Chương 4 · Lý thuyết
Bài 18. Di truyền quần thể
Trong một quần thể ruồi giấm có 200 con, 80 con BB, 70 con Bb và 50 con bb. Làm thế nào để mô tả "bộ gene" của cả quần thể bằng vài con số, và những con số ấy thay đổi ra sao khi các cá thể giao phối ngẫu nhiên hay tự thụ phấn qua nhiều thế hệ?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm quần thể, vốn gene; tính được tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể.
- Phát biểu được định luật Hardy–Weinberg, nêu được điều kiện nghiệm đúng và ý nghĩa của định luật; kiểm tra được một quần thể có cân bằng di truyền hay không.
- Trình bày được đặc điểm cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn và giao phối gần; giải thích được hiện tượng thoái hoá giống và cơ sở của việc cấm kết hôn cận huyết.
Quần thể và các đặc trưng di truyền
Định nghĩa · Quần thể
Di truyền học quần thể nghiên cứu tần số các allele, tần số các kiểu gene và những yếu tố làm thay đổi chúng trong quần thể qua các thế hệ.
- Vốn gene là tập hợp tất cả các allele của tất cả các gene ở mọi cá thể trong quần thể tại một thời điểm xác định. Mỗi quần thể có một vốn gene đặc trưng.
- Tần số allele của một gene là tỉ lệ giữa số allele đó với tổng số allele của gene ấy trong quần thể. Với gene có hai allele A và a, kí hiệu p là tần số allele A, q là tần số allele a, p+q=1.
- Tần số kiểu gene là tỉ lệ giữa số cá thể có kiểu gene đó với tổng số cá thể trong quần thể.
Tập hợp tần số các kiểu gene gọi là cấu trúc di truyền (thành phần kiểu gene) của quần thể, viết dạng x AA:y Aa:z aa với x+y+z=1. Mỗi cá thể AA cho hai allele A, mỗi cá thể Aa cho một allele A, nên:
Quần thể có nhiều allele và tỉ lệ cá thể dị hợp cao là quần thể đa dạng di truyền. Các allele lặn có hại thường tồn tại ở trạng thái dị hợp, không biểu hiện ra kiểu hình nên được giữ lại trong vốn gene; khi môi trường thay đổi, chúng có thể trở nên trung tính hoặc có lợi, giúp quần thể thích nghi.
Quần thể ngẫu phối và định luật Hardy–Weinberg
Quần thể ngẫu phối là quần thể trong đó các cá thể giao phối với nhau một cách hoàn toàn ngẫu nhiên, ví dụ quần thể ngô thụ phấn nhờ gió. Ngẫu phối tạo ra rất nhiều biến dị tổ hợp nên quần thể ngẫu phối rất đa dạng di truyền.
Định lí · Định luật Hardy–Weinberg
Khi đó quần thể ở trạng thái cân bằng di truyền (cân bằng Hardy–Weinberg). Thật vậy, quần thể tạo giao tử A với tần số p, giao tử a với tần số q; các giao tử kết hợp ngẫu nhiên cho (pA+qa) mũ 2 =p mũ 2 AA+2pq Aa+q mũ 2 aa. Nếu tần số allele ở hai giới như nhau, một quần thể chưa cân bằng chỉ cần một thế hệ ngẫu phối là đạt cân bằng.
Ghi chú · Kiểm tra trạng thái cân bằng
- Điều kiện nghiệm đúng: quần thể có kích thước lớn; các cá thể giao phối ngẫu nhiên; các kiểu gene có sức sống và khả năng sinh sản như nhau (không có chọn lọc); không xảy ra đột biến; không có di – nhập gene. Trong tự nhiên, các điều kiện này hiếm khi được thoả mãn đồng thời.
- Ý nghĩa: giải thích vì sao nhiều quần thể tự nhiên duy trì ổn định trong thời gian dài; từ tần số kiểu hình lặn (q mũ 2) suy ra tần số allele và tần số các kiểu gene, ví dụ ước tính tỉ lệ người mang allele gây bệnh lặn ở trạng thái dị hợp (2pq) để tư vấn di truyền, và vận dụng tương tự trong chọn giống.
Ước tính số người mang allele gây bệnh lặn trong một quần thể cân bằng
Tỉ lệ người bệnh q mũ 2 =1/10000, nên q=0,01, p=0,99. Tần số người dị hợp 2pq=0,0198: trong 10 000 người có khoảng 198 người mang allele bệnh mà không biểu hiện, gấp 198 lần số người bệnh.
Quần thể tự thụ phấn và giao phối gần
Giao phối gần (giao phối cận huyết) là sự giao phối giữa các cá thể có quan hệ họ hàng gần, có kiểu gene giống nhau nhiều. Tự thụ phấn ở thực vật và tự thụ tinh ở một số động vật là dạng giao phối gần cao nhất, vì bố và mẹ có cùng kiểu gene.
Khi tự thụ phấn, cây AA và aa chỉ cho đời con giống mình, còn cây Aa cho 1/4AA:1/2Aa:1/4aa. Vì vậy sau mỗi thế hệ, tỉ lệ dị hợp giảm đi một nửa, tỉ lệ đồng hợp tăng lên, còn tần số allele không đổi. Từ quần thể x AA:y Aa:z aa, sau n thế hệ tự thụ phấn:
| Thế hệ | AA | Aa | aa | p |
|---|---|---|---|---|
| P | 0 | 1 | 0 | 0,5 |
| F₁ | 0,25 | 0,5 | 0,25 | 0,5 |
| F₂ | 0,375 | 0,25 | 0,375 | 0,5 |
| F₃ | 0,4375 | 0,125 | 0,4375 | 0,5 |
Qua nhiều thế hệ, quần thể tự thụ phấn hoặc giao phối gần phân hoá thành các dòng thuần có kiểu gene khác nhau; quần thể gồm chủ yếu các cá thể đồng hợp nên kém đa dạng di truyền hơn quần thể ngẫu phối.
| Vấn đề | Giải thích |
|---|---|
| Thoái hoá giống | Tự thụ phấn hoặc giao phối gần làm tăng tỉ lệ đồng hợp lặn, các allele lặn có hại được biểu hiện: cây trồng giảm sức sống, năng suất, chất lượng; vật nuôi giảm sức sinh sản, xuất hiện quái thai, dị tật, chết non. Vì vậy trong chăn nuôi cần tránh cho các con cùng đàn, cùng bố mẹ giao phối với nhau. |
| Hôn nhân và gia đình | Kết hôn giữa những người có họ hàng gần làm tăng khả năng con mang kiểu gene đồng hợp lặn gây bệnh di truyền. Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam cấm kết hôn giữa những người có họ trong phạm vi ba đời. |
| Tạo dòng thuần | Người ta dùng tự thụ phấn, giao phối gần để tạo các dòng thuần đồng hợp về các gene mong muốn, rồi lai các dòng thuần với nhau để tạo ưu thế lai. |
Khám phá
Máy tính Hardy–Weinberg
Chỉnh tỉ lệ AA và Aa của thế hệ P, chọn kiểu giao phối rồi bấm "Thế hệ tiếp" nhiều lần. Với ngẫu phối, quan sát cấu trúc di truyền sau một thế hệ và các thế hệ sau; với tự thụ phấn, quan sát phần Aa (màu cam) và tần số p ở cột bên phải.
Thế hệ P: 0,4 AA : 0,35 Aa : 0,25 aa (tỉ lệ aa là phần còn lại).
P: 0,4 AA : 0,35 Aa : 0,25 aa; p=0,575, q=0,425. Quần thể chưa cân bằng. Bấm "Thế hệ tiếp" để cho ngẫu phối một thế hệ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Vốn gene của một quần thể là
Bài 2
Một quần thể thực vật có 500 cây: 200 cây AA, 150 cây Aa và 150 cây aa. Tần số allele A là bao nhiêu?
Bài 3
Quần thể nào sau đây đang ở trạng thái cân bằng di truyền?
Bài 4
Thế hệ P của một quần thể ngẫu phối có cấu trúc 0,3 AA:0,6 Aa:0,1 aa. Nếu không có các yếu tố làm thay đổi tần số allele, tỉ lệ kiểu gene aa ở F₁ là bao nhiêu?
Bài 5
Thế hệ P của một quần thể thực vật: 0,2 AA:0,4 Aa:0,4 aa. Sau ba thế hệ tự thụ phấn, tỉ lệ kiểu gene AA là bao nhiêu?
Bài 6
Một quần thể ban đầu toàn cây Aa tự thụ phấn liên tiếp. Sau bao nhiêu thế hệ thì tỉ lệ cây dị hợp còn 0,0625?
Bài 7
Ở một quần thể người đang cân bằng di truyền, cứ 10000 người có 1 người bị bệnh bạch tạng do allele lặn a trên NST thường. Tần số người mang allele bệnh ở trạng thái dị hợp (Aa) là bao nhiêu?
Bài 8
Chọn các điều kiện nghiệm đúng của định luật Hardy–Weinberg.
Bài 9
Qua nhiều thế hệ tự thụ phấn, cấu trúc di truyền của quần thể thay đổi theo hướng
Bài 10
Luật Hôn nhân và Gia đình cấm kết hôn giữa những người có họ trong phạm vi ba đời vì
Ghi nhớ
- Vốn gene là tập hợp mọi allele của quần thể; quần thể x AA:y Aa:z aa có p=x+y/2, q=z+y/2, p+q=1.
- Định luật Hardy–Weinberg: quần thể lớn, ngẫu phối, không có yếu tố làm đổi tần số allele thì cấu trúc p mũ 2 AA+2pq Aa+q mũ 2 aa=1 được giữ nguyên; chỉ sau một thế hệ ngẫu phối quần thể đạt cân bằng.
- Quần thể cân bằng khi x·z=(y/2) mũ 2; từ tần số kiểu hình lặn q mũ 2 suy ra q, p và các kiểu gene.
- Tự thụ phấn và giao phối gần: tần số allele không đổi, dị hợp giảm (tự thụ phấn: còn y/(2 mũ n) sau n thế hệ), đồng hợp tăng; dẫn tới thoái hoá giống, là lí do cấm kết hôn cận huyết, và được dùng để tạo dòng thuần.