ấy chỉ còn hạt to, cứng: 50% số chim mỏ dày và 10% số chim mỏ mảnh sống sót đến tuổi sinh sản. Tính tỉ lệ chim mỏ dày trước và sau đợt chọn lọc, rồi giải thích theo Darwin.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Từ loài cải dại, con người đã tạo ra cải bắp (lá to cuộn lại), su hào (thân phình to), súp lơ (cụm hoa lớn). Giải thích quá trình này theo Darwin và so sánh với sự hình thành các loài chim sẻ trên quần đảo Galápagos.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Theo Darwin, nguồn nguyên liệu chủ yếu của chọn lọc tự nhiên là

Bài 2

Động lực của chọn lọc tự nhiên theo Darwin là

Bài 3

Một quần thể có 200 chim non mỏ dày và 600 chim non mỏ mảnh. Năm đó chỉ có hạt to, cứng: 40% chim mỏ dày và 5% chim mỏ mảnh sống sót. Trong số chim sống sót, chim mỏ dày chiếm bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 4

Chọn tất cả các kết quả của chọn lọc nhân tạo.

Bài 5

Sắp xếp các bước giải thích sự hình thành quần thể hươu cao cổ theo Darwin.

  1. Vị trí 1: Qua nhiều thế hệ, quần thể hươu cổ dài chiếm ưu thế
  2. Vị trí 2: Trong quần thể hươu tổ tiên có sẵn những con cổ dài hơn
  3. Vị trí 3: Những con cổ dài lấy được lá trên cao, sống sót và sinh sản nhiều hơn
  4. Vị trí 4: Lá cây trên cao trở thành nguồn thức ăn chính, các con hươu đấu tranh sinh tồn

Bài 6

Theo Darwin, chọn lọc tự nhiên có vai trò nào sau đây?

Bài 7

Hạn chế chủ yếu trong học thuyết của Darwin là

Bài 8

Darwin gọi những sai khác giữa các cá thể sinh ra từ cùng một cặp bố mẹ là gì? (ghi bốn chữ)

Ghi nhớ

  • Sinh vật sinh ra nhiều con, giữa các cá thể có biến dị cá thể di truyền được.
  • Chọn lọc nhân tạo: động lực là nhu cầu con người, tạo ra nhiều giống vật nuôi, cây trồng từ vài dạng hoang dại.
  • Chọn lọc tự nhiên: động lực là đấu tranh sinh tồn, giữ lại biến dị có lợi, làm tăng dần tỉ lệ cá thể thích nghi qua các thế hệ.
  • Các loài là hậu duệ có biến đổi của tổ tiên chung, hình thành theo con đường phân li tính trạng.
  • Darwin chưa giải thích được nguyên nhân phát sinh và cơ chế di truyền biến dị.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ